Primatlar: Redaktələr arasındakı fərq
k r2.6.4) (Bot redaktəsi əlavə edilir: kk:Приматтар |
Redaktənin izahı yoxdur |
||
(23 istifadəçi tərəfindən edilmiş 44 dəyişiklik göstərilmir) | |||
Sətir 1: | Sətir 1: | ||
{{Takson}} |
|||
{{Taksoqutu |
|||
| şəkil = Barbary Macaque.jpg |
|||
| şəkilaltı yazı = [[Maqot]] (''Macaca sylvanus'') |
|||
| aləmi = Heyvanlar |
|||
| tip = [[Xordalılar]] |
|||
| yarımtip = [[Onurğalılar]] |
|||
| sinif = [[Məməlilər]] |
|||
| infrasinif = [[Plasentalılar]] |
|||
{{Taksoqutu classification entry3 | Mirdəstə: | [[Primatkimilər]] }} |
|||
| dəstə = '''Primatlar''' |
|||
| latınca adı = {{btadı|Primates|Linnaeus [[1758]]}} |
|||
| hissənin adı = |
|||
| hissənin mətni = |
|||
| arealın xəritəsi = Non-human primate ranqıe.png |
|||
| arealın xəritəsi haqqında = İnsan olmayan primatların yaşadığı areal (yaşıl) |
|||
| vikinövlər = Primates |
|||
| vikianbar = Category:Primates |
|||
}} |
|||
'''{{lath|Primates}}''' ({{dil-la|Primates}}) — {{lataz|Animalia|no}} aləminin {{lataz|Chordata|no}} tipinin {{lataz|Mammalia|no}} sinfinə aid heyvan dəstəsi. Bu dəstəyə [[meymunlar]] və [[insan]] da daxildir. Dəstədə 400-dən çox növ mövcuddur. |
|||
'''Primatlar''' ({{lang-la|Primates}}, {{lang-la|primas}}, hərfi mənada "ilkin", "birinci") — [[Plasentalılar|plasentalı]] [[məməlilər]]in daha çox inkişaf etmiş dəstələrindən biri. Bu dəstəyə [[meymunlar]] və [[insan]] da daxildir. |
|||
== Yarımdəstə və fəsilələri == |
== Yarımdəstə və fəsilələri == |
||
{{bt-azlat|Yaşburunlar| |
{{bt-azlat|Yaşburunlar|Strepsirrhini}} |
||
* {{bt-azlat|Cırtdan lemurlar|Cheirogaleidae}} |
* {{bt-azlat|Cırtdan lemurlar|Cheirogaleidae}} |
||
* {{bt-azlat|Lemurlar|Lemuridae}} |
* {{bt-azlat|Lemurlar|Lemuridae}} |
||
* {{bt-azlat|Lepilemurlar |
* {{bt-azlat|Lepilemurlar|Lepilemuridae}} |
||
* {{bt-azlat|İndrilər|Indridae}} |
* {{bt-azlat|İndrilər|Indridae}} |
||
* {{bt-azlat|Əlayaqlılar|Daubentoniidae}} |
* {{bt-azlat|Əlayaqlılar|Daubentoniidae}} |
||
* {{bt-azlat|Lorilər| |
* {{bt-azlat|Lorilər|Lorisidae}} |
||
* {{bt-azlat|Qalaqolar| |
* {{bt-azlat|Qalaqolar|Galagidae}} |
||
{{bt-azlat|Quruburunlar|Haplorhini}} |
{{bt-azlat|Quruburunlar|Haplorhini}} |
||
* {{bt-azlat|Uzuntopuqlar|Tarsiidae}} |
* {{bt-azlat|Uzuntopuqlar|Tarsiidae}} |
||
* {{bt-azlat|Oynağanlar|Callitrichidae}} |
* {{bt-azlat|Oynağanlar|Callitrichidae}} |
||
* {{bt-azlat| |
* {{bt-azlat|İlməquyruqlar|Cebidae}} |
||
* {{bt-azlat|Gecə meymunları|Aotidae}} |
* {{bt-azlat|Gecə meymunları|Aotidae}} |
||
* {{bt-azlat|Sakolar|Pitheciidae}} |
* {{bt-azlat|Sakolar|Pitheciidae}} |
