Атăлçи Пăлxар
Атăлçи Пăлхар, Нухрат Пӑлхар[1][çителĕксĕр çăлкуç] (выр. Волжская Болгария, Серебряная[çăлкуç?] Болгария, тут. Идел буе Болгары), — вăтам ĕмĕрсенчи (VII-XIII) патшалăх. Тĕпрен илсен, хальхи Чăваш Ен, Тутарстан республикисем вырăнĕнче вырнаçнă пулнă. Патшалăха 660 çулсем патнелле туса хунă. Тĕп хулисем Пăлхар тата Пӳлер пулнă.
Хăшпĕр чухне Ылттăн Уртан Пăлхар улусне те, тăсăм пек шутламасан та, Атăлçи Пăлхарах теççĕ.
Кунçул
Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ Араб халифачĕпе, Висантипе тата Руçпе тачă çыхăну тытса тăнă, вĕсемпе суту-илӳ тунă. Атăлти Пăлхарĕ Тухăçпа Анăçа çыхăнтаракан çул çинче тăни питĕ аталанма пулăшнă. 1006 çулта Руçпе суту-илӳ килĕшĕвне алă пусса çирĕплетнĕ.
Вырăссем Пăлхар çине тапăннине 977, 985, 994, 997, 1120, 1164, 1172, 1183, 1220 çирĕплетме пулать. Пăлхарсем хăйсем те татăшах вырăссен хулисене тапăннă. Çапла Пăлхара тăшмансенчен сыхлас тесе тĕп хулана Пӳлĕре куçарнă.
XIII ĕмĕрти 20-мĕш çулсенче Атăлçи Пăлхар патшалăхĕ Европăри патшалăхсенчен чи малтан монголсен çарĕсемпе тĕл пулнă. Монголсем 1223 çулта тапăнса килнине вĕсем сирсе янă. 1229 тата 1232 çулсенче монголсем тепĕр хут тапăнса килнĕ. Кунхинче те пăлхарсем вĕсене çапса аркатнă. Монголсенчен хурушлăх тухнă пирки 1229 çулта Атăлçи Пăлхар Руçпе мирлешнĕ. Çапах та 1236 çулта монголсем Пăлхара çапса аркатнă. Пăлхар, Пӳлĕр, Çăкату хулисене аркатнă, Сувар тата Керменчук хулисене вăйлă ватнă. Атăлçи Пăлхара çĕнтерсе илнĕ хыççăн монголсем Руç çине тата половецсен (кăпчаксен) çĕрĕ çине тапăнса кайнă.
Пăлхарсем вара монголсем хăйсене çĕнтерсе илнипе килĕшсех кайман, вĕсем пăлханма пуçланă. Çавăнпа та 1241 çулта монголсен ку çĕрсене çĕнĕрен çĕнтерсе илме тивнĕ.
Патшалăх тытăмлăхĕ
Ылттăн Уртан Пăлхар улусĕ
Атăлçи Пăлхарăн патшисем
- Айтар
- Алмуш
- Вырăх, — Алмаспа пĕр вăхăтра пурăннă чăваш кĕрешӳçи.
- Паттăр-Мумин
- Тукки
- Челпир
- Шилкка
- Ылттăнпик
Чаплă çынсем
- Валем Хуçа — авалхи чăвашсен пӳлĕхçи.
- Пачман — Атăлти Пăлхарăн пикĕ.
- Пăлхарпи — Атăлти Пăлхарăн патшин — Атамăн — хĕрĕ.
- Ылттăнчеч — Атăлти Пăлхар пикĕ.
- Пуян — Атăлти Пăлхар пикĕ.
- Тинекку — Атăлти Пăлхар пикĕ.
- Сăвар-Элтти
Вуламалли
- "О происхождении чувашского народа", Шупашкар, 1957
- "Болгары и чуваши", Шупашкар, 1984.
- Каховский В.Ф., "Происхождение чувашского народа", 1965.
- Фахрутдинов Р.Г., «Очерки по истории Волжской Болгарии», «Наука» пичет кăларăвĕ, 1984.
- Николаев В. В., "Чуваши. Этническая история и традиционная культура.", Мускав, 2000.
- Николаев В. В., "История предков чувашей. XXX в. до н.э. — XV в.н.э.", Шупашкар, 2005.
- Кури Вантер, "Чăваш халахĕн историйĕ", Шупашкар, "Ялав" библиотеки, 1990.
- М.П.Петров-Тенехпи, «О происхождении чуваш»
- Ашмарин Н.И., "Болгары и чуваши", Хусан, 1902; Шупашкар, 1984.
