Ursa Major (takımyıldız)
Takımyıldız | |
Ursa Major takımyıldızının haritası | |
Kısaltma | UMa |
---|---|
Tamlayan | Ursae Majoris |
Sembolizm | Büyük Ayı |
Bahar açısı | 10,67 |
Yükselim | 55,38 |
Alan | 1280 derece kare (3.) |
Ana yıldızlar | 7, 20 |
Bayer/Flamsteed yıldızları | 93 |
Gezegeni olduğu bilinen yıldızlar | 21 |
Parlak yıldızlar (3,00m'den) | 7 |
En parlak yıldız | ε UMa (Alioth) (1,7m) |
Yakın yıldızlar (10 pc içindeki) | 8 |
En yakın yıldız | Lalande 21185 (8,29 Iy) |
Messier nesneleri | 7 |
Göktaşı yağmurları | |
Çevreleyen takımyıldızlar | |
En iyi Nisan ayı saat 21:00'de +90° ve −30° enlemleri arasında görülebilir. |
Büyük Ayı takımyıldızı (Latince: Ursa Major), kuzey gökyüzünde bulunan ve mitolojisi muhtemelen tarih öncesi dönemlere kadar uzanan bir takımyıldızdır. Latince adı "büyük (veya daha büyük) ayı" anlamına gelir ve yakınındaki Küçük Ayı (Ursa Minor) ile tezat oluşturur.[1] Antik çağda, MS 2. yüzyılda Batlamyus tarafından Yunan, Mısır, Babil ve Asur astronomlarının önceki çalışmalarına dayanarak listelenen orijinal 48 takımyıldızdan biriydi.[2] Bugün 88 modern takımyıldız arasında üçüncü en büyük takımyıldızdır.
Büyük Ayı, esas olarak "Büyük Kepçe", "Araba", "Charles'ın Arabası" veya "Saban" gibi isimlerle anılan yedi ana yıldızın oluşturduğu asterizmle bilinir. Özellikle Büyük Kepçe'nin yıldız konfigürasyonu, "Küçük Kepçe"nin şekline benzer. Bu takımyıldızın iki yıldızı Dubhe (α UMa) ve Merak (β UMa), Küçük Ayı'daki günümüzün kuzey kutup yıldızı Polaris'e doğru bir yön bulma işaretçisi olarak kullanılabilir.
Büyük Ayı, içerdiği veya örtüştüğü asterizmlerle birlikte, genellikle kuzeyin bir sembolü olarak birçok dünya kültürü için önemli bir yere sahiptir. Alaska bayrağındaki tasviri, bu sembolizmin modern bir örneğidir.
Büyük Ayı, Kuzey Yarımküre'nin büyük bir bölümünden yıl boyunca görülebilir ve orta kuzey enlemlerinin üzerinde kutup çevresinde görünür. Güneydeki ılıman enlemlerden ise ana asterizm görünmez, fakat takımyıldızın güney kısımları yine de gözlemlenebilir.
Özellikler
[değiştir | kaynağı değiştir]Büyük Ayı, 1279,66 derece karelik bir alanı kaplar ve bu da onu tüm gökyüzünün %3,10'unu kaplayan üçüncü en büyük takımyıldız yapar.[3] 1930 yılında Eugène Delporte, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından kabul edilen resmi takımyıldız sınırlarını belirlemiş ve Büyük Ayı'yı 28 kenarlı düzensiz bir çokgen olarak tanımlamıştır. Ekvatoral koordinat sisteminde takımyıldız, 08sa 08,3d ile 14sa 29,0d sağ açıklık ve +28,30° ile +73,14° dik açıklık koordinatları arasında uzanır.[4] Büyük Ayı; kuzey ve kuzeydoğuda Ejderha (Draco), doğuda Çoban (Boötes), doğu ve güneydoğuda Av Köpekleri (Canes Venatici), güneydoğuda Berenis'in Saçı (Coma Berenices), güneyde Aslan (Leo) ve Küçük Aslan (Leo Minor), güneybatıda Vaşak (Lynx) ve kuzeybatıda Zürafa (Camelopardalis) olmak üzere sekiz farklı takımyıldız ile sınır komşusudur. Üç harfli takımyıldız kısaltması "UMa" 1922 yılında IAU tarafından kabul edilmiştir.[5]
Öne çıkanlar
[değiştir | kaynağı değiştir]Asterizmler
[değiştir | kaynağı değiştir]Ayının arka ayakları ve kuyruğunda bulunan yedi parlak yıldız, tanınmış Büyük Kepçe şeklini oluşturur. Büyük Britanya'da bu şekil saban veya pulluk (İng. plough) olarak adlandırılır. Büyük Kepçe'nin Dubhe ve Alkaid hariç diğer yıldızları Yay takımyıldızı bölgesinde kalan bir noktanın çevresinde özdevinim hareketi yapmaktadırlar. Bu tarz bir hareket gösteren diğer başka yıldızlar da belirlenmiştir.
