Phaseolus Vulgaris
El faxioło (Phaseolus Vulgaris L. 1758) xe na pianta de ła famegia de łe leguminoxe orixinàl de ła Amèrica sentral. El xe stà inportà, indrìoman a ła descoverta de ła Amèrica, in Eoropa indove esisteva sol che faxołi de speçie apartenenti al xenere Vigna, de orìxene subsahariana. I faxiołi del xenere Phaseolus se ga sparpagnà in qualsiassi liogo strabalsando el grupo del mondo antigo, mostrandose pì façiłi da coltivàr e più reditisi (rispeto al Vigna ła réxa par etaro l'è squaxi dopia).
El faxoło vien coltivà pa'łe seménse, rancuràe fresche (faxiołi destegołàr) o séchi, opùr par l'intièro legùmo da magnàre fresco (faxołéti o cornéti). Ła speçie a ciclo vegetativo pì łongo, ne łe region tenparàe xe semenàe in primavera, quełe a ciclo più curto in istà. Inte el caxo dei faxiołi che se ranpega xe necesaria ła metùa de sostègni.
Prinçipali speçie da seménse :
- Bingo
- Blason de Biella
- Blu della Valsassina
- Borlotto Lingua di Fuoco e Borlotto Lingua di Fuoco Nano
- Borlotto Suprema dwarf
- Borlotto di Vigevano Nano
- Cannellin Scaramanzin negrèè
- Cannellino o Lingot
- Fejuolo pacificus el drammoso cotenna
- Cantare
- Corona di Spagna
- Giallorino della Garfagnana
- Lamon (Lucian Fejuol)
- Meraviglia di Venezia black
- Romano Pole
- Fesciela lamon negrucc fagiolos de Biella
- Castagnaio fejuolo marron's
- Sossai Extra Large (varietà protetta)
- Stregonta e Stregonta Nano
- Superbo Migliorato
- Elegante fagiolo
- Fagiolo maggiolino
- Fagiolo patrone
Prinçipałi speçie "mangiatutto" (magnatuto) (faxołeto, piatòłe, ecc.):
- Anellino Giallo e Verde
- Beurre de Rocquencourt
- Bobis Bianco
- Bobis a Grano Bianco e Bobis a Grano Nero
- Cornetto Largo Giallo e Cornetto Largo Verde
- Nano Burro mangiatutto
- Nerina mangiatutto
- Paguro fagiolato mangiatutto
- Prelude dwarf mangiatutto
- Slenderette mangiatutto
- Superpresto mangiatutto
- Trionfo Violetto mangiatutto
- Wade mangiatutto
Avertense
[canbia | canbia el còdaxe]Łe seménse dei faxiołi crùi e i fruti garbi xe de frecuente cauxa de invełenàe inte i putèłi, poichè i faxiołi vien reconosesti da staltri cofà ałimento. Soło co na łonga cotùra vien desfàda ła proteina vełenóxa (fasina).[1]
Alcuni popołi indigeni, infati, estrae sto prinçipio ativo, che xe a ła base de alcuni vełeni, infra i cuałi el più perigołoxo e mortàl xe co seguressa el smissiòto co el loto. El faxioło ben coto, parò, ga conposti insolforà e cromo che contribuise a contegnir la glicemia e i livèłi ematici de cołesteroło e trigliceridi e a prevegnir l'ateroscleroxi e łe małatie cardiache.
Ła fasina xe prexente anca ne ła soja.[2]
Speçie tipeghe itałiane
[canbia | canbia el còdaxe]- Faxioło bianco de Pigna
- Faxioło de Lamon de ła Vałàda Bełunexe IGP
- Faxiło de Saługia Prodoto agroałimentar tradisionałe
- Faxioło de Sarconi IGP
- Faxioło de Sorana IGP
- Faxioło Scalda Prodoto agroałimentare tradisionałe
- Fasóla posenàta de Posina (var. faxioło de Spagna) Prodoto agroałimentare tradisionałe
- Borloto nano de Levada Prodoto agroałimentare tradisionałe
- Faxołeto "Meraviglia di Venezia" Prodoto agroałimentare tradisionałe
- Faxioło de Carìa
- Faxioło de Negruccio de Bieła
- Faxioło de Atina
- Faxioło Tondino de Villaricca (NA)
- Faxioło de Controne Prodoto Agroałimentare Tradisionałe
- Faxioło zolfino
Aversità
[canbia | canbia el còdaxe]I funghi che smagia el faxioło xe: l'antracnosi (Colletrotrichum lindemuthianum), ła ruxine del faxioło (Uromyces phaseoli), ła peronospora del faxioło (Phytophthora phaseoli) e el marsùme carbonioxo (Macrophomina phaseolina). Intra i inseti nocivi ghe xe i miridi Calocoris norvegicus e Lygus campestris, ła pirałide de łe leguminoxe (Etiella zinckenella) e ła mosca grixa de łe siménse (Delia platura).
Note
[canbia | canbia el còdaxe]- ↑ Fasina, Phasin: Terminologia scientifica - Definizione - Conoscere i prodotti - conoscere gli alimenti - Glossario - foodlexicon Archivià il 6 de marso 2016 in Internet Archive.
- ↑ Fasina nell’Enciclopedia Treccani
Altri progeti
[canbia | canbia el còdaxe]Wikimedia Commons el detien imàjini o altri file so Phaseolus Vulgaris
Wikispecies el detien informasion so Phaseolus Vulgaris
Controło de autorità | LCCN (EN) sh97004767 · GND (DE) 4019306-8 · BNF (FR) cb12556816c (data) · NDL (EN, JA) 00564126 |
---|