Анастас Іванавіч Мікаян
Анаста́с Івана́віч (Аванэ́савіч) Мікая́н (арм.: Անաստաս Հովհաննեսի Միկոյան; 13 (25) лістапада 1895, с. Санаін, Барчалінскі павет , Тыфліская губерня, Расійская імперыя — 21 кастрычніка 1978, Масква) — расійскі рэвалюцыянер, савецкі дзяржаўны і партыйны дзеяч. Член партыі з 1915 года, член ЦК з 1923 года (кандыдат з 1922 года), у 1935—1966 гадах член Палітбюро ЦК КПСС (кандыдат з 1926 года).
У 1964—1965 гадах Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. З 1937 года намеснік, у 1955—1964 гг. першы намеснік кіраўніка ўрада СССР . У 1926—1955 гадах (за выняткам 1949—1953 гадоў) паслядоўна займаў шэраг міністэрскіх (наркамаўскіх да 1946 года) пасад, пераважна ў сферы гандлю, асабліва знешняга.
Адзін з найболей уплывовых савецкіх палітыкаў[5], Мікаян пачаў сваю кар’еру пры жыцці Уладзіміра Леніна і пайшоў у адстаўку толькі пры Леанідзе Брэжневе. У канцы 1970-х гадоў пра яго была складзена прыказка: «Ад Ільіча да Ільіча без інфаркта і параліча»[6].
Герой Сацыялістычнай Працы (1943). Кавалер шасці ордэнаў Леніна.
Біяграфія
[правіць | правіць зыходнік]Нарадзіўся ў беднай сялянскай сям’і, армянін. Навучыўшыся перш армянскай, а потым рускай грамаце, шмат чытаў. Успамінаў раманы Рафі на нацыянальна-вызвольную тэматыку Арменіі, якія аказалі на яго ўплыў, кнігу Жана Жарэса пра гісторыю Французскай рэвалюцыі, якая моцна захапіла яго, а таксама складанні Д. І. Пісарава. Кніга Леніна «Што рабіць? », прачытаная ім ужо пасля пачатку Першай сусветнай вайны, вызначыла яго палітычныя пагляды[7]. Цікава, што з дзяцінства Мікаян быў вегетарыянцам, аднак пасля пачаў ужываць мясную ежу[7].
Падчас вучобы ў Тыфлісскай армянскай духоўнай семінарыі, у якую паступіў у 1906 годзе, у канцы 1914 года запісаўся ў армянскую добраахвотніцкую дружыну Андраніка Азаняна , пасля чаго ваяваў на Турэцкім фронце аж да вясны 1915 года, калі пакінуў армію з-за захворвання малярыяй. Пасля вяртання ў Тыфліс уступіў там у РСДРП(б) і скончыў семінарыю.
У 1916 годзе паступіў у духоўную акадэмію ў Эчміядзіне. У тым жа годзе напісаў свой першы артыкул у газету[7]. Асвоіў грузінскую і азербайджанскую мовы[7]. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі вёў партыйна-прапагандысцкую працу ў Тыфлісе і ў Баку, у апошнім асабіста пазнаёміўся са Сцяпанам Шаўмянам , які аказаў на яго вялікае ўражанне[8]. З верасня сакратар Тыфліскага парткамітэта[8]. У кастрычніку ўдзельнік праходзілага нелегальнага Агульнакаўказскага партз’езда[8]. У час сакавіцкіх падзей у Баку камандаваў невялікім атрадам, а потым быў камісарам у брыгадзе Амазаспа Срванцяна (Трэцяя брыгада Чырвонай арміі). Пасля ўцёкаў бакінскіх камісараў застаўся ў Баку, узначаліўшы падпольны абкам бальшавікоў. Перад узяццем Баку туркамі Мікаян дамогся ў кіраўніка Дыктатуры Цэнтракаспія Абрама Велунца дазволы на вызваленне і наступную эвакуацыю бакінскіх камісараў. Неўзабаве Анастас Мікаян вывез камісараў на параходзе «Туркмен», але ў Краснаводску яны былі арыштаваны. Мікаян быў вызвалены ў лютым 1919 года і ў сакавіку таго ж года ўзначаліў Бакінскае бюро Каўказскага крайкама РКП(б). Паводле сваіх жа словаў, Мікаян выступаў за незалежнасць Азербайджана яшчэ ў 1919 годзе і разышоўся ў гэтым пытанні са многімі армянскімі камуністамі, завошта ў армянскіх колах Баку яго хутка сталі зваць «мусульманскім камуністам»[9]. У кастрычніку 1919 года быў выкліканы ў Маскву, дзе стаў членам УЦВК.