Büyük Kepçe'ye ek olarak, kökenini Arap kültüründen alan bir başka yapı daha vardır – üç grup yıldızdan oluşan "ceylanın sıçramaları":
- ν ve ξ Ursae Majoris, Alula Borealis ve Australis, ilk sıçrama;
- λ ve μ Ursae Majoris, Tania Borealis ve Australis, ikinci sıçrama;
- ι ve κ Ursae Majoris, Talitha Borealis ve Australis, üçüncü sıçrama.
Bu yıldızlar takımyıldızın güneybatı sınırında, yani ayının ayak parmaklarında bulunurlar.
W Ursae Majoris parlaklığı 7.75m ve 8.48m arasında değişen bir çift yıldızdır. Temaslı çiftler türündeki çift yıldızların prototipini oluşturur.
47 Ursae Majoris, Jüpiter kütlesinin 2,54 ve 0,76 katı kütlelere sahip belirlenmiş iki gezegene sahip bir gezegen sistemine sahiptir.
Derin uzay nesneleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Büyük Ayı takımyıldızı bölgesinde pek çok parlak gökada bulunmaktadır. Ayının başının üzerindeki M81 ve M82 ikilisi, η Ursae Majoris'in kuzeybatısındaki bir sarmal gökada olan M101, yine Messier kataloğunda bulunan M108 ve M109 bunlardan bazılarıdır. Takımyıldız bölgesinde amatör astronomların teleskoplarıyla gözlemleyebilecekleri, çoğu 10. kadirden daha sönük 50 kadar gökada bulunmaktadır. Parlak bir gezegenimsi bulutsu olan M97, fotoğraflardaki görüntüsünden ötürü Baykuş Bulutsusu olarak da bilinir, büyük kepçenin çanağının hemen altında bulunur. Bir yıldız çifti olan Messier 40'ta – her ne kadar derin uzay nesnesi olmasa da – Messier'in kataloğuna eklemiş olduğu bir cisim olduğu için dikkate değerdir.
Hubble Derin Alan δ UMa yıldızının kuzeydoğusunda bulunur.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Ursa Major Batlamyus tarafından listelenmiş 48 takımyıldızdan biridir. En çok tanınan takımyıldızlardan biridir. Homeros, Spenser, Shakespeare, Tennyson ve Bertrand Cantat gibi pek çok şairin şiirlerinde Büyük Ayı'nın adı geçer.
Ursa Major takımyıldızı pek çok uygarlık tarafından bir ayı olarak tanımlanmıştır. Yanı başındaki Küçük Ayı takımyıldızıyla birlikte Callisto efsanesinin kökenini oluşturur.
Mitoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Ursa Major ismi Callisto'dan gelmektedir. Arkadya Kralı Lycaon'un kızı olan Callisto avcılığa düşkündür. Av tanrıçası Artemis, Callisto'yu ilk gençlik çağlarından itibaren görevlileri arasına alır.
