Төрекмәнстан
Байрак
| |
Башкала | Ашкабад |
---|---|
Халык саны | 6 117 933 (2021) |
Нигезләнгән | 27 октябрь 1991 |
Сәгать кушагы | UTC+05:00 |
Рәсми тел | төрекмән теле |
География | |
Мәйдан | 491,210 км² |
Координатлар | 39°N 60°E |
Сәясәт | |
Дәүләт башлыгы исеме | Төрекмәнстан президенты |
Дәүләт башлыгы | Сәрдар Бирдемөхәммәтев |
Башлык исеме | Төрекмәнстан президенты |
Икътисад | |
Акча берәмлеге | Төрекмәнстан манаты |
Эшсезлек дәрәҗәсе | 10% (2014)[1] |
Туу күрсәткече | 2.301 (2014)[2] |
КПҮИ | 0.745 (2021)[3] |
Яшәү озынлыгы | 67.835 ел (2016)[4] |
Джини коэффициенты | 40.8 (1998)[5] |
Башка мәгълүмат | |
Ярдәм телефоннары | |
Автомобил хәрәкәте ягы | уң[6] |
Челтәр көчәнеше | 220 вольт |
Телефон коды | +993 |
ISO 3166-1 коды | TM |
ХОК коды | TKM |
Интернет домены | .tm |
Төрекмәнстан (төрекм. Türkmenistan) – Урта Азиядә урнашкан дәүләт. Көньякта Әфганстан һәм Иран белән, төньякта Казакъстан һәм Үзбәкстан белән чиктәш. Көнбатыштан Каспий диңгезе белән юыла. Дөнья океанына чыгу юлы юк.
Тарих
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Б.э.к. II меңьеллыкта бүгенге Төрекмәнстан территориясендә Маргиан цивилизациясе булган.
- Б.э.к. VI–IV гасырларда бу җирләр иранлы Ахеменидлар дәүләтендә, соңрак Александр Македонский кулында булган.
- Б.э.к. III гасыр – Парфия патшалыгы эчендә (башкаласы – Ниса), соңрак Сасанидлар дәүләте составында.
- V-VIII гасырларда эфталитлар, төркиләр, гарәпләр һөҗүменә дучар була. 776–783 елларда җирле халык Хашим ибне Хәким (Муканна) җитәкчелегендәге гарәпләргә каршы баш күтәрүдә катнаша.
- IX-X гасырларда Таһирилар, Саманилар дәүләтендә.
- XI гасырда Төрекмәнстан территориясы угызлар тарафыннан яулап алына. Соңрак, угызларның җирле иранлылар белән кушылуы нәтиҗәсендә, хәзерге төрекмән этносы барлыкка килә. XI-XIII гасырларда башкаласы Мерв шәһәре булган беренче төрекмән Сәлҗүкләр дәүләте барлыкка килә.
- XIII гасыр башында монголлар тарафыннан яулап алына һәм Илханнар дәүләтенә, соңрак Тимурилар дәүләте составына керә.
- XVI-XVII гасырлар – Хивә ханлыгы һәм Бохара ханлыгына керә.
- 1869–1885 еллар – Pəcəй империясе тарафыннан яулап алына (Каспий арты өлкәсе).
- 1917 ел, ноябрь – декабрь – совет хөкүмәте урнаштырыла.
- 1924 ел, 27 октябрь –Урта Азиядә милли-территориаль бүленеш процессы буенча Төрекмәнстан Совет Социалистик Җөмһүрияте төзелә.
- 1948 ел, октябрь – Ашхабадда көчле җир тетрәве нәтибәсендә 60-100 мең кешенең гомере өзелә.
- 1990 ел – Җөмһүрият Президенты урыны барлыкка килә. Ул урынны аңа кадәр җөмһүрият белән идарә иткән Сапарморат Ниязов ала.
- 1991 ел, октябрь – Җөмһүриятнең Югары Шурасы бәйсезлек игълан итә, ТССҖның атамасы Төрекмәнстанга үзгәртелә.
- 2007 ел, 11 февраль – Президент урынына Гурбангулы Бердымөхәммәтов сайлана.
Географик мәгълүмат
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Территориясының 80% артыгын Караком чүле алып тора. Төрекмәнстанның Каспийда яр сызыгы озынлыгы 1 768 км.
Административ бүленеш
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- Ашхабад шәһәре
- Ахал вилаяте. Башкаласы – Әнәү (Аннау) (картада – 1)
- Балкан вилаяте. Башкаласы – Балканабад (Нәбит-Даг) (2)
- Ташугыз вилаяте. Башкаласы – Ташугыз (Ташауз) (3)
- Ләбап вилаяте. Башкаласы – Төрекмәнабад (4)
- Мары вилаяте. Башкаласы – Мары (5)
Икътисад
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]СССР чорында Төрекмәнстан чимал (нигездә мамык һәм энергия ташучылар) чыганагы булып тора. Хәзерге вакытта нефть һәм газ чыгару ТМПның 70% тәшкил итә.
Рәсми чыганаклар буенча Төрекмәнстанның ТМП үсеше түбәндәгечә:
- 1999 – 16%,
- 2000 – 18%,
- 2001, 2002 – 20%,
- 2003 – 17%,
- 2004 – 21%.
Халык
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Җөмһүрияттә халык санының тиз артуы күзәтелә. 1979 елдагы халык санын алу буенча республикада 2 759 мең, 1989 елда – 3 534 мең, 1995 ел исәбе буенча – 4 481 мең кеше яшәгән. 1995 елдан соң да үсеш дәвам итә: 2000 елда – 5 200 мең, 2001 ел башында – 5369,4 мең; 2001 ел, 1 май – 5410 мең; 2001 ел, 1 август – 5478,9 мең кеше.
Халыкның якынча 90% – төрекмәннәр, 4% – үзбәкләр, 3% – руслар. Шулай ук азәриләр, казакълар, татарлар һ.б. халыклар да яши.
Гаскәр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Гаскәр саны якынча 100 000 сугышчы һәм әфисәр.
Чыганак
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]Искәрмәләр
[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]- ↑ Error: Unable to display the reference properly. See the documentation for details.
- ↑ Error: Unable to display the reference properly. See the documentation for details.
- ↑ Error: Unable to display the reference properly. See the documentation for details.
- ↑ Error: Unable to display the reference properly. See the documentation for details.
- ↑ Error: Unable to display the reference properly. See the documentation for details.
- ↑ Error: Unable to display the reference properly. See the documentation for details.