Стаў адным з кіраўнікоў рэвалюцыйнага руху на Каўказе[5]. Ужо членам Прэзідыума бакінскага камітэта РСДРП(б) Анастас Мікаян быў рэдактарам газет «Сацыял-дэмакрат» і «Весткі Бакінскага Савета»[10].
З 1920 года Мікаян быў ізноў на Каўказе. З заняткам Баку бальшавікамі ўступіў у горад у якасці ўпаўнаважанага Рэўваенсавета XI арміі і пасля чаго да 1920 года кіраваў Ніжагародскім губкамам[10]. Камунар ЧАП[11]. Неўзабаве па рэкамендацыі Сталіна Мікаян быў прызначаны сакратаром Паўднёва-усходняга бюро ЦК РКП(б)[12].
Быўшы сакратаром Бакінскага камітэта партыі, вінаваціўся старшынём СНК Азербайджанскай ССР Нарыманам Нарыманавым у дыскрымінацыі мусульманскіх працоўных і вядзенні сістэматычнай працы па яго, Нарыманава, зрушэнню. Нарыманаў быў перакананы, што Мікаян яшчэ ўвесну 1920 года імкнуўся пазбавіць яго ўплыву[13].
У 1922—1924 гадах сакратар Паўднёва-усходняга бюро ЦК РКП(б) у Растове-на-дону. З 1922 года быў кандыдатам, а з 1923 года — членам ЦК РКП(б). У 1924—1926 гадах сакратар Паўночна-Каўказскага крайкама партыі, член РВС Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі. Быўшы кіраўніком Паўночнакаўказскага краявога камітэта партыі, праводзіў больш гнуткую палітыку ў дачыненні казацтва.
Па рэкамендацыі Сталіна з 23 ліпеня 1926 года кандыдат у члены Палітбюро.
З 14 жніўня 1926 года народны камісар унутранага і знешняга гандлю СССР (з’яўляўся наймалодшым наркамам), наступнік Льва Камянева. На гэтым пасту, дзеля папаўнення дзяржаўнага скарбу, яму быў указаны ў абавязак продаж некаторых твораў мастацтва з савецкіх музеяў.
22 лістапада 1930 года наркамат знешняга і ўнутранага гандлю быў падзелены на Наркамат знешняга гандлю і Наркамат забеспячэння, апошні ўзначаліў Мікаян. У сваю чаргу Наркамат забеспячэння 29 ліпеня 1934 года быў падзелены на Наркамат унутранага гандлю і Наркамат харчовай прамысловасці, які тады ж узначаліў Мікаян. На гэтым пасту ён у 1936 годзе наведаў ЗША дзеля азнаямлення з найновымі тэхналогіямі, здолеў дамагчыся хуткага развіцця харчовай галіны, пра што дагэтуль напамінае назва Мікаянаўскага мясакамбіната.
З 1935 года член Палітбюро.
У 1938—1949 гадах міністр (наркам да 1946 года) знешняга гандлю.
У 1938 годзе абраны ў Вярхоўны Савет БАССР першага склікання.
Па патрабаванні Анастаса Мікаяна ў Савецкім Саюзе былі ўведзены рыбныя дні[14].
Мікаян спрыяў развіццю савецкай рэкламы.
Палітычная пазіцыя ў 1920—1930-я гады і ўдзел у рэпрэсіях
[правіць | правіць зыходнік]У 1920-я гады Мікаян займаў умераную лінію, якая выказалася падчас яго знаходжання на Паўночным Каўказе ў яго палітыцы ў дачыненні да казацтва, а па дачыненні да сялянства займаў ледзь не правую пазіцыю, прапануючы змагацца з крызісам збожжанарыхтовак не надзвычайнымі мерамі, а пашырэннем паставак у вёску прамысловай прадукцыі.
Падчас «вялікага пералому» падтрымаў Сталіна. Узначальваў камісію ЦК па вызначэнні лёсу Бухарына і Рыкава.
