Հրեաներ
Այս հոդվածն աղբյուրների կարիք ունի։ Դուք կարող եք բարելավել հոդվածը՝ գտնելով բերված տեղեկությունների հաստատումը վստահելի աղբյուրներում և ավելացնելով դրանց հղումները հոդվածին։ Անհիմն հղումները ենթակա են հեռացման։ |
Ուշադրություն, այս հոդվածը կամ հոդվածի բաժինը փաստերի և տեղեկությունների ճշտման կարիք ունի։ Քննարկման էջում պետք է լրացուցիչ բացատրություններ լինեն |
Այս հոդվածը կարող է վիքիֆիկացման կարիք ունենալ Վիքիպեդիայի որակի չափանիշներին համապատասխանելու համար։ Դուք կարող եք օգնել հոդվածի բարելավմանը՝ ավելացնելով համապատասխան ներքին հղումներ և շտկելով բաժինների դասավորությունը, ինչպես նաև վիքիչափանիշներին համապատասխան այլ գործողություններ կատարելով։ |
Հրեաներ (եբրայերեն՝ יְהוּדִים եհուդիմ)՝ սեմական ծագումով ազգ է, որի արմատները գնում են Հին Իսրայելի և Հրեաստանի բնակչությանը։ Ապրում են շատ երկրներում և հատկապես 1948 թ․-ին պետություն հռչակված Իսրայելում։ Քանակը 12-ից 14 միլիոն [1], որից 40%-ը բնակվում է Իսրայելում, իսկ 35%-ը ԱՄՆ-ում։ Հրեաների կրոնը ավանդաբար հուդայականությունն է։ Իսրայելի պետական լեզուն եբրայերենն է (իվղիթը) (սեմական լեզվաընտանիք), վերածնված XIX դարում։ Տարբեր երկրներում կան սպեցեֆիկ հրեական լեզուներ, որոնցից ամենախոշորը Յիդիշն է (հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի գերմանական խումբ)։ Ժամանակակից ինքնանունը եբր. יְהוּדִים, եհուդիմ; յիդիշ ייִדן, (յ) իդն; լադինո ג׳ודיוס, ջուդիոս։ Հին ինքնանունը եղել է բնեյ-Յիսրաէլ - Իսրայելի (Հակոբի) որդիներ։
Հրեաներ |
---|
Ընդհանուր քանակ |
Բնակեցում |
Լեզու(ներ) |
Եբրայերեն |
Հավատք(ներ) |
Հուդայականություն |
Բարեկամական էթնիկ խմբեր |
Ասորիներ - Արաբներ - Հայեր |
Հրեաների խմբեր
- Աշքենազներ՝ ձևավորվել է Կենտրոնական Եվրոպայում։ Քանակը՝ 8-11.2 մլն։ Ապրում են Իսրայելում, Լեհաստանում, Լիտվայում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Բելառուսում, Հոլանդիայում, Սկանդինավյան և շատ այլ երկրներում։ Կենցաղային լեզուն յիդիշն է (Իսրայելում՝ եբրայերենը, Ռուսաստանում՝ ռուսերենը)։ Անունը ծագում է միջնադարյան Գերմանիայի «Աշքենազ» սեմական անունից, որն ընկալվում էր Հաբեթի թոռ Աշքենազի ժառանգների տարածման երկիր։
20-րդ դարի վերջի տվյալներով աշքենազները կազմում են աշխարհի հրեաների մեծամասնությունը՝ 80%։ Բուն Իսրայելում կազմում են հրեական բնակչության համարյա կեսը։
- Միզրահներ (מזרחים, միզրահիմ՝ Արևելքում ապրողներ)՝ Մերձավոր Արևելքում և հյուսիսային Աֆրիկայում ապրած և ապրող հրեաների հավաքական անունն է։ Քանակը՝ 4 մլն։ Ապրում են Իսրայելում, բոլոր արաբական երկրներում, Իրանում, Միջին Ասիայում, Քուրդիստանում, Վրաստանում, Հայաստանում (հայկական հրեաները խառնվել են հայերի հետ)։ Հիմա Հայաստանում ապրում է մոտավորապես 6000 հրեա, որոնք աշքենազներ են։ Միզրահների խմբի մեջ են մտնում արաբահրեաները, պարսկահրեաները, վրացահրեաները, բուխարայի հրեաները, լեռնային հրեաները, հնդկական հրեաները և քրդական հրեաները։
