Sənaye inqilabı: Redaktələr arasındakı fərq
səbəblər |
|||
Sətir 16: | Sətir 16: | ||
Bu səbəblərdən sənaye inqilabı üçün yetişmiş ictimai, siyasi və iqtisadi şərait, bu prosesin İngiltərədə başlanması üçün zəmin yaratdı. |
Bu səbəblərdən sənaye inqilabı üçün yetişmiş ictimai, siyasi və iqtisadi şərait, bu prosesin İngiltərədə başlanması üçün zəmin yaratdı. |
||
= '''Sənaye İnqilabı''' = |
|||
Sənaye İnqilabı, Avropada 18. və 19. illərdə yeni kəşflərin emala olan təsiri və buxar gücü ilə işləyən maşınların avtomatlaşdırılmış sənaye yaratması, və bu inkşafın Avropadakı kapital inkşafın artmasına deyilir. Sənaye İnqilabı ilk olaraq '''Birleşmiş Krallıq'''da meydana gəlmişdir, sonralar isə '''Qərbi Avropa''', '''Şimali Amerika''' və '''Yaponiya'''da yaranmış və ardından dünyaya yayılmışdır. |
|||
== '''Səbəbləri''' == |
|||
İntellektual səbələrlə birlikdə sənaye inqilabını yaradan digər səbəblər bunlardır: |
|||
-Sürətli əhalli artımı 16. yüzillikdən başlayaraq Avropada sürətli əhali artımı baş verdi. |
|||
-Kənd təsərrüfatında yaşanan inkişaflar, əhalinin bu sektorda əhaliyə olan ehtiyacın azaldılması ilə şəhərlərə köç etməsinə səbəb olmuşdur. Beləliklə, şəhər sənayesi üçün hazır olan bir işçi qüvvəsi var idi. |
|||
-Həyat səviyyəsi artmışdır. Əvvəllər şəkər, qəhvə və çay kimi lüks əşyalar orta və alt siniflər üçün təbii zərurət halına gəldi. Buda nəticəsində istehlak mallarına tələbatını artırdı. |
|||
-Böyük miqyaslı işğallar sənaye inqilabı üçün əsas maliyyə mənbəyi olmuşdur. İspaniyalılar tərəfindən talan edilən Mərkəzi Amerika qızılları və İspan gəmilərini yıxan, talan edənləri qarət edən ingilis gəmiləri, Avropaya tonlarca qızıl daşındı. XVI və XVI əsrlərdə bütün bunlar sənaye inqilabına gətirib çıxaran prosesləri dəstəklədi. |
|||
-1753 cü il 23 iyunda Fransız qoçunlarını müharibədə məğlub edən İngilislər('''Plessey Savaşı''')Babür imperatorunun nəhəng xəzinəsini ələ keşirmişlər. Bu xəzinənin İngiltərəyə aparılması, bu ölkə iqtisadiyyatdakı pul və maliyyə imkanları 1758-1791-ci illər arasında toxuculuq və buxar maşınlarının bütün texniki ixtiralarını izah etmək üçün əsas arqument kimi qəbul edilə bilər. 18. və 19. əsrlərdə olmuşdur. |
|||
-'''Müstəmləkəçilik'''. Avropa ölkəkləri yeni koloniyalar yaradaraq buradan getirilən malları sənayedə isdifadə etməyə başladılar, onları yeniden emal edib müstəmləkəçilərə satdılar. |
|||
-Bankçılıq və siğortaçılıq içlərinin önəmi artmıçdır. |
|||
-Kiçik burjuaziyanın inkişafı və orta sinifin varlanması üçün ı hərəkətverici bir güc idi oldu. |
|||
-'''Kapitalizm.'''Orta sinifin zənginləşməsinə paralel olaraq, sermaye yığımı başlamışdır. Beləcə yeni yatırım sahələri axtarılmağa baçlandı. |
|||
-Nəqliyyatda və texnologiyada inkişaflar meydana gəlməyə baçladı. |
|||
- |
|||
== Mənbə == |
== Mənbə == |
08:41, 9 mart 2018 tarixinə olan versiya
Sənaye inqilabı — XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində cəmiyyətdə baş verən iqtisadi və sosial dəyişikliklərlə müşayət olunan iş şəraiti və həyat rifahının yüksəlməsi prosesi. Sənaye inqilabı Avropada başlayıb sonra əsasən Mərkəz Amerikaya keçmiş, bu cəmiyyətləri aqrar mərhələdən sənaye mərhələsinə adladmışdır.