Ходзіць думка, што з яго санкцыі былі арыштаваны сотні працаўнікоў сістэмы Наркамхарчпрама, Наркамзнешгандлю СССР і нават, што ён не толькі даваў санкцыі на арышт, але і сам выступаў ініцыятарам арыштаў. Прадстаўленні, нібы, рабіліся Мікаянам і ў дачыненні працаўнікоў шэрага арганізацый Знешгандлю СССР. Аднак, як сцвярджае яго сын, Сярго, стаў наркамам знешняга гандлю, Мікаян дамогся ад Сталіна ўказанні НКУС «не ўмешвацца ў працу Знешгандлю», то бок не арыштоўваць яго супрацоўнікаў[15].
Восенню 1937 года Мікаян выязджаў у Армянскую ССР для правядзення рэпрэсій працаўнікоў партыйных і дзяржаўных органаў гэтай рэспублікі. Мікаяна ў гэтым падарожжы суправаджаў Малянкоў і група супрацоўнікаў НКУС.
Мікаян узначальваў камісію па вінавачанні ў контррэвалюцыйнай дзейнасці бачных членаў партыі. Ён, у прыватнасці, разам з Яжовым быў чытарам на лютаўска-сакавіцкім Пленуме ЦК УКП(б) па справе Бухарына (1937 год). Менавіта Мікаян выступаў ад імя Палітбюро ЦК УКП(б) на ўрачыстым актыве НКУС, прысвечаным 20-годдзю органаў УЧК-ДПУ-НКУС. Пасля ўсхвалення дзейнасці Яжова, апраўданні масавых рэпрэсій Мікаян скончыў свой даклад словамі: «Выдатна папрацавала НКУС за гэты час!», — маючы на ўвазе 1937 год[16]. Зрэшты, як сцвярджае яго сын, сам «даклад» быў загадзя напісаны і перададзены Мікаяну, а той толькі зачытаў яго[15].
Вялікая Айчынная вайна і паваенны час
[правіць | правіць зыходнік]З 1941 года А. І. Мікаян быў старшынём камітэта харчова-рэчавага забеспячэння Чырвонай арміі[5][17], а таксама членам Савета па эвакуацыі і Дзяржаўнага камітэта па аднаўленні гаспадаркі вызваленых раёнаў, з 1942 года быў членам Дзяржаўнага камітэта абароны[5][10].
У 14:55 6 лістапада 1942 года на Чырвонай плошчы з Лобнага месца па машыне Анастаса Мікаяна былі здзейснены тры стрэлы з вінтоўкі чырвонаармейцам-дэзерцірам Савеліем Дзмітрыевым з Усць-Каменагорска, які потым завязаў цэлы бой з крамлёўскай аховай. Толькі з дапамогай дзвюх гранат яго атрымалася абясшкодзіць. Дзмітрыеў прыняў машыну Мікаяна за машыну Іосіфа Сталіна. Дзмітрыеў быў расстраляны ў 1950 годзе.
Указам Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР ад 30 верасня 1943 года за асаблівыя заслугі ў вобласці пастаноўкі справы забеспячэння Чырвонай арміі харчам, гаручай і рэчавай маёмасцю ў цяжкіх умовах ваеннага часу Анастасу Іванавічу Мікаяну было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і медалі «Серп і Молат».
З ператварэннем Савета Народных Камісараў СССР у Савет Міністраў СССР у 1946 годзе Мікаян захаваў пасады намесніка старшыні Савета міністраў і міністра знешняга гандлю СССР.
Да канца 1940-х гадоў Мікаян, разам з Молатавым, апынуўся ў пагрозлівым становішчы з-за новай чысткі, якая рыхтавалася Іосіфам Сталіным. Сведчанні супраць Анастаса Мікаяна выбіваліся ў абвінавачаных па справе «Яўрэйскага антыфашысцкага камітэта »[18].
У 1949 годзе быў зняты з паста міністра знешняга гандлю, а ў 1952 годзе Іосіф Сталін абрынуўся на яго з нападкамі на пленуме ЦК пасля XIX з'езда . Ён быў абраны ў Прэзідыум ЦК, але не быў улучаны ў бюро Прэзідыума, якое замяніла Палітбюро.