- Սեֆարդներ (եբրայերեն՝ סְפָרַדִּים սֆարադիմ) Քանակը՝ 1.5-2 մլն։ Ապրում են Իսրայելում, Իսպանիայում, Իտալիայում, ԱՄՆ-ում և այլն։ Լեզուն լադինոն է (սեֆարդերենը) և եբրայերենը (Իսրայելում)։ Ձևավորվել են Պիրենեյան թերակղզում։ Անունը ծագում է Իսպանիայի հետ նույնացվող Սֆարադ տեղանունից։
- Սամարացիներ (եբրայերեն՝ שומרונים շոմրոնիմ) Քանակը՝ 720 մարդ (2008 թ.)։ Լեզուն եբրայերենն է։ Սրբազան գրքերն են Թորան և Հեսու Նավեի գիրքը։ Ապրում են Թել Ավիվի արվարձանում և Նևե Քեդեմ գյուղում։
- Բնեյ Մենաշե (եբրայերեն בני מנשה Մենաշեի զավակներ) Հնդկաստանի Մանիպուր և Միզորամ նահանգների միզո, կուկի և չին ազգությունների ներկայացուցիչներն են, ովքեր հայտարարել են, որ Մենաշեի ժառանգներ են սկսել են դավանել հուդայականություն։ Ապրում են Իսրայելում։ Լեզուն եբրայերենն է։ Ապրում են Հնդկաստանում և Իսրայելում։ Քանակն ավելի քան վեց հազար է։
- Բեթա Իսրայել (եբրայերեն בֵּיתֶא יִשְׂרָאֵל Իսրայելի տուն) Մինչև հայրենադարձվելը Եթովպիայում ապրած հրեաներ։
Հրեաների էթնիկ խմբեր
Հիմնական հոդված` հրեաների էթնիկ խմբերը։
Հրեաների հիմնական էթնիկ խումբը կազմում են աշքենազները (Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի, մասնավորապես ողջ Ռուսաստանի հրեաները) և սեֆարդները (սկզբում Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի, այնուհետև ողջ Միջերկրածովյան տարածաշրջանով ցրված հրեաները)։
Մյուս էթնիկ խմբերն են՝ լախլուխները, պարսկական և բուխարյան հրեաները, վրացական հրեաները, լեռնային հրեաները, հնդկական հրեաները, ռոմանիոտները, իտալացի, ֆալաշ և այլ հրեաներ։
Հրեաների տարբեր խմբերի և այլ ժողովուրդների գենոտիպերի ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ հրեաների հիմնական խմբերը ավելի մոտ են իրար, քան հարևան ժողովուրդներին։ Սա հակասում է այն փաստերին, որ հրեաները միավորվում են միայն մշակութային, այլ ոչ էթնիկ ծագմամբ [2]
[3]
[4]:[br]
Հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանի մարդահամարի անցկացման արդյունքները նշեցին հետևյալը. մինչև 30-ական թվականները հրեաների մեջ չկային այնպիսիք, որ ճընդունեին իրենց հրեա լինելու փաստը (շուրջ 20 %) [5]։
Ավելի ուշ, ԽՍՀՄ-ում հրեաների մեծամասնությունը, որը էական չի համարում իրենց [ազգային պատկաբնելությունը], շարունակեց աճել `մինչև 1980-ականների սկիզբը։
№ Երկրներ | Երկրներ | Հրեաներ | % երկրում | % բոլոր հրեաներից | թիվ |
---|---|---|---|---|---|
1 | ԱՄՆ (2009)[1] | 6544,000 | 2,1 % | 42,89% | |
2 | Իսրայել (2010) [2] Արխիվացված 2011-01-28 Wayback Machine | 5800,000 | 75,5 % | 38,02% | |
3 | Ֆրանսիա | 606,000 | 1,0 % | 3,97% | |
4 | Կանադա | 393,660 | 1,2 % | 2,58% | |
5 | Մեծ Բրիտանիա | 350,000 | 0,57 % | 2,29% | |
6 | Արգենտինա [3] Արխիվացված 2011-06-06 Wayback Machine | 280,000 | 0,8 % | 1,84% | |
7 | Ռուսաստան[6] | 157,641 | 0,14 % | 1,03% | 2010 |
8 | Ավստրալիա | 120,000 | 0,56 % | 0,79% | |
9 | Գերմանիա | 118,000 | 0,14 % | 0,77% | |
10 | Բրազիլիա | 96,500 | 0,05 % | 0,63% | |
11 | Ուկրաինա | 80,000 | 0,16 % | 0,52% | |
12 | Հարավային Աֆրիկա | 72,000 | 0,15 % | 0,47% | |