- "О состоянии и мерах улучшения массово-политической и идеологической работы в Татарской партийной организации", Постановление ВКП (б), çурла, 9, 1944.
- В. Д. Дмитриев, "Откуда мы родом" статья, "Чăваш Ен" хаçат, 1991.
- С. М. Шпилевский, "Авалхи хуласем"
- Юхма Мишши, «Авалхи чăвашсем, Шупашкар, 1996.
- А. Кондратов, "Земля людей — земля языков", Мускав, 1974.
Асăрхавсем
- ^ Мадуров Д.Ф. Основные вехи истории. СПб.: Алетейя? 2018, C.264
Каçăсем
Атăлçи Пăлxар Викиампарта? |
- Бариев Р. Волжские Булгары: история и культура 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.
- Болгар: зеленая альтернатива
- Болгарский Государственный историко-архитектурный музей-заповедник
- Публикации о Суваре 2010 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ.
- Волжская Булгария2012 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
- Голубовский П. В. Болгары и хазары, восточные соседи Руси при Владимире Святом
- Давлетшин Г. Болгаро-татарские надгробные памятники
- Ибн-Фадлан. «Записка» о путешествии на Волгу
- Кучкин В. А. О маршрутах походов древнерусских князей на государство волжских болгар в XII — первой трети XIII в. 2007 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
- Статья о Волжской Болгарии на сайте Казанского Государственного Университета 2005 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
- Хакимзянов Ф., Мустафина Д. Эпиграфические памятники города Булгар
- Атăлçи Пăлха́р
- Волжские монеты Бунт Емельяна Пугачева 1773 - 1775 годов История Суваро Булгары
Ку Вăтам ĕмĕрсем çинчен вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр. |
Атăлçи Пăлхар |
|
---|---|
Истори |
Атăлçи Пăлхар ислам йышăнни • Владимир Святославович аслă кнеçĕн пăлхар харçи (985) • Монгол-пăлхар çапăçăвĕ (1223 е 1224) • Монголсен хĕвеланăç харçи • Монголсем Атăлçи Пăлхара ярса илни • Пӳлере хӳптĕрлени • Ылтăнту çапăçăвĕ • Ылтăн Уртан Пăлхар Улусĕ • Кашан кнеçлĕхĕ • Вырăс кнеçĕсен пăлхар харçи (1376) |
Тытăмçăсем |
|
Географи | |
Пурăнан халăх | |
Экономика |
Атăлçи Пăлхар тытăмçисем |
|
---|---|
Чăваш Енĕн историйĕ |
|
---|---|
Чăваш Енĕн территорийĕ Авалхи тĕнчере | |
Чăваш Енĕн территорийĕ Вăтам ĕмĕрсенче |
Хунсен империйĕ (434 — VI ĕмĕр) • Анăç Тĕрĕк хаканлăхĕ (VII ĕмĕр) • Хасар хаканлăхĕ (650—969) • Атăлçи Пăлхар (X ĕмĕр — 1240) • Ылтăн Урта (Пăлхар улусĕ) (1240 — 1438) • Хусан ханлăхĕ (1438 — 1552) |
Чăваш Енĕн территорийĕ Вырăс патшалăхĕнче |
Хусан патшалăхĕ (1552 — 1708) |
Чăваш Енĕн территорийĕ Раççей империйĕ йышĕнче | |
Чăваш Ен РСФСР (ССРП) йышĕнче | |
Чăваш Ен РФ йышĕнче |
Чăваш Республики (1992-па) |
Авалхи чăваш хулисем | ||
---|---|---|
Алапӳ • Арча • Аслă Пăлхар • Варачан • Кан (Кам) • Кĕрнек • Меантăр • Мерчен • Нухрат • Пăлхар • Пеленçер (Пăлхар) • Пукур (Пăлхар) • Пӳлер • Саркел • Сăвар • Сăкăт • Сементер • Çăкату • Сĕнтĕр (Чалăм) • Тамантурхан • Тупăлхату • Чаллă • Чăваш-хула • Шукăль • Хăнакур • Хумара • Элшел (Чалăм) • Эсмел
|
Монголсен 1236—1242 çулсенчи анăç харçи |
|
---|---|
Çапăçусен театрĕсем | • Атăлçи Пăлхар • Алансем • Руç • Половецсен çеçенхирĕ • Мазови тата Прусси • Польша • Чехи • Венгри • Болгари • Хорвати тата Далмаци |
Çапăçусем | |
Монгол çарпуçĕсем | |
Европа çарпуçĕсем | • Пуян •
Джику |
Чылай тĕрĕк этносĕллĕ патшалăхсемпе регионсем |
|
---|---|
официаллă чĕлхе вырăнне йышăннă патшалăхсем тата регионсем | |