Пасля смерці Сталіна
[правіць | правіць зыходнік]Пасля смерці Сталіна захаваў пасаду намесніка старшыні Савета міністраў і ўзначаліў міністэрства ўнутранага і знешняга гандлю, утворанае тады ж аб’яднаннем міністэрства знешняга гандлю і міністэрства гандлю. 24 жніўня таго ж года яно было зноў раз’яднана, Мікаян стаў міністрам гандлю. Быў адзіным чалавекам, хто прагаласаваў супраць адстаўкі Берыі. Таксама ён першым да Хрушчова выступіў з асуджэннем культу асобы Сталіна. У канчатковым выніку падтрымаў Хрушчова ў асуджэнні Сталіна[19]. Так, падчас з’езда выступіў фактычна з антысталінскай прамовай (хоць і не завучы Сталіна па імі), заявіўшы пра існаванне «культу асобы», падкрэсліўшы патрэбу мірнага суіснавання з Захадам і мірнага шляху да сацыялізму, раскрытыкаваўшы працы Сталіна — «Кароткі курс гісторыі УКП(б) » і «Эканамічныя праблемы сацыялізму ў СССР ». Услед за гэтым Мікаян узначаліў камісію па рэабілітацыі зняволеных. На пленуме ЦК 1957 года цвёрда падтрымаў Хрушчова супраць антыпартыйнай групы , чым забяспечыў сабе новы ўзлёт партыйнай кар’еры.
Імя Анастаса Мікаяна злучана з падаўленнем антыкамуністычных выступаў у Польшчы і Венгрыі ў 1956 годзе (адзіны член Палітбюро, што выказаў асаблівую думка — «сумнеў адносны ўводу войскаў», навядзенні парадку ўласнымі сіламі венграў, спробу вырашэння сітуацыі палітычнымі мерамі[20][21]), а таксама з расстрэлам працоўных у Новачаркаску ў 1962 годзе, куды Мікаян выехаў як прадстаўнік Прэзідыума ЦК разам з Ф. Казловым.
- Замежнапалітычная дзейнасць
Мікіта Хрушчоў ужо ў 1954 годзе даручыў Мікаяну дыпламатычнае заданне: як чалавек, які не асацыяваўся са сталінскай знешняй палітыкай, ён быў скіраваны ў Югаславію для ўрэгулявання адносін з Ціта.
Пасля 1957 года Мікаян стаў адным з галоўных давераных асоб Хрушчова: ён здзяйсняе падарожжа па краінах Азіі, а ў 1959 годзе для падрыхтоўкі візіту Хрушчова наведаў ЗША, а таксама вёў перамовы з Фідэлем Кастра пра ўсталяванне савецка-кубінскіх адносін. Кіраўнікі Кубінскай рэвалюцыі вырабілі прыемнае ўражанне на Мікаяна; пра Кастра ён адклікаўся так: «Так, ён рэвалюцыянер. Такі ж, як мы. Я пачуваўся так, нібы вярнуўся ў дні юнацкасці». У 1962 годзе актыўна браў удзел ва ўрэгуляванні «Карыбскага крызісу», ведучы асабіста перамовы з Кенэдзі і Кастра.
У гэты час у яго памерла жонка.
У лістападзе 1963 года А. І. Мікаян прадстаўляў савецкае кіраўніцтва на пахаваннях забітага прэзідэнта ЗША Джона Кенэдзі .
- Старшыня Прэзідыума Вярхоўнай Савета СССР. У адстаўцы
З 15 ліпеня 1964 года па 9 снежня 1965 года Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР (фармальна найвышэйшая дзяржаўная пасада). Падчас Кастрычніцкага (1964 г.) пленума ЦК КПСС спрабаваў асцярожна бараніць Мікіту Хрушчова, падкрэсліваючы яго замежнапалітычныя заслугі. У выніку ў снежні 1965 года Мікаян быў адпраўлены ў адстаўку як дасягнулы 70-гадовага ўзросту і заменены на лаяльнага Брэжневу Мікалая Падгорнага. Пры гэтым Анастас Мікаян застаўся членам ЦК КПСС і членам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР (1965—1974), атрымаў шосты ордэн Леніна.
З 1974 года не браў удзел у працы Вярхоўнага Савета СССР. У 1976 годзе не браў удзел у XXV з’ездзе КПСС і не быў абраны членам ЦК КПСС.
Пахаваны на Новадзявочых могілках (а не ля Крамлёўскай сцяны), што было знакам вядомай няміласці. На яго магіле ёсць эпітафія на армянскай мове.
Мемуары
[правіць | правіць зыходнік]- Мысли и воспоминания о Ленине. — 1970;
- Дорогой борьбы: Книга первая. — М.: Политиздат, 1971. — 590 с., илл.;
- В начале двадцатых… — 1975;
- Так было. М.: Вагриус, 1999, — 612 с.: 48 полос ч/б ил. ISBN 5-264-00032-8 {компиляция}
Заўвагі
[правіць | правіць зыходнік]- ↑ а б в г Հայկական սովետական հանրագիտարան — Երևան: 1981. — Т. 7. — С. 542.