||
* {{bt-azlat| |
* {{bt-azlat|Hörümçəyəbənzərlər|Atelidae}} |
||
* {{bt-azlat|Əntərmeymunlar|Cercopithecidae}} |
* {{bt-azlat|Əntərmeymunlar|Cercopithecidae}} |
||
* {{bt-azlat|Hibbonlar|Hylobatidae}} |
* {{bt-azlat|Hibbonlar|Hylobatidae}} |
||
* {{bt-azlat|Hominidlər|Hominidae}} |
* {{bt-azlat|Hominidlər|Hominidae}} |
||
== Primatların xarakterik xüsusiyyətləri == |
|||
[[Kateqoriya:Primatlar|*]] |
|||
Primatkimilər dəstəsinə daxil olan canlılar formasına və boyuna görə müxtəlifdir. Müasir primatlar [[Asiya]], [[Afrika]] və [[Amerika]]nın tropik və subtropik ərazilərində, [[Zond]] və [[Filippin]] adalarında yaşayırlar. Ətrafları 5 barmaqlıdır, bu da onlara ağacdan möhkəm tutmağa imkan verir. Beyin yarımkürələri iri olur. Göz çuxurları kəllənin ön tərəfində yerləşir. Müəyyən edilmişdir ki, primatlar cücüyeyən məməlilərin qədim qruplarından əmələ gəlmişdir. Bu dəstəyə ibtidai primatlar (yarımeymunlar) və ali primatlar (meymunlar) daxildir. |
|||
[[Kateqoriya:Məməli dəstələri]] |
|||
== İbtidai primatlar == |
|||
[[als:Primaten]] |
|||
İbtidai primatların barmaqları caynaqlıdır. [[Lemurlar]]l [[Madaqaskar]] və [[Kanar adaları]] üçün səciyyəvidir. Madaqaskarda onların bir neçə növünün nəsli kəsilmək üzrədir. Afrika və Asiya meşələrində [[lori]]lər yaşayır. |
|||
[[an:Primates]] |
|||
[[ar:رئيسيات]] |
|||
== Ali primatlar == |
|||
[[bat-smg:Primatā]] |
|||
Ali primatlara 100-dən çox növ daxildir. Bunların ön beyin yarımkürələri iri və qırışlıdır. [[Cənubi Amerika]] meşələrində ilişkənquyruq adlı meymunlar hündür ağacların başında sürətlə qaça bilir. Əntər meymunlar Afrikada və Cənubi Asiyada yaşayırlar. Onlar böyük sürülər şəklində yaşayırlar və nizamlı davranırlar. Sürüyə başçı-dominant rəhbərlik edir. [[İnsanabənzər meymunlar]] daha çox inkişaf etmişdir. Onların başı yumru, ön beyin qabığı mürəkkəb quruluşludur, üzündə tük azdır, ayaqlarının altı və əlinin içi tüksüzdür. İnsanabənzər meymunlar tropik meşələrdə yaşayır. Qorilla və şimpanzelər həm yerdə, həm də ağacda yaşayırlar. [[Hibbon]]lar (Asiya və İndoneziya) və oranqutanlar çox vaxt ağacda olur, yerə nadir hallarda enir. Oranqutanlar [[Sumatra]] adasında daha çox yayılmışdır. |
|||
[[be:Прыматы]] |
|||
[[be-x-old:Прыматы]] |
|||
== Aqil insanın formalaşması == |
|||
[[bg:Примати]] |
|||
Aqil insan növündən əvvəl [[neandertal]], [[sinantrop]], [[pitekantrop]] və [[avstralopitek]] adlı insan növləri olmuşdur. Güman edilir ki, müasir insan Afrikada əmələ gəlmişdir. Onun sosioloji varlığa çevrilməsində əmək böyük rol oynamışdır. |
|||
[[bn:প্রাইমেট]] |
|||
[[br:Primated]] |
|||
== İstinadlar == |
|||
[[bs:Primat]] |
|||
{{İstinad siyahısı}} |
|||
[[ca:Primat]] |
|||
[[cs:Primáti]] |
|||
== Xarici keçidlər == |
|||
[[cy:Primat]] |
|||
{{Xarici keçidlər}} |
|||
[[da:Primater]] |
|||
{{Taksonbar}} |
|||
[[de:Primaten]] |
|||
[[el:Πρωτεύοντα]] |
|||
[[Kateqoriya:Primatlar| ]] |
|||
[[en:Primate]] |
|||
[[eo:Primatoj]] |
|||
[[es:Primates]] |
|||
[[et:Esikloomalised]] |
|||
[[eu:Primate]] |
|||
[[fa:نخستی]] |
|||
[[fi:Kädelliset]] |
|||
[[fr:Primates]] |
|||
[[frr:Primaaten]] |
|||
[[ga:Príomhach]] |
|||
[[gl:Primates]] |
|||
[[he:פרימטים]] |
|||
[[hi:नरवानर गण]] |
|||
[[hr:Primati]] |
|||
[[ht:Primat]] |
|||
[[hu:Főemlősök]] |
|||
[[ia:Primate]] |
|||
[[id:Primata]] |
|||
[[is:Prímatar]] |
|||
[[it:Primates]] |
|||
[[ja:サル目]] |
|||
[[jv:Primata]] |
|||
[[ka:პრიმატები]] |
|||
[[kk:Приматтар]] |
|||
[[ko:영장류]] |
|||
[[koi:Приматтэз]] |
|||
[[la:Primates]] |
|||
[[lb:Primaten]] |
|||
[[li:Aapechtege]] |
|||
[[lij:Primates]] |
|||
[[lt:Primatai]] |
|||
[[lv:Primāti]] |
|||
[[mk:Примати]] |
|||
[[ml:പ്രൈമേറ്റ്]] |
|||
[[ms:Primat]] |
|||
[[nl:Primaten]] |
|||
[[nn:Primatar]] |
|||
[[no:Primater]] |
|||
[[nrm:Prînma]] |
|||
[[nv:Mágí dóó Mágí Ndahalinígíí]] |
|||
[[oc:Primates]] |
|||
[[pl:Naczelne]] |
|||
[[pnb:پرائيمیٹ]] |
|||
[[pt:Primatas]] |
|||
[[qu:Makiyuq]] |
|||
[[ro:Primate]] |
|||
[[ru:Приматы]] |
|||
[[sah:Примат]] |
|||
[[scn:Primates]] |
|||
[[sh:Primati]] |
|||
[[simple:Primate]] |
|||
[[sk:Primáty]] |
|||
[[sl:Prvaki]] |
|||
[[sr:Примати]] |
|||
[[su:Primata]] |
|||
[[sv:Primater]] |
|||
[[ta:முதனி]] |
|||
[[th:อันดับลิง]] |
|||
[[tl:Primado]] |
|||
[[tr:Primat]] |
|||
[[udm:Приматъёс]] |
|||
[[uk:Примати]] |
|||
[[vi:Bộ Linh trưởng]] |
|||
[[war:Primata]] |
|||
[[yo:Akọ́dièyàn]] |
|||
[[zh:灵长目]] |
|||
[[zh-min-nan:Lêng-tióng-lūi]] |
Səhifəsinin 02:55, 5 aprel 2023 tarixinə olan son versiyası
Primatlar | ||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||
Elmi təsnifat | ||||||||||||
Domen: Ranqsız: Ranqsız: Ranqsız: Ranqsız: Ranqsız: Aləm: Yarımaləm: Klad: Klad: Tipüstü: Tip: Klad: Yarımtip: İnfratip: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Sinifüstü: Klad: Klad: Sinif: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Yarımsinif: Klad: İnfrasinif: Maqndəstə: Dəstəüstü: Qranddəstə: Mirdəstə: Dəstə: Primatlar |
||||||||||||
Beynəlxalq elmi adı | ||||||||||||
|
Primatlar (lat. Primates) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinə aid heyvan dəstəsi. Bu dəstəyə meymunlar və insan da daxildir. Dəstədə 400-dən çox növ mövcuddur.
