Y Gymanwlad
- Erthygl am Y Gymanwlad yw hon. Am ddefnyddiau eraill o'r gair gweler Cymanwlad (gwahaniaethu).
Cymdeithas o wledydd a gwladwriaethau annibynnol yw'r Gymanwlad. Y Deyrnas Unedig a'i chyn wladfeydd sy'n ffurfio mwyafrif llethol aelodau'r Gymanwlad. Ail dydd Iau mis Mawrth yw Dydd y Gymanwlad.
Mae brenhines y DU yn ben gwladwriaeth mewn nifer o aelod-wladwriaethau, sef yr Nheyrnasoedd y Gymanwlad. Mae mwyafrif aelodau y Gymanwlad yn weriniaethau, ond mae pob un ohonynt yn cydnabod y Siarl III fel pen y Gymanwlad.
Hanes ac aelodaeth
[golygu | golygu cod]Olynydd yr Ymerodraeth Brydeinig yw'r Gymanwlad. Dechrau ffurfiol y Gymanwlad oedd y Cynadleddau Imperialaidd tua diwedd y 1920au, sef cynadleddau o Brif Weinindogion Prydain a'i (chyn)wladfeydd. Yn y cynadleddau hyn fe gydnabyddwyd annibyniaeth gwladfeydd a oedd yn rheoli eu hunain. Fe gydnabyddwyd perthynas gyfartal gwledydd y Gymanwlad yn fffurfiol yn Statud Westminster ym 1931.
Wedi'r ail ryfel byd roedd yr Ymerodraeth Brydeinig yn datgymalu o dipyn i beth. Roedd nifer cynyddol y cyn wladfeydd yn ennill eu hannibyniaeth yn rhannol oherwydd twf mudiadu dros annibyniaeth (fel ag yn yr India o dan ddylanwad Mohandas Gandhi) ac yn rhannol oherwydd bod llywodraeth Prydain o dan straen cyllidol wedi'r Ail Ryfel Byd. Fe ymunodd pob gwladfa flaenorol heblaw am ambell wlad tebyg i Myanmar (a elwir yn awr yn Myanmar; 1948) a De Iemen (1967). Bu Iwerddon yn aelod hefyd, ond gadawodd wedi iddi droi yn weriniaeth ym 1949. Ar hyn o bryd mae tua 30% o boblogaeth y byd yn drigolion y Gymanwlad.
Gall pa wlad bynnag sy'n cydnabod amcanion y Gymanwlad ymuno, ond fel arfer mae'n rhaid bod cysylltiad cyfansoddiadol rhwng yr aelod â'r DU neu unrhwy aelod arall y Gymanwlad. Gan hynny, mae rhai gwledydd y Môr Tawel yn aelodau yn sgil eu cyn rwymau ag Awstralia. Mae Namibia yn aelod oherwydd iddi gael ei rheoli gan De Affrica o 1920 hyd at 1990, sef blwyddyn ei hannibyniaeth. Ymunodd Camerŵn ym 1995 serch nad ond rhan fechan o'r wlad oedd wedi ei weinyddu gan Brydain. Yn eithriad nad oedd i osod cynsail cafodd Mosambic ymuno er nad oedd eriod wedi ei reoli gan Brydain nag unrhyw aelod arall y Gymanwlad.
Gwaharddwyd aelodaeth Ffiji a Phacistan am amser o achos cwymp eu llwyodraeth democrataidd a sefydliad llywodraeth milwrol. Gwaharddwyd De Affrica yn ystod adeg Apartheid ac ni ailgydiodd yn ei haelodaeth hyd at 1994. Gwaharddwyd Nigeria rhwng 1995 a 1999 a Simbabwe ers 2002 oherwydd problemau polisiau Robert Mugabe.
Strwythr ac amcanion
[golygu | golygu cod]Siarl III yw pen y sefydliad. Ers 1965 mae Swyddfa'r Gymanwlad yn Llundain. Ar hyn o bryd Patricia Scotland yw Ysgrifennydd Cyffredinol y Gymanwlad.
Mae cynhadledd yr aelod-wladwriaethau yn digwydd bob yn ail flwyddyn. Er bod hynny yn gyfle i bobl o wledydd cyfoethog a gwledydd tlawd siarad a phenderfynu gyda'i gilydd, bu y berthynas rhwng Prydain a gwledydd Affrica yn oeri ers problemau Rhodesia, yn y 1970au, ac apartheid yn Ne Affrica, yn y 1980au. O ganlyniad, bu aelodau yn cryfhau eu perthynas â gwledydd eraill ac yn sgil hynny lleihaodd nerth gwleidyddol ac economaidd y Gymanwlad.
Heddiw, hybu cydweithrediad rhwng gwledydd, cryfhau iawnderau dynol a democratiaeth yw gwaith pennaf y Gymanwlad.
Aelodau
[golygu | golygu cod](yn nhrefn y cyfandiroedd a blwyddyn eu hymuno)
Canada (1931)
Jamaica (1962)
Trinidad a Tobago (1962)
Barbados (1966)
Bahamas (1973)
Grenada (1974)
Dominica (1978)
Sant Lwsia (1979)
Sant Vincent a'r Grenadines (1979)
Antigwa a Barbiwda (1981)
Belîs (1981)
Sant Kitts-Nevis (1983)
De Affrica (1931; gadawodd ym 1961 ond ail-ymunodd ym 1994)
gwaharddwyd yn 2002 a gadawodd yn 2003Simbabwe
Ghana (1957)
Nigeria (1960; gwaharddwyd ym 1995 ond ail-ymunodd ym 1999)
Sierra Leone (1961)
Tansanïa (1961)
Wganda (1962)
Cenia (1963)
Malawi (1964)
Sambia (1964)
Gambia (1965; gadawodd ym 2013 ond ail-ymunodd ym 2018)
Botswana (1966)
Lesotho (1966)
Mawrisiws (1968)
Gwlad Swasi (1968)
Seychelles (1976)
Namibia (1990)
Mosambic (1995)
Camerŵn (1995)
India (1947)
Pacistan (1947; gadawodd ym 1972 ond ail-ymunodd ym 1989)
Sri Lanca (1948)
Maleisia (1957)
Singapôr (1965)
Bangladesh (1972)
Maldives (1982)
Brwnei (1984)
Awstralia (1931)
Seland Newydd (1931)
Samoa (1970)
Tonga (1970)
Ffiji (1970; gadawodd ym 1987 ond ail-ymunodd ym 1997)
Papwa Gini Newydd (1975)
Ynysoedd Solomon (1978)
Fanwatw (1980)
Twfalw (1978)
Ciribati (1979)
Nawrw (1999)
Aelodau gwaharddedig ar hyn o bryd:
Cyn aelodau:
Gweriniaeth Iwerddon - gadawodd ym 1949
Simbabwe - gadawodd ym 2003
Gweler hefyd
[golygu | golygu cod]- Organisation international de la Francophonie Sefydliad ryngwladol iaith Ffrangeg