İstehsalatda külək, su və buxar enerjisinin tətbigi cəmiyyətdə dərin sosial və texnoloji dəyişikliklərin başlanğıcını qoydu. Sənaye inqilabı köklü sosial dəyişikliklər yaratdığından çox vaxt mütəxəssislər tərəfindən "Neolit inqilabi" ilə müqayisə edilir. Burada inqilab sözu şərti olarag tətbiq edilir, çunki sənayeləşmə on illər boyu baş verən bir proses olmuşdur. Bu ərəfədə texnikanın, elmin və bununla bağlı məhsuldarlığın inkişafı kütləvi işsizlik və kasıbçılıq kimi bir çox problemləri də ozü ilə gətirmişdir.
Sənaye inqilabı XVIII əsrdə İngiltərədə başlamış və XIX əsrdən etibarən Avropa və ABŞ-a yayılmışdır. Əvvəllər heyvan və ya insan gücü ilə hərəkətə gətirilən maşınlar üçün Vattın ixtira etdiyi buxar maşını yeni imkanlar yaratmışdır. Buxar enerjisinin mexaniki enerjiyə çevrilməsi nəticəsində fabrik və zavodları çaylardan və su kanallarından uzaq olan ərazilərdə qurmaq mümkün olmuşdur. Əl əməyi mexanikləşdirilərək manufakturalar iri fabriklərə çevrilmiş və bununla da yeni istehsal üslubu yaranmışdır. Bu öncə İngiltərənin pambıq istehsalında tətbiq olunmuş, sonra başqa sahələri də əhatə etmişdir.
Beləliklə, buxar maşınları, küləkdən və fəsildən asılı olaraq enerji mənbələrinin artıb-azalmasının qarşısını ala bildi. Su və külək çarxları vasitəsilə hərəkətə gətirilən nasoslar artıq buxar maşını ilə işlədilməyə başladı.
Sənaye inqilabının əsas tərkib hissəsi buxar maşınının yaradılması ilə bərabər, həm də hərəkət vasitələrinin də mexanikiləşdirilməsindən ibarət idi. Riçard Trevitikin və Corc Stivensonun buxar lokomotivi, Robert Fultonun buxar gəmisi buna misaldır. Bu ixtiralar cəmiyyətdə yeni mərhələnin başlanğıcına gətirib çıxarmışdır. Kiçik dəyirmanların və manufakturların enerji gücü buxar enerjisi ilə rəqabətə girə bilmirdilər. Məhsullar lokomotivlərin və buxar gəmilərinin köməyi ilə daha tez nəql edilə bilirdi. Bununla istehsalda tətbiq olunan kohnə üsullar yenisi ilə əvəz olunmağa başlayır. Burada əsasən
- insan vərdişlərinə əsaslanan işlərin bu qaydada tez, dəqiq və yorulmadan işləyən maşınlarla əvəzi,
- canlının cansız enerji mənbəyi ilə əvəz olunması, ən əsası istiliyi işə çevirən maşının ixtirası ilə tükənməz enerji mənbəyinin yaranması,
- xammalın böyük miqdarda tətbiqi, hər şeydən əvvəl bitki və heyvan maddələrinin qeyri-üzvi və süni şəkildə hazırlanmış materiallar ilə əvəz olunması nəzərə çarpırdı.
Sənaye inqilabının nəyə görə texnoloji cəhətdən daha inkişaf etmiş Çində yox, məhz Avropadan başlanmasının səbəbləri hələ də müxtəlif elmi mülahizələrin əsasında durur. Bəzi mutəxəssislərin fikrincə Çində, o dövrdə yüksək inkişaf etmiş iqtisadiyyat sabit vəziyyətdə idi. Burada görülən işlər qeyri-sənaye üsulları ilə də məhsuldar şəkildə yerinə yetirilə bilirdi. Ona görə də, yüksək kapital tələb edən üsulların tətbiqinin qarşısını əl əməyi alırdı. Başqa mənbə, bir tərəfdən Avropada küllü miqdarda kömür və təbii ehtiyatların olması, müstəmləkələrdən xammal axını, digər tərəfdən ölkələr arasındakı rəqabət onlarda sənaye inqilabının başlanması üçün ilkin şərait yaratdı. Bu dövrdə, Çində aparılan təcrid siyasəti də texnikanın inkişafının qarşısını almışdır. Ticarət üçün Avropada olan azadlıq Çində yox idi.