Yarımdəstə və fəsilələri
[redaktə | mənbəni redaktə et]Yaşburunlar (Strepsirrhini)
- Cırtdan lemurlar (Cheirogaleidae)
- Lemurlar (Lemuridae)
- Lepilemurlar (Lepilemuridae)
- İndrilər (Indridae)
- Əlayaqlılar (Daubentoniidae)
- Lorilər (Lorisidae)
- Qalaqolar (Galagidae)
Quruburunlar (Haplorhini)
- Uzuntopuqlar (Tarsiidae)
- Oynağanlar (Callitrichidae)
- İlməquyruqlar (Cebidae)
- Gecə meymunları (Aotidae)
- Sakolar (Pitheciidae)
- Hörümçəyəbənzərlər (Atelidae)
- Əntərmeymunlar (Cercopithecidae)
- Hibbonlar (Hylobatidae)
- Hominidlər (Hominidae)
Primatların xarakterik xüsusiyyətləri
[redaktə | mənbəni redaktə et]Primatkimilər dəstəsinə daxil olan canlılar formasına və boyuna görə müxtəlifdir. Müasir primatlar Asiya, Afrika və Amerikanın tropik və subtropik ərazilərində, Zond və Filippin adalarında yaşayırlar. Ətrafları 5 barmaqlıdır, bu da onlara ağacdan möhkəm tutmağa imkan verir. Beyin yarımkürələri iri olur. Göz çuxurları kəllənin ön tərəfində yerləşir. Müəyyən edilmişdir ki, primatlar cücüyeyən məməlilərin qədim qruplarından əmələ gəlmişdir. Bu dəstəyə ibtidai primatlar (yarımeymunlar) və ali primatlar (meymunlar) daxildir.
İbtidai primatlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]İbtidai primatların barmaqları caynaqlıdır. Lemurlarl Madaqaskar və Kanar adaları üçün səciyyəvidir. Madaqaskarda onların bir neçə növünün nəsli kəsilmək üzrədir. Afrika və Asiya meşələrində lorilər yaşayır.
Ali primatlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]Ali primatlara 100-dən çox növ daxildir. Bunların ön beyin yarımkürələri iri və qırışlıdır. Cənubi Amerika meşələrində ilişkənquyruq adlı meymunlar hündür ağacların başında sürətlə qaça bilir. Əntər meymunlar Afrikada və Cənubi Asiyada yaşayırlar. Onlar böyük sürülər şəklində yaşayırlar və nizamlı davranırlar. Sürüyə başçı-dominant rəhbərlik edir. İnsanabənzər meymunlar daha çox inkişaf etmişdir. Onların başı yumru, ön beyin qabığı mürəkkəb quruluşludur, üzündə tük azdır, ayaqlarının altı və əlinin içi tüksüzdür. İnsanabənzər meymunlar tropik meşələrdə yaşayır. Qorilla və şimpanzelər həm yerdə, həm də ağacda yaşayırlar. Hibbonlar (Asiya və İndoneziya) və oranqutanlar çox vaxt ağacda olur, yerə nadir hallarda enir. Oranqutanlar Sumatra adasında daha çox yayılmışdır.
Aqil insanın formalaşması
[redaktə | mənbəni redaktə et]Aqil insan növündən əvvəl neandertal, sinantrop, pitekantrop və avstralopitek adlı insan növləri olmuşdur. Güman edilir ki, müasir insan Afrikada əmələ gəlmişdir. Onun sosioloji varlığa çevrilməsində əmək böyük rol oynamışdır.
İstinadlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]- ↑ Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2000.
- ↑ Wilson D. E., Reeder D. M. Class Mammalia Linnaeus, 1758. // Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness / red. Z. Zhang 2011. C. 3148, burax. 1. S. 56–60. ISBN 978-1-86977-849-1, 978-1-86977-850-7