Artemis, Apollon'un kız kardeşidir. Çocukların doğumlarını, bebeklerin korunmasını ve beslenmesini gözeten tanrıçadır. Tanrıçalar dünyasının rahibesidir. Genç Nymph'leri yetiştirirdi. Başı örtülü, yani gelin anlamına gelen Nymph'ler, kırlarda, sularda, ormanlarda yaşayan tanrısal varlıkların dişi olanlarına verilen isimdir. Eski Yunan inanışına göre bütün dünya Nymph'lerle doludur. Nymph'ler Artemis'le birlikte avlanırlar, şarap tanrısı Dionysos'la eğlencelere katılırlar. Güneş ve güzel sanatlar tanrısı Apollon ile tanrıların habercisi Hermes'e refakat ederlerdi. Artemis yanına kabul ettiği genç kızlardan sadakat yemini etmelerini isterdi. Bu yeminle genç kızlar, Dünya nimetlerinden uzak duracaklarına söz verirlerdi. Callisto'da bu kızlardan biridir ve bir süre sonra Artemis'in en gözde görevlisi olmuştur.
Zeus bir gün Callisto'yu ormanda uyurken görür ve ona âşık olur. Zeus, Artemis'in kılığına girerek Callisto'nun yanına gider. Callisto, baş tanrıyı Artemis sandığından ondan çekinmez ve iyi karşılar. Bu birlikteliğin sonucunda Callisto hamile kalır ve Arcas adında bir oğlan çocuğu Dünya'ya getirir. Bunu fark eden Artemis, sözünü tutmayan Callisto'yu bir ayıya çevirir.[not 1] Callisto, artık avcıların peşinden koştuğu bir avdır.
Uzun yıllar sonra Callisto, ormanda oğlu Arcas ile karşılaşır. Annesini tanımayan Arcas, bu avı kaçırmak istemez ve onu vurmaya karar verir. Tam bu sırada Zeus, araya girer ve Arcas'ı yutan, Callisto'yu ise cennete uçuran bir hortum gönderir. Callisto, gökyüzünde Büyük Ayı olarak belirir, Arcas da Küçük Ayı olarak gökyüzündeki yerini alır.
Başka bir öykü ise şöyledir: Zeus'un annesi Rhea, babası ise Kronos'tur. Bir kehanete göre Kronos'un oğullarından biri onu tahttan indirecektir. Bu durumdan hiç hoşnut olmayan Kronos, çareyi her doğan çocuğunu yok etmekte bulur. Doğar doğmaz çocuklarını yutmaktadır. Kronos, Zeus doğana kadar pek çok çocuğundan bu şekilde kurtulmuştur. Ancak Zeus, annesi sayesinde hayatta kalabilmiştir. Zeus doğduğunda annesi Rhea, onun kundak bezinin içine bir taş koyar ve Kronos da bir çocuğunu daha yok ettiğini sanarak taşı yutar. Rhea, bebeği Girit Adası'na kaçırır. Burada Dikte Mağarası'nda birer su perisi olan İda ile Adrasteia, Zeus'a bakıcılık yapar. Mağara, Giritli askerler tarafından korunur. Yıllar sonra Zeus büyüdüğünde babası Kronos'a karşı galip gelir ve ondan yuttuğu bütün çocuklarını tekrar kusmasını ister. Bu çocukların hepsi ileride genç tanrıların liderleri olup evrenin yönetimini Titanlar'ın elinden alırlar.
Mitolojide İda Küçük Ayı, Adrasteia ise Büyük Ayı olarak geçer. Ancak, bu su perilerinin nasıl ayıya dönüştükleri bilnmemektedir.
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Zeus'un karısı Hera'nın kıskançlığından Callisto'yu ayıya çevirdiği de düşünülmektedir.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Chandra: Constellation Ursa Major". chandra.harvard.edu. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2022.
- ^ "Constellation | COSMOS". astronomy.swin.edu.au. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2022.
- ^ "Constellations Lacerta–Vulpecula".
- ^ "Ursa Major, Constellation Boundary". The Constellations. International Astronomical Union. Erişim tarihi: 16 Ağustos 2019.
- ^ "The Constellations". Erişim tarihi: 7 Haziran 2019.
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- The Deep Photographic Guide to the Constellations: Ursa Major4 Mayıs 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
- AAVSO: The Myths of Ursa Major17 Mayıs 2004 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)