13 | Լեհաստան | 50,000 | 0,6 % | 0,33% | |
14 | Հունգարիա | 49,700 | 0,4 % | 0,33% | |
15 | Իսպանիա | 48,409 | 0,12 % | 0,32% | |
16 | Նիդեռլանդներ [4] Արխիվացված 2005-12-18 Wayback Machine | 45,000 | 0,28 % | 0,29% | |
17 | Մեքսիկա | 39,800 | 0,03 % | 0,26% | |
18 | Բելգիա | 31,200 | 0,3 % | 0,20% | |
19 | Մոլդովա | 31,187 | 0,7 % | 0,20% | |
20 | Ուրուգվայ | 30,743 | 0,9 % | 0,20% | |
21 | Իտալիա | 30,213 | 0,05 % | 0,20% | |
22 | Չիլի | 25,375 | 0,13 % | 0,17% | |
23 | Վենեսուելա | 20,900 | 0,1 % | 0,14% | |
24 | Իրան | 25,405 | 0,035 % | 0,17% | |
25 | Եթովպիա | 20,000 | 0,027 % | 0,13% | |
26 | Շվեդիա | 20,000 | 0,2 % | 0,13% | |
27 | Ուզբեկստան | 17,453 | 0,065 % | 0,11% | |
28 | Թուրքիա | 17,415 | 0,025 % | 0,11% | |
29 | Շվեյցարիա | 17,000 | 0,2 % | 0,11% | |
30 | Հնդկաստան | 15,405 | 0,005 % | 0,101% | |
31 | Պանամա | 10,029 | 0,33 % | 0,066% | |
32 | Լատվիա | 9,001 | 0,397 % | 0,059% | |
33 | Ավստրիա | 8,184 | 0,1 % | 0,054% | |
34 | Վրաստան | 7,951 | 0,17 % | 0,052% | |
35 | Ադրբեջան | 7,911 | 0,1 % | 0,052% | |
36 | Դանիա | 7,062 | 0,13 % | 0,046% | |
37 | Ռումինիա | 6,029 | 0,027 % | 0,040% | |
38 | Նոր Զելանդիա | 7,077 | 0,17 % | 0,046% | |
39 | Հունաստան | 5,334 | 0,05 % | 0,035% | |
40 | Մարոկկո | 5,236 | 0,016 % | 0,034% | |
41 | Ղազախստան | 4,100 | 0,027 % | 0,027% | |
42 | Լիտվա | 3,596 | 0,1 % | 0,024% | |
43 | Կոլումբիա | 3,400 | 0,008 % | 0,022% | |
44 | Չեխիա | 4,000 | 0,03 % | 0,026% | |
45 | Սլովակիա | 3,041 | 0,056 % | 0,020% | |
46 | Պերու | 2,800 | 0,01 % | 0,018% | |
47 | Կոստա Ռիկա | 2,500 | 0,06 % | 0,016% | |
48 | Բուլղարիա | 2,300 | 0,031 % | 0,015% | |
49 | Հայաստան[7] | 2,000 | 0,035 % | 0,013% | |
50 | Իռլանդիա | 1,930 | 0,045 % | 0,013% | |
Ընդամենը | 50 երկիր | 15 256,487 | - | 100 % |
Աշխարհի շուրջ 110 երկրներում գործում են հրեական համայնքներ։
Գրականություն
- Ռուբեն Անգալադյան. Հրեաներն ու հայերը, «Գարուն», 2001, № 2
Ծանոթագրություններ
- ↑ «Աշխարհում հրեաների թիվը մեկ տարվա ընթացքում ավելացել է 70 հազարով». armenpress.am. Վերցված է 2021 թ․ օգոստոսի 15-ին.
- ↑ Studies Show Jews’ Genetic Similarity
- ↑ Происхождение евреев выяснили учёные, проанализировав 237 геномов
- ↑ Conference on Jewish genomics
- ↑ В. И. Биншток, С. А. Новосельский, «Демографический очерк», — В сб,: Вопросы биологии и патологии евреев . Л., 1926, цит. по М.Бейзер: http://www.jewishpetersburg.ru/userimages/Mikhail%20Beyzer_Evrei%20v%20Peterburge.htm Արխիվացված 2012-01-15 Wayback Machine
- ↑ «Всероссийская перепись населения 2010 г. Национальный состав населения Российской Федерации».
- ↑ «Еврейская община Армении». Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2017 թ․ դեկտեմբերի 28-ին.
{{cite web}}
: Unknown parameter|dead-url=
ignored (|url-status=
suggested) (օգնություն)