Bu səbəblərdən sənaye inqilabı üçün yetişmiş ictimai, siyasi və iqtisadi şərait, bu prosesin İngiltərədə başlanması üçün zəmin yaratdı.
Sənaye İnqilabı
Sənaye İnqilabı, Avropada 18. və 19. illərdə yeni kəşflərin emala olan təsiri və buxar gücü ilə işləyən maşınların avtomatlaşdırılmış sənaye yaratması, və bu inkşafın Avropadakı kapital inkşafın artmasına deyilir. Sənaye İnqilabı ilk olaraq Birleşmiş Krallıqda meydana gəlmişdir, sonralar isə Qərbi Avropa, Şimali Amerika və Yaponiyada yaranmış və ardından dünyaya yayılmışdır.
Səbəbləri
İntellektual səbələrlə birlikdə sənaye inqilabını yaradan digər səbəblər bunlardır:
-Sürətli əhalli artımı 16. yüzillikdən başlayaraq Avropada sürətli əhali artımı baş verdi.
-Kənd təsərrüfatında yaşanan inkişaflar, əhalinin bu sektorda əhaliyə olan ehtiyacın azaldılması ilə şəhərlərə köç etməsinə səbəb olmuşdur. Beləliklə, şəhər sənayesi üçün hazır olan bir işçi qüvvəsi var idi.
-Həyat səviyyəsi artmışdır. Əvvəllər şəkər, qəhvə və çay kimi lüks əşyalar orta və alt siniflər üçün təbii zərurət halına gəldi. Buda nəticəsində istehlak mallarına tələbatını artırdı.
-Böyük miqyaslı işğallar sənaye inqilabı üçün əsas maliyyə mənbəyi olmuşdur. İspaniyalılar tərəfindən talan edilən Mərkəzi Amerika qızılları və İspan gəmilərini yıxan, talan edənləri qarət edən ingilis gəmiləri, Avropaya tonlarca qızıl daşındı. XVI və XVI əsrlərdə bütün bunlar sənaye inqilabına gətirib çıxaran prosesləri dəstəklədi.
-1753 cü il 23 iyunda Fransız qoçunlarını müharibədə məğlub edən İngilislər(Plessey Savaşı)Babür imperatorunun nəhəng xəzinəsini ələ keşirmişlər. Bu xəzinənin İngiltərəyə aparılması, bu ölkə iqtisadiyyatdakı pul və maliyyə imkanları 1758-1791-ci illər arasında toxuculuq və buxar maşınlarının bütün texniki ixtiralarını izah etmək üçün əsas arqument kimi qəbul edilə bilər. 18. və 19. əsrlərdə olmuşdur.
-Müstəmləkəçilik. Avropa ölkəkləri yeni koloniyalar yaradaraq buradan getirilən malları sənayedə isdifadə etməyə başladılar, onları yeniden emal edib müstəmləkəçilərə satdılar.
-Bankçılıq və siğortaçılıq içlərinin önəmi artmıçdır.
-Kiçik burjuaziyanın inkişafı və orta sinifin varlanması üçün ı hərəkətverici bir güc idi oldu.
-Kapitalizm.Orta sinifin zənginləşməsinə paralel olaraq, sermaye yığımı başlamışdır. Beləcə yeni yatırım sahələri axtarılmağa baçlandı.
-Nəqliyyatda və texnologiyada inkişaflar meydana gəlməyə baçladı.
-
Mənbə
- Paulinyi, Á., Troitzsch, U. Mechanisierung und Maschinisierung 1600 bis 1840. Berlin: Propyläen-Verl., 1991, 529 S.
- Schuschardin, S.W. u.a. Allgemeine Geschichte der Technik von den Anfängen bis 1870. Leipzig: Fachbuchverlag Leipzig 1981. 334 S.
- Rezo Əliyev. Maşınqayırmanın tarixinə dair. Bakı: Təhsil NPM, 2008, 542 s.