- ↑ Микоян Анастас Иванович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969. Праверана 28 верасня 2015.
- ↑ Anastas Iwanowitsch Mikojan // filmportal.de — 2005. Праверана 9 кастрычніка 2017.
- ↑ Anastas Iwanowitsch Mikojan // Brockhaus Enzyklopädie Праверана 9 кастрычніка 2017.
- ↑ а б в г Anastas Ivanovich Mikoyan — артыкул з Брытанніка
- ↑ Анастас Микоян — «От Ильича до Ильича без инфаркта и паралича» Архівавана 16 снежня 2011.
- ↑ а б в г Анастас Микоян. Так было. Гл. 1
- ↑ а б в Анастас Микоян. Так было. Гл. 2
- ↑ Баберовски 2010, с. 291.
- ↑ а б в Линия адаптивной радиосвязи — Объектовая противовоздушная оборона / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — С. 278—279. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 5).
- ↑ А. Захаров, ЧОН, Очерки по истории Октябрьской революции в Нижегородской губернии, Н.-Новгород, 1927 г., стр. 47-54
- ↑ Анастас Іванавіч Мікаян на Хронасе
- ↑ Баберовски 2010, с. 286.
- ↑ «Рыбному дню» — 80 лет Архівавана 4 сакавіка 2016.
- ↑ а б Михаил ГОЛЬДЕНБЕРГ (Вашингтон) Интервью с Серго Микояном Архівавана 22 сакавіка 2010. Журнал Vestnik #13 Vestnik Information Agency, Inc.
- ↑ Записка А. Н. Яковлева, В. А. Медведева, В. М. Чебрикова, А. И. Лукьянова, Г. П. Разумовского, Б. К. Пуго, В. А. Крючкова, В. И. Болдина, Г. Л. Смирнова в ЦК КПСС «Об антиконституционной практике 30-40-х и начала 50-х годов»
- ↑ Анастас Іванавіч Мікаян на сайце «Героі краіны»
- ↑ Микоян Анастас Иванович
- ↑ Микоян Анастас Иванович — артыкул з Оксфардская ілюстраваная энцыклапедыя
- ↑ БУДАПЕШТ-1'56ТАНКИСТЫ И ЧЕКИСТЫ - ТРАДИЦИОННЫЙ ОТВЕТ КРЕМЛЯ РЕФОРМАТОРАМ . Архівавана з першакрыніцы 4 красавіка 2013. Праверана 31 сакавіка 2013.
- ↑ ПОЧЕМУ ХРУЩЕВ ВВЕЛ ВОЙСКА В ВЕНГРИЮ(недаступная спасылка). Архівавана з першакрыніцы 3 студзеня 2014. Праверана 10 красавіка 2013.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 10: Малайзія — Мугаджары / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2000. — Т. 10. — 544 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0169-9 (т. 10).
- Медведев Р. А. Они окружали Сталина. — М.: Политиздат, 1990. — 352 с.
- Баберовски Й. Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе [пер. с нем. В. Т. Алтухова]. — М.: Российская политическая энциклопедия, 2010. — 855 с. — ISBN 978-5-8243-1435-9.
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]- Нарадзіліся 25 лістапада
- Нарадзіліся ў 1895 годзе
- Нарадзіліся ў Барчалінскім павеце
- Памерлі 21 кастрычніка
- Памерлі ў 1978 годзе
- Памерлі ў Маскве
- Пахаваныя на Новадзявочых могілках
- Члены Палітбюро ЦК КПСС
- Героі Сацыялістычнай Працы
- Кавалеры ордэна Леніна
- Кавалеры ордэна Кастрычніцкай Рэвалюцыі
- Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга
- Асобы
- Нарадзіліся ў Алавердзі
- Нарадзіліся ў Тыфліскай губерні
- Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР
- Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 1-га склікання
- Рэвалюцыянеры Расіі
- Рэвалюцыянеры Азербайджана
- Рэвалюцыянеры Грузіі
- Рэвалюцыянеры Арменіі
- Народныя камісары знешняга і ўнутранага гандлю СССР
- Народныя камісары знешняга гандлю СССР
- Народныя камісары забеспячэння СССР
- Народныя камісары харчовай прамысловасці СССР
- Міністры гандлю СССР
- Мемуарысты Расіі
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 3-га склікання
- Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання