مشتری
کسینی توں لی گئی مشتری دی اک جامع تصویر. | |||||||||||||||
تعین کاری | |||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
تلفُّظ | |||||||||||||||
صفات | Jovian | ||||||||||||||
محوری خصوصیات[۵][lower-alpha ۱] | |||||||||||||||
مفروضہ وقت J2000 | |||||||||||||||
اوج شمسی | ۸۱۶,۵۲۰,۸۰۰ کلومیٹر (۵.458104 AU) | ||||||||||||||
حضیض شمسی | ۷۴۰,۵۷۳,۶۰۰ کلومیٹر (۴.950429 AU) | ||||||||||||||
۷۷۸,۵۴۷,۲۰۰ کلومیٹر (۵.204267 AU) | |||||||||||||||
انحراف | ۰.048775 | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
۳۹۸.88 days[۳] | |||||||||||||||
اوسط گردشی رفتار | 13.07 km/s[۳] | ||||||||||||||
18.818° | |||||||||||||||
میلانیت |
| ||||||||||||||
100.492° | |||||||||||||||
275.066° | |||||||||||||||
معلوم قدرتی سیارچہ | 67 بمطابق 2012[update]2012| | ||||||||||||||
طبیعی خصوصیات | |||||||||||||||
اوسط رداس | ۶۹,۹۱۱±۶ کلومیٹر[۶][lower-alpha ۲] | ||||||||||||||
خط استوائی رداس |
| ||||||||||||||
قطبی رداس |
| ||||||||||||||
چپٹا پن | ۰.06487±۰.00015 | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
حجم |
| ||||||||||||||
کمیت | |||||||||||||||
اوسط کثافت | ۱.326 g/cm3[۳][lower-alpha ۲] | ||||||||||||||
۲۴.79 m/s2[۳][lower-alpha ۲] 2.528 g | |||||||||||||||
59.5 km/s[۳][lower-alpha ۲] | |||||||||||||||
فلکی محوری گردش | 9.925 h[۹] (9 h 55 m 30 s) | ||||||||||||||
استوائی گردشی_رفتار | 12.6 km/s ۴۵,۳۰۰ km/h | ||||||||||||||
3.13°[۳] | |||||||||||||||
North_pole right ascension | 268.057° 17h 52m 14s[۶] | ||||||||||||||
North_pole declination | 64.496°[۶] | ||||||||||||||
Albedo | 0.343 (Bond) 0.52 (geom.)[۳] | ||||||||||||||
| |||||||||||||||
−۱.6 to −۲.94[۳] | |||||||||||||||
29.8″ to 50.1″[۳] | |||||||||||||||
فضا[۳] | |||||||||||||||
سطحی ہوا کا دباؤ | 20–200 kPa[۱۰] (cloud layer) | ||||||||||||||
27 km | |||||||||||||||
Composition by volume |
Ices:
| ||||||||||||||
مشتری (انگریزی: Jupiter) ساڈے نظام شمسی دا سورج توں پنجواں تے سب توں وڈا سیارہ اے۔ گیسی دیو ہونے دے باوجود اس دا وزن سورج دے اک ہزارواں حصے توں وی کم اے لیکن نظام شمسی دے ہور سیارےآں دے مجموعی وزن توں زیادہ بھاری اے۔ زحل، یورینس تے نیپچون دی مانند مشتری وی گیسی دیو دی درجہ بندی وچ آندا اے۔ ایہ سارے گیسی دیو اک نال مل کے جووین یعنی بیرونی سیارے کہلاندے نيں[۱۱]۔
قدیم زمانے توں لوک مشتری نوں جاندے سن تے مختلف ثقافتاں تے مذاہب وچ مشتری نوں نمایاں حیثیت دتی گئی سی۔ رومناں نے اس سیارے نوں اپنے دیوتا جیوپیٹر دا ناں دتا سی[۱۲]۔ زمین توں دیکھیا جائے تاں رات دے وقت آسمان اُتے چاند تے زہرہ دے بعد مشتری تیسرا روشن ترین اجرام فلکی اے [۱۳]۔
مشتری دا زیادہ تر حصہ ہائیڈروجن توں بنا اے جدوں کہ اک چوتھائی حصہ ہیلیئم اُتے وی مشتمل اے۔ عین ممکن اے کہ اس دے مرکزے وچ بھاری دھاتاں وی پائی جاندی ہاں[۱۴]۔ تیز محوری حرکت دی وجہ توں مشتری دی شکل بیضوی سی اے۔ بیرونی فضاء مختلف پٹیاں اُتے مشتمل اے۔ انہاں پٹیاں دے سنگم اُتے طوفان جنم لیندے نيں۔ عظیم سرخ دھبہ نامی بہت وڈا طوفان ستارہويں صدی توں دوربین دی ایجاد دے بعد توں مسلسل دیکھیا جا رہیا اے۔ مشتری دے گرد معمولی سا دائروی نظام وی موجود اے تے اس دا مقناطیسی میدان کافی طاقتور اے۔ مشتری دے گھٹ توں گھٹ 63 چاند نيں جنہاں وچ چار اوہ نيں جو 1610 وچ گلیلیو نے دریافت کيتے سن ۔ انہاں وچوں سب توں وڈا چاند عطارد یعنی مرکری توں وی وڈا اے۔
مشتری اُتے خودکار روبوٹ خلائی جہاز بھیجے گئے نيں جنہاں وچوں پائینیر تے وائجر اہم ترین نيں جو اس دے نیڑے توں ہوئے کے گذرے سن ۔ بعد وچ اس اُتے گلیلیو نامی جہاز بھیجیا گیا سی جو اس دے گرد محور وچ گردش کردا رہیا۔ اس وقت تک دا سب توں آخری جہاز نیو ہورائزن اے جو فروری 2007 وچ اس دے نیڑے توں گذرا سی تے اس دی منزل پلوٹو اے۔ مشتری دی کشش ثقل دی مدد توں اس جہاز نے اپنی رفتار ودھائی اے۔ مستقبل دے منصوبےآں وچ برف توں ڈھکے مائع سمندراں والے چاند یوروپا دی تحقیق شامل اے۔
مشتری | |
مشتری سورجی پربندھ دا سب توں وڈا پاندھی اے ایہ مریخ تے زحل دے وچکار اے ۔ ایس پاندھی دا سورج توں پینڈے ناپ نال پنجواں نمبر اے[۱۵]۔ ایہہ اک گیسی جن اے تے اسدا جوکھ سورج دے جوکھ دے اک ہزارویں حصے توں ماسہ جنا گھٹ اے ، پر اسدا وزن سورجی پربندھ دے دوجے سارے پاندھی دے کل وزن دا ڈھائی گنا اے ۔ مشتری دی زحل ، یورینس تے نیپچون دے نال گیسی جن دی پدھر چ رکھیا گیا اے ۔ مشتری اسمان تے چن تے وینس مگروں دسن والا تیجی وڈی شے اے۔
مشتری دا پرانے ویلےآں توں ای پتہ سی تے کئی رہتلاں چ ایہہ مذہبی ریتاں نال جڑیا ہویا سی ۔ رومیاں نے اسنوں رومی دیوتا جوپیٹر دے ناں تے جوپیٹر دا ناں دتا۔
ہائیڈروجن تے ہیلیم مشتری دی بنتر دی پدھر بندے نیں۔ 3/4 ہائیڈروجن تے 1/4 ہیلیم نال بندا اے۔ایہدی پتھری گری وچ بھارے عنصر ہوسکدے نیں پر دوسرے گیسی جناں وانگوں ایہدی پدھر پینڈی نئیں۔ تیز چکر کٹن باجوں ایھدے ایکویٹر والے تھاں تھوڑے پھلے لکدے نیں۔ ایھدی اتلی پدھر وکھریاں لیٹی لیکاں تے پٹیاں وچ ونڈی دسدی اے ایہناں پٹیاں دیاں ولگناں تے طوفان بندے دسدے نیں۔ اک وڈا نتیجہ وڈا لال تبہ اے جیہڑا اک وڈا طوفان اے جیہڑا 17ویں صدی توں ٹیلیسکوپ نال ویکھیا گیا۔ مشتری دے دوالے اک تکڑا مقناطیسی ویڑہ تے ماڑا پاندھی چھلا اے۔ ایدے دوالے 67 چن نیں جناں وچوں 4 سب توں وڈے گلیلیو دے چن اچواندے نیں، ایہناں نوں گلیلیو نے 1610 وچ لبیا سی۔ گانیمیڈ ایہناں چناں وچوں سب توں وڈا اے جیدا قطر عطارد توں وی وڈا اے۔
بناوٹ
سودھومشتری زیادہ تر گیساں تے مائع جات توں بنا اے۔ نہ صرف بیرونی چار سیارےآں وچ بلکہ پورے نظام شمسی وچ سب توں وڈا سیارہ اے۔ اس دے خط استوا اُتے اس دا قطر 1،42،984 کلومیٹر اے۔ مشتری دی کثافت 1.326 گرام فی مکعب سینٹی میٹر اے جو گیسی سیارےآں وچ دوسرے نمبر اُتے سب توں زیادہ اے اُتے چار ارضی سیارےآں دی نسبت ایہ کثافت کم اے۔
ساخت
سودھومشتری دی بالائی فضاء دا 88 توں 92 فیصد حصہ ہائیڈروجن توں جدوں کہ 8 توں 12 فیصد ہیلیئم توں بنا اے۔ چونکہ ہیلیئم دے ایٹم دا وزن ہائیڈروجن دے ایٹم دی نسبت 4 گنیازیادہ ہُندا اے اس لئی مختلف جگہاں اُتے ایہ گیساں مختلف مقداراں وچ ملدی نيں۔ بحیثیت مجموعی فضاء دا 75 فیصد حصہ ہائیڈروجن جدوں کہ 24 فیصد ہیلئم توں بنا اے۔ باقی دی اک فیصد وچ ہور عناصر آ جاندے نيں۔ اندرونی حصے وچ زیادہ وزنی دھاتاں پائی جاندیاں نيں تے انہاں وچ 71 فیصد ہائیڈروجن، 24 فیصد ہیلیئم تے 5 فیصد ہور عناصر بحساب وزن موجود نيں۔ فضاء وچ میتھین، آبی بخارات، امونیا تے سیلیکان اُتے مبنی مرکبات ملدے نيں۔ اس دے علاوہ کاربن، ایتھین، ہائیڈروجن سلفائیڈ، نیون، آکسیجن، فاسفین تے گندھک وی انتہائی معمولی مقدار وچ ملدی نيں۔ سب توں بیرونی تہہ وچ جمی ہوئی امونیا دی قلماں ملدی نيں۔[۱۶][۱۷] زیريں سرخ تے بالائے بنفشی شعاعاں دی مدد نال کیندی گئی پیمائشاں وچ بینزین تے ہور ہائیڈرو کاربن وی دیکھی گئی نيں۔[۱۸]
ہائیڈروجن تے ہیلیئم دی فضائی خصوصیات قدیم شمسی نیبولا توں بہت ملدی جلدی نيں۔ اُتے نیون گیس دی مقدار دس لکھ اجزاء وچ محض 20 اے جو سورج اُتے موجود مقدار دا محض دسواں حصہ اے۔[۱۹] ہیلیئم دی مقدار وی ہن کم ہوئے رہی اے اُتے ہن وی اس دی مقدار سورج دی نسبت محض 80 فیصد باقی رہ گئی اے۔[۲۰] اس دے علاوہ مشتری دی فضاء وچ انرٹ گیس دی مقدار سورج دی نسبت دو توں تن گنیازیادہ اے۔
سپیکٹرو سکوپی دے مشاہدے دی بناء اُتے ایہ سمجھیا جاندا اے کہ سیٹرن دی ساخت مشتری توں مماثل اے لیکن ہور گیسی دیو یورینس تے نیپچون اُتے ہائیڈروجن تے ہیلیئم دی مقدار بوہت گھٹ اے۔[۲۱] اُتے چونکہ مشتری توں اگے کسی سیارے دی سطح اُتے مشاہداتی خلائی جہاز نئيں اتارے گئے اس لئی انہاں دی فضائی ساخت دے متعلق تفصیل توں کچھ دسنیا مشکل اے۔
کمیت
سودھومشتری دی کمیت نظام شمسی دے ہور تمام سیارےآں دے مجموعی وزن توں اڑھائی گنیازیادہ اے۔ زمین دی نسبت مشتری گیارہ گنیازیادہ وڈا دکھادی دیندا اے لیکن ايسے نسبت توں جے اوہ زمین جِنّا بھاری ہُندا تاں اسنوں زمین دی نسبت 1321 گنیازیادہ بھاری ہونا چاہیے سی لیکن ایہ سیارہ محض 318 گنیازیادہ بھاری اے۔[۳][۲۲] مشتری دا قطر سورج دے قطر دا دسواں حصہ اے ,[۲۳] تے اس دی کمیت سورج دی کمیت دے صفر اعشاریہ صفر صفر اک فیصد دے برابر اے۔ اس لئی سورج تے مشتری دی کثافت برابر اے [۲۴]۔ مشتری دی کمیت نوں پیمائش دی اکائی بنا کے بین النظام الشمسی سیارےآں تے بونے ستارےآں دی پیمائش کيتی جاندی اے۔
مختلف سائنسی مفروضات دے مطابق جے مشتری دی کمیت زیادہ ہُندی تاں ایہ سیارہ سکڑ جاندا۔[۲۵] جے مشتری دی کمیت وچ معمولی سا وی رد و بدل کے دتا جائے تاں اس دے قطر اُتے کوئی فرق نئيں پئے گا۔ اُتے اگریہ اضافہ اک اعشاریہ چھ گنا[۲۵] ہوئے جائے تاں مرکزہ اپنی کشش دے باعث سکڑ نے لگے گا تے کمیت وچ اضافے دے باوجود سیارے دا قطر کم ہُندا جائے گا۔ نتیجتاً ایہ کہیا جاندا اے کہ مشتری دی طرح دے سیارے دراصل زیادہ توں زیادہ مشتری جِنّے ہی وڈے ہوئے سکدے نيں۔ اُتے جے مشتری دی کمیت 50 گنیاودھ جائے تاں فیر ایہ بھورا بونا ستارہ بن جائے گا جداں کہ بعض کثیر الشمسی نظاماں وچ ہُندا اے [۲۶]۔
اگرچہ مشتری نوں ستارہ بننے دے لئی 75گنا زیادہ کمیت درکار ہوئے گی تاکہ اوہ ہائیڈروجن دے ملاپ توں ستارہ بن سکے۔ سب توں چھوٹا سرخ بونا ستارہ دراصل مشتری کےقطر توں محض تیس فیصد وڈا اے [۲۷]سائیٹ غلطی:بند کردا </ref> ؛ <ref> دا گھاٹا ٹیگ۔ اس وجہ توں مشتری ہر سال دو سینٹی میٹر جِنّا سکڑ رہیا اے۔ جدوں مشتری پیدا ہويا سی تاں بہت زیادہ گرم تے موجودہ حجم توں دو گنیاوڈا سی[۲۸]۔
چونویاں گلاں
سودھومشتری دا سورج توں سب توں جوکھا پینڈا 816,520,800 کلومیٹر (5.458104 AU) تے گھٹ 740,573,600 کلومیٹر (4.950429 AU) اے۔ ایہدا سورج دوالے چکر 4,332.59 دناں یا 11.8 زمینی ورے یا 10,475.8 مشتری دے سورجی دناں دا اے۔
مشتری دے ہن تک 67 چند گنے جاچکے نیں تے ایہناں وچوں 51 دا قطر 10 کلومیٹر توں وی تھوڑا اے تے ایہ 1975 مگروں ای لبے گۓ نیں۔ چار سب توں وڈے چند گلیلیو دے چند وی اکھواندے نیں: یورپا (چند)، آئیو، گانیمید تے کالسٹو۔ ایہناں نوں پہلی واری 1610 وچ گلیلیو نے ویکھیا سی۔
بنتر
سودھومشتری گیس تے پانی سار نال بنیا اے۔ ایہ گیسی جناں وچ سب توں وڈھا اے تے سورجی پربندھ دے سارے پاندھیاں توں سب توں وڈا اے۔ ایکویٹر تے ایدھا قطر 142,984 کلومیٹر اے۔ مشتری دا اپرلا محول 88–92% ہائیڈروجن نال تے 8–12% ہیلیم نال بنیا اے۔ ہیلیم دا ماس ہائیڈروجن توں چارگنا اے تے ایس توں ہائیڈروجن 75% محول وچ تے ہیلیم 24٪ اے تے ریندے 1٪ تے دوجے عنصر نیں۔ مشتری دا اندر گھنا اے تے 71% ہائیڈروجن، 24% ہیلیم تے 4٪ دوجے عنصر نیں۔ محول وچ میتھین، پانی پاف، امنیا تے سلیکون دے کمپاؤنڈ نیں۔ ایدے تے کاربن، ایتھین، ہائیڈروجن سلفائیڈ، نیون، آکسیجن، فاسفائن تے سلفر دے نشان وی ملدے نیں۔ بنتر وچ سپیکٹروسکوپی نال ویکھو تے ایہ زحل نال رلدا اے پر دوسرے گیسی جناں یورینس تے نیپچون وج ہائیڈروجن تے ہیلیم چوکھی تھوڑی اے۔
ماس
مشتری دا ماس سورجی پربندھ دے ساریاں پاندھیاں توں 2.5 گنا چوکھا اے۔ ایھدا قطر زمین توں 11 گنا وڈا اے۔ مشتری دا حجم 1,321 زمیناں برابر اے پر ایہ 318 گنا بھاری اے۔ مشتری زمین توں چوکھا تھوڑا گھنا اے۔ مشتری دا ریڈیس سورج دے ریڈیس دا 1/10 اے[۲۹] تے ایہ سورج دے ماس دا 0.001 اے ایس باجوں دونويں اکو جنے گھنے نیں۔ سورج نوں 75 گنا ہور ماس والا ہونا پویگا تاں جے ایہدی ہائیڈروجن سڑے تے ایہ تارہ بنے۔ سب توں نکا لال تارہ مشتری چوں ریڈیس وچ 30٪ وڈا اے۔ پر فیر وی مشتری جنی گرمی سورج توں لیندا اے اوس توں چوکھی کڈدا اے۔ ایس باجوں ایہ پاندھی ہر ورے 2 سینٹی میٹر سنگڑدا اے[۳۰]۔ جدوں مشتری بنیا سی اوس ویلے چوکھا گرم سی تے ہن دے قطر توں دونا سی۔
محول
مشتری تے سورجی پربندھ دا سب توں وڈا محول اے جیہڑا 5000 کلومیٹر تک جاندا اے۔ مشتری دی کوئی پدھر نئیں پر ایہ منیا گیا اے بے بتھے ایدے تے دباؤ 10 بار یا زمین توں دس گنا چوکھا۔ مشتری ہر ویلے امونیا دے بدلاں نال ڈھکیا ریندا اے ایہ بدل 50 کلومیٹر موٹا اے تے ایھدا تھلواں انگ موٹا تے اتلا انگ پتلا اے۔ بجلی دے لشکن توں ایہ لگدا اے جے امونیا دے بدلاں تھلے پانی دے بدلاں دی پتلی لیک وی ہے۔ ایہ زمین تے ہون والی گرج لشک توں 100 گنا ودھ ہویگی۔ پانی بدل ایہدے اندر توں نکلن والی گرمی توں اٹھدے نیں۔ مشتری دے اتے کھٹے تے بورے بدل اودوں بندے نیں جدوں ایہ سورج دے چانن نال ملدے نیں۔ مشتری دی پدھر تے دسن والا لال دھبہ اطل وچ اک طوان اے جیہڑا زمین توں وی وڈا اے تے ایدھے ایکویٹر توں 22 ڈگری تھلے اے۔ ایہ 1831 توں دس ریا اے۔ ایہ طوفان ایڈا وڈا اے جے زمین توں ٹیلیسکوپ توں دسدا اے۔ ایہ طوفان دوالے دی پدھر توں 8 کلومیٹر اپر تک اٹھدا اے۔ ایہ آنڈے ورگا طوفان سوئی توں الٹا کمدا اے تے 6 دن وچ چکر کٹدا اے۔
مشتری دے چکر
مشتری دے دوالے پتلے گیسی چکر نیں۔ ایہ چکر تؤڑ دے بنے دسدے نیں ناں کے زحل ورگے جیہڑے برف دے بنے نیں۔
مشتری دا مقناطیسی ویہڑہ
مشتری دا مقناطیسی ویڑہ زمین توں 14 گنا اے ایہ ایکویٹر تے 4.2 گاس اے تے سراں تے 10–14 گاس تک اے۔ ایہ مقناطیسی ویہڑہ ایھدی گری دی پانی سار مقناطیسی دھاتی ٹور توں بندا اے۔ ایہ مقناطیسی ویہڑہ مشتری نوں سورجی چکھڑ توں بچاندا اے۔ مشتری دے چند ایس ویہڑے دی اوٹ وچ نیں۔
وکھالہ
سودھومشتری اسمان تے سورج چن تے وینس مگروں سب توں لشکدی شے اے، کدے مریخ مشتری توں ود لشکدا دسدا اے۔
گھمن راہ تے ٹور
سودھومشتری کلا پاندھی اے جیدا سورج نال ماس دا گڑھ سورج توں باہر اے پانویں ایھدا ریڈیس سورج دے ریڈیس دا 7٪ اے۔ زمین توں مشتری دا اوسط پینڈا 778 ملین میل اے جد کے ایہ سورج دوالے اپنا چکر 11.86 زمینی وریاں وچ پورا کردا اے تے ایہ زحل دے چکر دا 2/5 بندا اے۔ مشتری دا چکاؤ 3.13° دا اے تے ایس باجو ایتھے زمین تے مریخ وانگوں موسم نہیں بندے۔ سورجی پربندھ دے پاندھیاں وچوں مشتری دی اپنے دوالے کمن دوڑ سب توں تیز اے۔ ایہ زمین دے 24 کینٹیاں دے مقابلے وچ 10 کینٹیاں توں وی تھوڑے چر وچ اپنے دواکے کم جاندی اے۔ ایس باجوں ایہ ایکویٹر توں سجیا لگدا اے. ایہدا قطر ایہدے سراں توں تھوڑا تے ایکویٹر تے جوکھا اے۔ سراں دے مقابلے وچ ایکویٹر دا قطر 9275 کلومیٹر لماں اے۔
کھوج
سودھومشتری دا لکھتاں وچ پہلی واری ناں بابلی تارہ گروواں نے 7ویں توں 8ویں صدی م پ وچ لیا۔ دوسری صدی دے تارہ گرو بطلیموس نے اپنی کتاب الماگست وچ مشتری دا سورج دے دوالے چکر 4332.38 زمینی دناں یا 11.86 ورے دسیا اے۔ 1610 وچ گلیلیو نے اپنی ٹیلیسکوپ نال مشتری دے جار چن : یورپا (چند)، آئیو، گانیمید تے کالسٹو ویکھے۔ گلیلیو نوں اسمان تے ایس ٹور وی دسی جس توں اوہنوں پتہ جلیا جے زمین ایس کائنات دا گڑھ نہیں تے اوہ کوپرنیکس دی سورج گڑھی سوج نوں منن لگ کیا۔ ایہ گل اوہنوں مزہبی عدالت اگے لے گئی۔
1660 دے دھاکے وچ کسینی نے اک نویں ٹیلیسکوپ نال رنگلے تبے تے پٹیاں ویکھیاں تے ایہ گل وی ویکھی جے پاندھی ایکویٹر توں سجیا ہویا اے تے سراں توں پدھرا اے۔ اوہنے ایدھا کمن ویلہ وی منیا۔
وڈا لال تبہ جیہڑا مشتری دے تھلویں پاسے اک دوراں دسدا انڈیورگا نشان اے پہلی واری یا 1664 وچ رابرٹ ہک نے یا فیر 1665 وچ گیونی کسینی نے ویکھیا۔ 1831 وچ جرمن تارہ گرو ہائینرش شوابے نے نے ایہدیاں پہلیاں ڈرائینگ بنایاں۔ 166 تے 1708 دے وشکار ایہ تبہ کئی واری گمیا۔ 1878 وچ ایہ بالکل صاف دسدیا۔ 1883 وچ ایہ ماڑا پے گیا تے 20ویں صدی دے مڈھ وچ وی ماڑا پیا۔ کسینی تے بوریلی نے مشتری دیاں چناں دے ٹرن نوں ودھا ول نال ناپیا تے ایہ دسیا جے کدوں ایہ مشترے دے مورے ہون گے تے کدوں پچھے۔ 1670 دے دھاکے وچ ایہ گل سامنے آئی جے جدوں مشتری زمین توں سورج دے دوجے پاسے کم کے جاندا اے تے ایہ کم 17 منٹ چر نال ہوندے نیں ۔ ایس توں اولے رومر، اک ڈینش تارہ گرو نے ایہ سوجیا جے ایہ فرق تاں آریا اے جے مشتری توں آنوالے چانن نوں چوکھا پینڈا کرا پے ریا اے۔ ایس فرق نوں ناپ کے اولے رومر نے چانن دی دوڑ ناپی۔
امریکی تارہ گرو برنارڈ نے 1892 وچ لنک اوبزرویٹری کیلیفورنیا وچ اک 36 انچ دی ٹیلیسکوپ نال مشتری دا 5واں جن ویکھیا۔ ایہدا ناں املتھیا رکھیا گیا تے اکھ نال ویکھیا جانوالا ایہ آخری جن سی۔ 1979 دے وائجر 1 توں پہلے 8 ہور ایہدے جن ٹؤنڈے گۓ۔ 1932 وچ روپرٹ وائلڈ نے مشتری رنگ وکھالے وچ میتھین تے امونیا دے نشان ویکھے۔ 1938 وج ایھدی دکھین پدھر تے تن طوفان دسے۔ کئی دھاکیاں تک ایہ دسدے رۓ ایہ نیڑے آندے سن پر پر رلدے نہیں سن۔ 1998 وچ دو انڈیورگے ایہ طوفان آپس وچ رلے تے 2000 وچ تیجے نوں وی رلا کے اک بنے۔
اندورنی ساخت
سودھومشتری دے مرکزے وچ مختلف عناصر پائے جاندے نيں جنہاں دے گرد دھاتی ہائیڈروجن بشمول کچھ ہیلیئم دے مائع شکل وچ موجود اے جس دے باہر مالیکیولر ہائیڈروجن اے۔ اس دے علاوہ ہور گلاں حالے یقین توں نئيں کہی جا سکتاں۔ مرکزے دے بارے کہیا جاندا اے کہ اوہ پتھریلا اے لیکن ہور تفصیلات معلوم ننيں۔ 1997 وچ کشش ثقل دی پیمائش توں مرکزے دی موجودگی دا ثبوت ملیا اے جس توں پتہ چلدا اے کہ مرکزہ زمین توں 12 تا 45 گنیازیادہ بھاری اے تے مشتری دے کل کمیت دے 4 توں 14 فیصد دے برابر[۳۱][۳۲]۔ اُتے ایہ پیمائشاں سو فیصد قابل اعتبار نئيں ہُندیاں تے عین ممکن اے کہ مرکزہ سرے توں ہوئے ہی نہ۔
کرہ فضائی
سودھوحجم دے اعتبار توں مشتری ساڈے نظام شمسی دا سب توں وڈا کرہ فضائی رکھدا اے جو 5000 کلومیٹر تک بلند اے [۳۳] ۔
بادلاں دی تہہ
سودھومشتری اُتے امونیا دی قلماں یعنی کرسٹل تے ممکنہ طور اُتے امونیم ہائیڈرو سلفائیڈ دے بادل مستقل طور اُتے چھائے رہندے نيں۔ بعض جگہاں اُتے 100 میٹر فی سیکنڈ یعنی 360 کلومیٹر فی گھنٹہ تک دی ہويا عام پائی جاندی اے [۳۴]۔
بادلاں دی ایہ تہہ تقریباً 50 کلومیٹر موٹی اے تے اس وچ دوتنيں نيں۔ اوپری تہہ ہلکی جدوں کہ نچلی تہہ گہری تے بھاری اے۔ مشتری اُتے چمکنے والی آسمانی بجلی توں اندازہ ہُندا اے کہ انہاں بادلاں دی تہہ دے تھلے پانی دے بادلاں دی وی ہلکی تہہ موجود ہوئے گی[۳۱]۔ ایہ بجلی زمینی بجلی دی نسبت ہزار گنیازیادہ طاقتور ہوئے سکدی اے [۳۵]۔
بادلاں دے رنگ نارنجی تے بھورے ہونے دی وجہ ایہ اے کہ ایہ جس مادے توں بنے نيں، اوہ سورج دی بالائے بنفشی شعاعاں وچ اپنا رنگ بدلدے نيں۔ اندازہ اے کہ ایہ بادل فاسفورس، گندھک تے شاید ہائیڈرو کاربن توں بنے ہاں[۳۱][۳۶]۔
مشتری اپنے محور دے گرد اس طرح گھمدا اے کہ اس دے قطبین اُتے سورج دی روشنی نسبتاً کم پڑدی اے [۲۲]۔
عظیم سرخ دھبہ تے ہور بھنور
سودھومشتری دا سب توں نمایاں نشان اس دا عظیم سرخ دھبہ اے جو خط استوا توں 22 ڈگری جنوب وچ موجود اک اینٹی سائکلونک طوفان اے تے اس دا رقبہ زمین توں وڈا اے [۳۸]۔ 1831 توں اس دے بارے معلومات نيں تے عین ممکن اے کہ اسنوں پہلی بار 1665 وچ دیکھیا گیا ہو۔ریاضیاتی ماڈلاں توں پتہ چلدا اے کہ ممکنہ طور اُتے ایہ طوفان مشتری دی مستقل خاصیت ہوئے۔ 12 سینٹی میٹر یا اس توں زیادہ قطر دے عدسے والی دوربین توں اس طوفان دا بخوبی مشاہدہ کيتا جا سکدا اے۔
بیضوی جسم گھڑیال مخالف سمت گھمدا ہويا چھ دن وچ اک گردش مکمل کردا اے۔ عظیم سرخ دھبے دی لمبائی تے چوڑائی 24000 توں 40000 ضرب 12000 توں 14000 کلومیٹر اے [۳۹] تے نزدیکی بادلاں دے بالائی سرے توں اٹھ کلومیٹر اُچا اے [۴۰]۔
اس طرح دے طوفان ہور گیسی دیوواں اُتے وی عام پائے جاندے نيں۔ مشتری اُتے سفید تے بھورے طوفان وی نيں لیکن انہاں نوں زیادہ اہمیت نئيں دتی جاندی۔ ایہ طوفان نسبتاً ٹھنڈے بادلاں توں بنے نيں۔
سیاراندی حلقے
سودھومشتری دے گرد مدھم حلقے پائے جاندے نيں جس دے تن حصے نيں۔ اک اندرونی، اک درمیانی نسبتاً روشن تے اک بیرونی[۴۱]۔ ایہ حلقے گرد توں بنے نيں تے زحل دے حلفےآں دی مانند توں برف توں نئيں بنے[۳۱]۔ اصل حلقہ شاید مشتری دے اپنے چانداں ایڈریاسٹا تے میٹس توں خارج شدہ مادے توں بنا اے۔ عام طور اُتے خارج ہونے والا مادہ جو واپس ايسے چاند وچ جا گرنا چاہیدا، مشتری دی طاقتور کشش دی وجہ توں مشتری اُتے جا گردا اے [۴۲]۔
مقناطیسی میدان
سودھومشتری دا مقناطیسی میدان زمین دی نسبت 14 گنیازیادہ طاقتور اے تے اس دی پیمائش 4.2 توں 10-14 گاز تک اے۔ ایہ مقدار ساڈے نظامِ شمسی وچ سورج دے دھباں دے بعد سب توں زیادہ طاقتور اے [۴۳]۔ مشتری دے چاند آئی او دے آتش فشاں سلفر ڈائی آکسائیڈ دی بہت وڈی مقدار خارج کردے نيں۔
مشتری دی 75 جسامتاں دے فاصلے اُتے اس دا مقناطیسی میدان تے شمسی ہويا ٹکراندے نيں۔ مشتری دے چاراں وڈے چاند اس دے مقناطیسی میدان وچ ہی حرکت کردے نيں جس دی وجہ توں اوہ شمسی ہويا توں بچے رہندے نيں[۳۱]۔
مدار تے گردش
سودھومشتری واحد سیارہ اے جو سورج دے مرکزثقل توں صرف 7٪ دوری اُتے اے، ایہ سورج دے حجم دے باہر اس دے نال اے [۴۴]۔مشتری دا مدار سورج توں 77 کروڑ 80 لکھ کلومیٹر دور اے جو زمین تے سورج دے درمیانی فاصلے دا 5 گنیااے۔ اس دے علاوہ سورج دے گرد اس دا اک چکر 11.86 زمینی سالاں وچ پورا ہُندا اے [۴۵]۔ مشتری دے محوری جھکاؤ نسبتا چھوٹا اے: صرف 3.13 °۔ جس دے نتیجے وچ مشتری اُتے زمین تے مریخ دے برعکس زیادہ موسمی تبدیلیاں نئيں آتاں[۴۶]۔ مشتری دی اپنے محور اُتے گردش پورے نظامِ شمسی وچ سب توں تیز اے جو دس گھینٹے توں وی کم وقت وچ مکمل ہوئے جاندی اے۔ زمین توں اچھی دوربین دی مدد توں مشتری نوں دیکھیا جا سکدا اے۔ اس دی شکل بیضوی اے جس دی وجہ توں اس دا نصف قطر خطِ استوا اُتے قطبین دی نسبت وڈا اے۔ ايسے وجہ توں قطبین اُتے نصف قطر خطِ استوا دی نسبت 9275 کلومیٹر کم اے [۴۷]۔ کیونجے مشتری اک ٹھوس جسم نئيں اے، اس دی بالائی فضا وچ متفاوت گردش رونما ہُندیاں نيں۔مشتری دے قطبی فضا دی گردش استوائی فضا توں تقریبا 5 منٹ طویل اے [۴۸]۔
مشاہدہ
سودھومشتری آسمان اُتے سورج، چاند تے زہرہ دے بعد چوتھا روش ترین اجرام فلکی اے [۴۳]۔ اُتے بعض اوقات مریخ اس توں زیادہ روشن دکھادی دیندا اے۔ مشتری دے مقام دا دارومدار زمین دی نسبت توں اے، اس دا اوہ نظارہ جو نظر آندا اے حقیقت وچ اس توں مختلف ہوئے سکدا اے، ایہ سورج دے عطف سے−2.9 توں −1.6 تک تھلے ہوئے سکدا اے۔ ايسے طرح مشتری دے زاویاندی قطر 50.1 توں 29.8 آرک سیکنڈ اُتے مختلف ہُندی اے [۳]۔ زمین اپنے مدار وچ گردش کردے وقت ہر 398.9 دن بعد مشتری نوں پِچھے چھڈ دیندی اے۔ اس وجہ توں جدوں زمین اگے نکلدی اے تاں ایسا لگدا اے جداں مشتری نے اچانک ہی اپنی حرکت دی سمت الٹ دتی ہو۔مشتری دی سورج دے گرد بارہ سال وچ اک چکر علم نجوم وچ اہمیت رکھدا اے تے شاید برجاں دا سلسلہ ايسے دے مشاہدے توں شروع ہويا سی[۲۲]۔ چونکہ مشتری دا مدار زمین دے مدار توں باہر دی جانب اے، اس لئی مشتری ہمیشہ زمین توں روشن دکھادی دیندا اے۔ خلائی جہاز توں کھینچی گئی تصویر وچ مشتری ہلال دی شکل وچ وی دکھادی دے سکدا اے [۴۹]۔اک چھوٹی دوربین عام طور اُتے مشتری دی فضا وچ ، مشتری دے چار گلیلی چاند تے نمایاں بادلاں دی پٹی دکھائے گی[۵۰]۔ جدوں کہ اک وڈی دوربین مشتری دا عظیم سرخ داغ وی دکھائے گی۔
تحقیق تے مہم جوئی
سودھوماپہلے دوربین
سودھوعہد بابل دے لوکاں نے 7واں یا 8واں صدی ق م وچ مشتری دا مشاہدہ کيتا سی[۵۱] ۔ چینی فلکیاتی تریخ دان ژی زیزنگ نے دعویٰ کيتا اے کہ اک چینی فلکیات دان نے مشتری دے اک چاند نوں 362 ق م وچ بغیر کسی آلے دے دریافت کر ليا سی۔ جے ایہ گل سچ اے تاں ایہ دریافت گلیلیو دی دریافت توں 2000 سال پہلے ہوئی ہوئے گی[۵۲][۵۳]۔ دوسری صدی وچ بقراط نے مشتری دا ماڈل بنایا سی جس دے مطابق مشتری سورج دے گرد اک چکر 11.86 سال وچ پورا کردا اے [۵۴]۔ 499 عیسوی وچ آریا بھاندا نامی ہندوستانی فلکیات دان تے ریاضی دان نے وی لگ بھگ ایہی نتیجہ کڈیا سی[۵۵]۔
ارضی دوربینی مشاہدات
سودھو1610 وچ گلیلیو گلیلی نے دوربین دی مد توں مشتری دے چار وڈے چاند آئی او، یوروپا، گائنامیڈ تے کالیسٹو (جنہاں نوں گلیلین چاند وی کہیا جاندا اے ) دریافت کيتے۔ دوربین دی مدد توں زمین دے علاوہ کسی وی سیارے دے چاند نوں پہلی بار تبھی دیکھیا گیا سی۔ گلیلیو دا ایہ مشاہدہ ثابت کردا سی کہ کسی وی اجرام فلکی دی حرکت اس حساب توں نئيں ہوئے رہی کہ زمین نوں مرکز منیا جائے۔ کوپرنیکس دے نظریے دے حق وچ ایہ مشاہدہ بہت اہم ثابت ہويا۔ کوپرنیکس دے نظریے دی کھلی حمایت دی وجہ توں گلیلیو نوں مواخذے دا سامنا کرنا پيا[۵۶]۔
1660 دی دہائی وچ کِسے نی نے اک نويں دوربین دی مدد توں مشتری اُتے دھباں تے ہور نشانات نوں دریافت کيتا تے دسیا کہ مشتری گول نئيں بلکہ بیضوی شکل دا اے تے اس دے قطبین نسبتاً پچکے ہوئے نيں[۱۷]۔ 1690 وچ کِسے نی نے دریافت کيتا کہ مشتری دی پوری فضاء یکساں رفتار توں حرکت نئيں کردی[۳۱]۔
مشتری دا عظیم دھبہ جو کہ مشتری دی اہم تے مستقل نشانی اے، نوں پہلی بار 1664 وچ رابرٹ ہک نے تے فیر 1665 وچ جیوانی کسینی نے وکھ وکھ دیکھیا۔ 1831 وچ فارماسیسٹ ہنرچ شوابے نے اس عظیم دھبے دی شکل پہلی بار بنا کے پیش کيتی[۵۷]۔
1665 توں 1708 دے دوران ایہ دھبہ مشاہدے توں اوجھل رہیا تے فیر 1878 وچ فیر واضح دکھادی دینے لگا۔ 1883 تے فیر 20واں صدی دے آغاز وچ فیر ایہ دھندلا ہُندا دکھادی دتا[۵۸]۔
جیوانی بوریلی تے کسینی نے مشتری دے وڈے چانداں دی گردش دے جدول بنائے کہ کدوں کون سا چاند مشتری دے سامنے آئے گا تے کدوں اس دے پِچھے چھپ جائے گا۔ اُتے 1670 وچ جدوں ایہ گل پتہ چلی کہ مشتری زمین توں سورج دی دوسری جانب اے تاں ایہ حرکات توقع توں 17 منٹ زیادہ تاخیر توں ہاں گی، کیسنی نے پہلے ہی اسنوں مسترد کر دتا سی.[۱۷] تے اس وقت دے اختلاف توں روشنی دی رفتار دا اندازہ لگانے دے لئی استعمال کيتا گیا[۵۹]۔
1892 وچ برنارڈ نے 36 انچ دوربین دی مدد توں کیلیفورنیا دی لِک رصد گاہ توں مشتری دا پنجواں چاند دریافت کيتا۔ اس چھوٹے چاند نوں دیکھنے دی وجہ توں اس دی شہرت جلد ہی ہر طرف پھیل گئی۔ بعد وچ اس چاند نوں امالتھیا دا ناں ملا[۶۰]۔ براہ راست انسانی اکھ توں دریافت ہونے والا ایہ آخری سیاراندی چاند سی[۶۱]۔ ہور اٹھ چاند وائجر اول دے 1979 دے چکر توں پہلے دریافت ہوئے گئے۔
1932ء وچ ، روپرٹ والڈ نے مشتری دے طیف وچ امونیا تے میتھین دے بینڈ دی نشاہدہی کی[۶۲]۔ 1938 توں تن اینٹی سائیکلون جنہاں نوں سفید بیضے کہیا جاندا سی، مشتری اُتے دیکھے جاندے رہے تے کئی دہائیاں تک ایہ اک دوسرے دے نیڑے تاں آندے رہے، لیکن اک دوسرے وچ ضم نئيں ہوئے۔ اخرکار 1998 وچ دو تے فیر 2000 وچ تیسرا وی ضم ہوئے کے اک وڈا بیضہ بنے[۶۳]۔
ریڈیائی دوربین توں تحقیق
سودھو1955 وچ برنارڈ برک تے کینیتھ فرینکلن نے مشتری توں 22.2 میگا ہرٹز دے سگنل وصول کيتے جو اس دی محوری گردش دے نال منسلک اے [۳۱]۔ ايسے دی بنیاد اُتے مشتری دی محوری گردش دی رفتار معلوم کيتی گئی اے۔ ایہ سگنل دو طرح دے دورانیئے دے ہُندے نيں۔ لمبے سگنل کئی سیکنڈ تک جدوں کہ مختصر سگنل اک سیکنڈ دے سوواں حصے توں وی کم عرصے دے لئی آندے نيں[۶۴] ۔
سورجی پربندھ نال میل جول
سودھوسورج دے نال نال مشتری نے وی اپنی کھج باجوں سورجی پربندھ تے اپنا اثر پایا اے۔ سورجی پربندھ دے کئی پاندھیاں دے کمن راہ مشتری دے کمن راہ دی سیدھ وچ اندے نیں۔ مشتری اپنے نال دیاں چناں نال رل کے اپنی کھج نال دوالے دے اوارہ پھرن والے روڑیاں نوں نال رکھدا اے ایہناں وجوں پہلا 588 اکیلے 1906 وچ میکس وولف نے لبیا تے اوس مکروں 2000 توں ودھ لبے جاچکے نیں۔ سب توں وڈا 624 ہیکٹر اے۔
مشتری نوں ایدھی بہت وڈی کھچ تے اندرلے پربندھ دے نیڑے ہون باجوں سورجی پربندھ دا ویکیوم کلینر کیا جاندا اے۔ باہر توں آنوالے روڈے پہلے ایھدے اڑیکے چڑھدے نیں۔ ایہ سوچ سی جے باہری اسمانی روڑیاں تون اندرلے سورجی پربندھ نوں اپنی کھج نال ایہ بچاندا سی۔ 1997 دے اک سروے وچ تارہ گرو کسینی دی 1690 دے اک نقشے توں اک ٹاکرے دی دس ملی۔ 1979 وچ وائجر 1 نے اک اگ دے کولے نوں ویکھیا۔ جولائی 1994 وچ اک شے دے 20 ٹوٹے مشتری نال ٹکراۓ۔ 19 جولائی 2009 نوں اک ٹاکرے دی تھاں 216 ڈگری کھڑی لیک تے۔ ایہدے نال مشتری دے محول تے اک کالا نشان بن گیا۔ 3 جون 2010 نوں اسٹریلیا وچ اک شقین تارہ گرو اینتھونی ویسلے نے اک اگ دا گولا مشتری تے ویکھیا تے ایس نوں فیر فلپائن وچ اک ہور شقین تارہگرو نے وڈیو وچ لیاندا اے۔ ستمبر 2012 وج اک ہور اگ دے گولے دا پتہ چلیا۔
خلائی جہازاں توں تحقیق
سودھو1973 توں کئی خودکار خلائی جہاز مشتری تک پہنچ چکے نيں جنہاں وچوں پاینئر 10 سب توں زیادہ مشہور اے کیونجے ایہ سب توں پہلے مشتری دے نیڑے پہنچیا سی تے نظامِ شمسی دے سب توں وڈے سیارے دے بارے معلومات دتیاں سن[۶۵][۶۶]۔ عموماً دوسرے سیارےآں نوں جانے والے راکٹاں اُتے توانائی اُتے سب توں زیادہ خرچہ آندا اے۔ زمین دے نچلے مدار توں مشتری نوں جانے دے لئی درکار رفتار 6.3 کلومیٹر فی سیکنڈ درکار ہُندی اے [۶۷] جدوں کہ زمین دی کشش اُتے قابو پانے دے لئی خلائی جہازاں نوں 9.7 کلومیٹر فی سیکنڈ دی رفتار درکار ہُندی اے [۶۸]۔ اس دے علاوہ گریوٹی اسسٹ نامی تکنیک دی مدد توں ہور سیارےآں دی کشش توں رفتار کم کردے ہوئے خلائی جہاز آسانی توں مشتری نوں جا سکدے نيں لیکن اس توں کل درکار وقت بہت ودھ جاندا اے [۶۹]۔
فلائی بائی مشن
سودھو- پائینر 10 خلائی جہاز 3 دسمبر 1973 نوں 130،000 کلومیٹر دے فاصلے توں گذرا
- پائینر 11 خلائی جہاز 2 دسمبر 1974 نوں 34،000 کلومیٹر دے فاصلے توں گذرا
- وائجر 1 خلائی جہاز 5 مارچ 1979 نوں 349،000 کلومیٹر دے فاصلے توں گذرا
- وائجر 2 خلائی جہاز 9 جولائی 1979 نوں 570،000 کلومیٹر دے فاصلے توں گذرا
- اُلائیسس خلائی جہاز پہلی بار 8 فروری 1992 نوں 408،894 کلومیٹر جدوں کہ دوسری بار 4 فروری 2004 نوں 12،000،000 کلومیٹر دے فاصلے توں گذرا
- کسینی خلائی جہاز 30 دسمبر 2000 نوں 10،000،000 کلومیٹر دے فاصلے توں گذرا
- نیو ہورائزنز خلائی جہاز 28 فروری 2007 نوں 2،304،535 کلومیٹر توں گذرا
1973 توں مختلف خلائی جہاز مشتری دے اِنّے نیڑے توں گذرے نيں کہ اس دا مشاہدہ کر سکن۔ پاینئر مشن نے پہلی بار مشتری دی فضاء تے اس دے کئی چانداں دی نیڑے توں کھینچی ہوئی تصویراں زمین نوں بھیجی نيں۔ انہاں توں پتہ چلا اے کہ مشتری دے قطبین اُتے موجود مقناطیسی میدان توقع توں کدرے زیادہ طاقتور اے اُتے ایہ جہاز بچ نکلنے وچ کامیاب رہے[۲۲][۷۰]۔
چھ سال بعد وائجر جہازاں دی وجہ توں مشتری دے چانداں تے اس دے دائراں نوں سمجھنے وچ بہت مدد ملی۔ اس دے علاوہ ایہ وی ثابت ہويا کہ عظیم سرخ دھبہ اینٹی سائیکلونک اے۔ اس دے علاوہ مختلف اوقات وچ لی گئی تصاویر توں ایہ وی واضح ہُندا اے کہ پاینئر مشنز دے بعد توں اس دھبے دا رنگ بدل رہیا اے تے نارنجی توں گہرا بھورا ہوئے چکيا اے۔ اس دے علاوہ آئی او اُتے آتش فشاں وی موجود نيں جنہاں وچوں کئی لاوا اگل رہے نيں۔ مشتری دے پِچھے جدوں خلائی جہاز گئے تاں تاریک حصے وچ چمکتی آسمانی بجلیاں وی دکھادی دتی نيں[۱۶][۲۲]۔
مشتری نوں جانے والا اگلا مشن الائسیس دا سورج نوں جانے والا خلائی جہاز سورج دے گرد اپنا مدار قائم کرنے دے لئی مشتری دے کولوں گذرا۔ چونکہ اس اُتے کوئی کیمرہ نصب نئيں، اس لئی تصاویر نئيں لی جا سکن۔ دوسری بار ایہ خلائی جہاز چھ سال بعد بہت دور توں گذرا۔ پہلی بار گذردے ہوئے اس خلائی جہاز نے مشتری دے مقناطیسی میدان اُتے کافی تحقیق کی[۷۱]۔
زحل نوں جانے والا کسینی خلائی جہاز 2000 وچ مشتری دے کولوں گذرا تے ہن تک دی بہترین تصاویر بھیجاں۔ 19 دسمبر 2000 نوں اس نے ہمالیہ نامی چاند دی تصاویر لاں لیکن دھندلے ہونے دی وجہ توں سطح دے بارے کچھ خاص معلومات نئيں مل سکن[۷۲]۔
نیو ہورائزنز خلائی جہاز جو پلوٹو نوں جا رہیا اے، گریوٹی اسسٹ نامی تکنیک توں فائدہ اٹھانے مشتری دے نیڑے توں گذرا سی۔ 28 فروری 2007 نوں مشتری دے نیڑے توں گذرا[۷۳] تے اس نے آئی او دے آتش فشاناں تے ہور چار وڈے چانداں اُتے تحقیق دی تے بہت دور توں ہمالیہ تے ایلارا دی وی تصاویر کھینچاں[۷۴]۔ چار وڈے چانداں دی تصویر کشی 4 ستمبر 2006 وچ شروع ہوئی[۷۵][۷۶]۔
گلیلیو مشن
سودھوتاحال مشتری دے مدار وچ پہنچنے والا واحد خلائی جہاز گلیلیو اے۔ ایہ جہاز 7 دسمبر 1995 نوں مدار وچ پہنچیا تے ست سال تک کم کردا رہیا۔ اس نے کئی بار تمام چانداں دے گرد وی چکر لگائے۔ ايسے خلائی جہاز دی مدد توں شو میکرِلیوی 9 نامی دمدار ستارے نوں مشتری اُتے گردے دیکھیا گیا جو اک انتہائی نادر واقعہ اے۔ اگرچہ گلیلیو توں بہت قیمتی معلومات ملیاں لیکن اک خرابی دی وجہ توں اس دا اصل اینٹینا کم نئيں کر سکیا جس دی وجہ توں ڈیٹا بھیجنے دا عمل سخت متائثر ہويا[۷۷]۔
جولائی 1995 نوں گلیلیو نے اک مشین تھلے اتاری جو پیراشوٹ دی مدد توں 7 دسمبر نوں مشتری دی فضاء وچ اتری۔ اس نے کل 57.6 منٹ تک کم کيتا تے 150 کلومیٹر تھلے اتری تے آخرکار انتہائی دباؤ دی وجہ توں ناکارہ ہوئے گئی۔ اس وقت اس اُتے پڑنے والا فضائی دباؤ زمین توں 22 گنیازیادہ تے درجہ حرارت 153 ڈگری سینٹی گریڈ سی[۷۸]۔ اندازہ اے کہ پگھلنے دے بعد شاید تبخیر دا شکار ہوئے گئی ہوئے۔ 21 ستمبر 2003 نوں گلیلیو نوں وی ايسے مقصد دے لئی مشتری دے مدار توں سطح دی طرف گرایا گیا۔ اس وقت اس دی رفتار 50 کلومیٹر فی سیکنڈ سی۔ اس دی وجہ ایہ سی کہ ناسا نے یوروپا نوں کسی قسم دی ملاوٹ توں پاک رکھنے دے لئی ایہ فیصلہ کيتا تاکہ خلائی جہاز راستے وچ ہی تباہ ہوئے جائے۔ سائنسداناں دا خیال اے کہ یوروپا اُتے زندگی دے امکانات نيں[۷۷]۔
مستقبل وچ بھیجی جانے والی تے منسوخ شدہ مہمات
سودھومشتری دے قطبین دے بہتر مطالعے دے لئی ناسا جونو نامی کلائی جہاز 2011 وچ بھیجنے لگیا سی جو 2016ء وچ واپس آندا[۷۹]۔
یوروپا جیوپیٹر سسٹم مشن ناسا تے یورپی خلائی ادارے دا مشترکہ منصوبہ اے جس وچ مشتری تے اس دے چانداں دے لئی مہم بھیجی جائے گی۔ فروری 2009 وچ ناسا تے یورپی خلائی ادارے نے اعلان کيتا کہ اس مسانوں ٹائٹن سیٹرن سسٹم مشن اُتے ترجیح دتی اے۔ ایہ مہم 2020 دے آس پاس بھیجی جائے گی۔ اس مہم وچ ناسا مشتری تے یوروپا دے لئی جدوں کہ یورپی خلائی ادارہ مشتری تے گینی میڈ دے گرد گردش کرنے والا خلائی جہاز بھیجے گا[۸۰]۔
چونکہ مشتری دے چانداں یوروپا، گینی میڈ تے کالیسٹو دی سطح اُتے مائع سمندر پائے جانے دا امکان اے اس لئی انہاں دے تفصیلی مشاہدے دا منصوبہ اے۔ اُتے سرمایہ کاری دی کمی دی وجہ توں ایہ منصوبے رکے ہوئے نيں۔ ناسا دا جیمو یعنی جیوپیٹر آئسی مون آربیٹر مشن 2005 وچ منسوخ ہوئے گیا اے [۸۱]۔
چاند
سودھووکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: مشتری |
مشتری دے 67 قدرتی چاند نيں[۸۲]۔ انہاں وچ توں، 51 دا قطر 10 کلومیٹر توں چھوٹا اے تے انہاں نوں 1975 دے بعد دریافت کيتا گیا اے۔ چار وڈے چاند جنہاں نوں گلیلین چاند کہیا جاندا اے، آئی او، یوروپا، گینی میڈ تے کلیسٹو نيں۔
یوروپا چاند
سودھوماہر فلکیات دا خیال اے کہ مشتری دے چاند یوروپا دی برفانی سطح دے تھلے پانی دے ذخائر موجود نيں جنہاں وچ زندگی دے آسار متوقع نيں[۸۳]۔
گلیلین چاند
سودھوآئی او، یوروپا، گینی میڈ تے چند ہور وڈے چانداں دی گردش وچ لیپلاس ریزونینس پائی جاندی اے۔ مثلاً آئی او دے مشتری دے گرد ہر چار چکر اُتے یوروپا اس وقت وچ پورے دو چکر کٹتا اے جدوں کہ اس دے مقابلے وچ گینی میڈ صرف اک۔ اس وجہ توں ہر چاند دوسرے چاند نوں اک ہی مقام اُتے ملدا اے جنہاں دی باہمی کشش دی وجہ توں انہاں دے مدار گول دی بجائے بیضوی نيں[۸۴]۔
مشتری دی کشش دی وجہ توں انہاں چانداں دے اندر رگڑ دی وجہ توں حرارت پیدا ہُندی اے تے آئی او اُتے آتش فشاں دی ایہی وجہ اے۔
نام | آئی پی اے | قطر | حجم | مداری رداس | مداری مدت | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
کلومیٹر | % | کلو | % | کلومیٹر | % | ایام | % | ||
Io | ˈaɪ.oʊ | 3643 | 105 | 8.9×1022 | 120 | 421,700 | 110 | 1.77 | 7 |
Europa | jʊˈroʊpə | 3122 | 90 | 4.8×1022 | 65 | 671,034 | 175 | 3.55 | 13 |
Ganymede | ˈɡænimi:d | 5262 | 150 | 14.8×1022 | 200 | 1,070,412 | 280 | 7.15 | 26 |
Callisto | kəˈlɪstoʊ | 4821 | 140 | 10.8×1022 | 150 | 1,882,709 | 490 | 16.69 | 61 |
چانداں دی درجہ بندی
سودھووائجر مہمات توں پہلے مشتری دے چانداں نوں انہاں دے مدار دی خصوصیات دی وجہ توں چار چار دے چار گروہاں وچ رکھیا گیا سی۔ لیکن بے شمار چھوٹے چانداں دی دریافت دے بعد ایہ تقسیم درست نئيں رہی۔ ہن چھ اہم گروہ نيں لیکن اندازہ اے کہ اس توں وی زیادہ گروہ بنیاں گے۔
اک ہور درجہ بندی ایہ اے کہ اندرونی اٹھ چانداں نوں اک گروہ وچ رکھیا جائے جنہاں دے مدار تقریباً گول تے خطِ استوا دے نیڑے نيں تے خیال کيتا جاندا اے کہ اوہ مشتری دے نال ہی پیدا ہوئے سن ۔ باقی سارے چاند اک ہی درجہ بندی وچ آندے نيں تے خیال اے کہ اوہ شہابیئے نيں جنہاں نوں مشتری نے اپنی طرف کھچ لیا سی۔ انہاں دی شکلاں تے مدار اک جداں نيں تے عین ممکن اے کہ اوہ کسی دوسرے چاند دے ٹوٹنے توں بنے ہاں[۸۵][۸۶]۔
نظامِ شمسی دے نال عمل دخل
سودھوسورج دے نال نال مشتری دی کششِ ثقل دی وجہ توں ساڈے نظامِ شمسی دی شکل بنانے وچ مدد ملی اے۔
اس دے علاوہ کوئیپر دی پٹی وچ بننے والے دمدار ستارے وی مشتری دی وجہ توں اپنا مدار چھڈ کے نظامِ شمسی دے اندر دا رخ کردے نيں۔
ٹکراؤ
سودھواپنی بہت زیادہ کششِ ثقل تے نظامِ شمسی دے اندر ہونے دی وجہ توں مشتری نوں نظامِ شمسی دا ویکیوم کلینر یا جمعدار کہیا جاندا اے [۸۷]۔ نظامِ شمسی دے سیارےآں وچ سب توں زیادہ ايسے دے نال دمدار ستارے تے شہابیئے ٹکراندے نيں۔ خیال کيتا جاندا اے کہ ایہ سیارہ نظامِ شمسی دے اندرونی سیارےآں نوں شہابیاں توں بچانے دے لئی ڈھال دا کم کردا اے۔ اُتے حالیہ کمپیوٹر سمولیشن دی مدد توں پتہ چلا اے کہ مشتری جِنّے شہابیئے یا دمدار ستارے اپنے مدار وچ کھینچکيا اے، اِنّے ہی اس دی وجہ توں اپنے مدار توں نکل کے اندرونی نظامِ شمسی دا رخ کردے نيں[۸۸]۔ بعض سائنس داناں دا خیال اے کہ مشتری اوورت بادل توں آنے والے دمدار ستارےآں توں بچاؤ دا کم کردا اے۔
16 جولائی توں 22 جولائی 1994 دے دوران شو میکر لیوی 9 دمدار ستارے دے 20 ٹکڑے مشتری دے جنوبی نصف کرے توں ٹکرائے سن تے نظامِ شمسی وچ ایسا پہلی بار دیکھیا گیا کہ نظامِ شمسی دے دو اجسام اک دوسرے توں ٹکرائے ہون۔ اس ٹکراؤ دے مشاہدے توں سانوں مشتری دی فضاء دے بارے قیمتی معلومات ملی نيں[۸۹][۹۰]۔
19 جولائی 2009 نوں اک جگہ دمدار ستارے دے ٹکراؤ دے نشان ملے سن جسنوں زیريں سرخ روشنی توں دیکھنے اُتے پتہ چلا اے کہ ایتھے دا درجہ حرارت کافی بلند اے [۹۱][۹۲]۔
اسی طرح دا اک ہور چھوٹا نشان آسٹریلیا دے شوقیہ فلکیات دان نے 3 جون 2010 نوں دریافت کيتا۔ اسنوں فلپائن وچ اک ہور شوقین نے وڈیو اُتے ریکارڈ وی کيتا سی[۹۳]۔
زندگی دے امکانات
سودھو1953 وچ ملر اُرے دے تجربات توں ثابت ہويا کہ اولین زمانے وچ زمین اُتے موجود کیمیائی اجزاء تے آسمانی بجلی دے ٹکراؤ توں جو آرگینک مادے بنے، انہاں توں زندگی نے جنم لیا۔ ایہ تمام کیمیائی اجزاء تے آسمانی بجلی مشتری اُتے وی پائی جاندی اے۔ اُتے تیز چلنے والی عمودی ہواواں دی وجہ توں ممکن اے کہ ایسا نہ ہوئے سکیا ہو[۹۴]۔
زمین ورگی زندگی تاں شاید مشتری اُتے ممکن نہ ہوئے کیونجے اوتھے پانی دی مقدار بوہت گھٹ اے تے ممکنہ سطح اُتے بے پناہ دباؤ اے۔ اُتے 1976 وچ وائجر مہم توں پہلے نظریہ پیش کيتا گیا اے کہ امونیا تے پانی اُتے مبنی زندگی شاید مشتری دی بالائی فضاء وچ موجود ہوئے۔ ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اُتے دی سطح اُتے سادہ ضیائی تالیف کرنے والے پلانکٹون ہاں تے سطح دے تھلے مچھلیاں ہوئے جو پلانکٹون اُتے زندہ ہاں تے اس توں تھلے مچھلیاں کھانے والے شکاری۔
مشتری دے چانداں اُتے زیرِ زمین سمندراں دی موجودگی توں ایہ خیال پیدا ہُندا اے کہ اوتھے زندگی دے پائے جانے دے بہتر امکانات ہون گے[۹۵][۹۶] ۔
اساطیر
سودھورہتلاں وچ
سودھومشتری نوں پرانے ویلیاں توں ای وکھریاں رہتلاں وچ جانیاں اندا اے۔ ایہ رات ویلے ننگی اکھ نال دسدا سی تے شام ویلے جدوں سورج تھلے ہوے تے دس پیندا اے۔ مشتری بابلی رہتل وچ اوہناں دے دیوتا مردوک دا وکھالہ سی۔
رومیاں ایہدا ناں اپنے اک وڈے دیوتا جیوپیٹر دے ناں تےرکھیا۔ جیوپیٹر دا مطلب اے پیو خدا۔ یونانی وچ ایہ زیوس سی۔ چینی کوریائی تے جپانی ایہنوں مکسنگ سددے سن۔ ہندو ویدی دنیا وچ ایہ بریہاسپتی دے ناں اتے سی تے ایہنوں گرو کیا جاندا سی۔ انگریزی بولی وچ اک دن تھرسڈے (Thurdsay) ایہدے ناں تے اے یعنی تھور دا دن۔ تھور مشتری توں آیا اے۔ جیہڑا جرمن دیومالا توں آیا اے.
ملاحظے
سودھو- ↑ Jupiter, entry in the Oxford English Dictionary, prepared by J. A. Simpson and E. S. C. Weiner, vol. 8, second edition, Oxford: Clarendon Press, 1989. ISBN 0-19-861220-6 (vol. 8), ISBN 0-19-861186-2 (set.)
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۳.۰۰ ۳.۰۱ ۳.۰۲ ۳.۰۳ ۳.۰۴ ۳.۰۵ ۳.۰۶ ۳.۰۷ ۳.۰۸ ۳.۰۹ ۳.۱۰ ۳.۱۱ ۳.۱۲ ۳.۱۳ ۳.۱۴ ۳.۱۵ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value). (produced with Solex 10 written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value). – Select "Ephemeris Type: Orbital Elements", "Time Span: January 1, 2000 12:00 to 2000-01-02". ("Target Body: Jupiter Barycenter" and "Center: Sun" should be defaulted to.)
- ↑ ۶.۰ ۶.۱ ۶.۲ ۶.۳ ۶.۴ سائیٹ غلطی:نا منیا جان والا
<ref>
ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتےSeidelmann Archinal A'hearn et al. 2007
لئی۔ - ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Anonymous (March 1983). "Probe Nephelometer". Galileo Messenger (NASA/JPL) (6). http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html. Retrieved on ۱۲ فروری ۲۰۰۷.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Stuart Ross Taylor (2001). Solar system evolution: a new perspective : an inquiry into the chemical composition, origin, and evolution of the solar system, 2nd, illus., revised, Cambridge University Press, 208. ISBN 0-521-64130-6.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Saumon, D.; Guillot, T. (2004). "Shock Compression of Deuterium and the Interiors of Jupiter and Saturn". The Astrophysical Journal 609 (2): 1170–1180. doi: . Bibcode: 2004ApJ...609.1170S.
- ↑ As of 2008, the largest known planet outside the Solar System is TrES-4.
- ↑ ۱۶.۰ ۱۶.۱ Gautier, D.; Conrath, B.; Flasar, M.; Hanel, R.; Kunde, V.; Chedin, A.; Scott N. (1981). "The helium abundance of Jupiter from Voyager". Journal of Geophysical Research 86 (A10): 8713–8720. doi: . Bibcode: 1981JGR....86.8713G.
- ↑ ۱۷.۰ ۱۷.۱ ۱۷.۲ Kunde, V. G. et al. (September 10, 2004). "Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment". Science 305 (5690): 1582–86. doi: . PMID 15319491. Bibcode: 2004Sci...305.1582K. http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/305/5690/1582. Retrieved on ۴ اپریل ۲۰۰۷.
- ↑ Kim, S. J.; Caldwell, J.; Rivolo, A. R.; Wagner, R. (1985). "Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment". Icarus 64 (2): 233–48. doi: . Bibcode: 1985Icar...64..233K.
- ↑ Niemann, H. B.; Atreya, S. K.; Carignan, G. R.; Donahue, T. M.; Haberman, J. A.; Harpold, D. N.; Hartle, R. E.; Hunten, D. M.; Kasprzak, W. T.; Mahaffy, P. R.; Owen, T. C.; Spencer, N. W.; Way, S. H. (1996). "The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter's Atmosphere". Science 272 (5263): 846–849. doi: . PMID 8629016. Bibcode: 1996Sci...272..846N.
- ↑ von Zahn, U.; Hunten, D. M.; Lehmacher, G. (1998). "Helium in Jupiter's atmosphere: Results from the Galileo probe Helium Interferometer Experiment". Journal of Geophysical Research 103 (E10): 22815–22829. doi: .
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۲۲.۰ ۲۲.۱ ۲۲.۲ ۲۲.۳ ۲۲.۴ Burgess, Eric (1982). By Jupiter: Odysseys to a Giant. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-05176-X.
- ↑ Shu, Frank H. (1982). The physical universe: an introduction to astronomy, 12th, Series of books in astronomy, University Science Books, 426. ISBN 0-935702-05-9.
- ↑ Davis, Andrew M.; Turekian, Karl K. (2005). Meteorites, comets, and planets, Treatise on geochemistry, 1. Elsevier, 624. ISBN 0-08-044720-1.
- ↑ ۲۵.۰ ۲۵.۱ Seager, S.; Kuchner, M.; Hier-Majumder, C. A.; Militzer, B. (2007). "Mass-Radius Relationships for Solid Exoplanets". The Astrophysical Journal 669 (2): 1279–1297. doi: . Bibcode: 2007ApJ...669.1279S.
- ↑ Guillot, Tristan (1999). "Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System". Science 286 (5437): 72–77. doi: . PMID 10506563. Bibcode: 1999Sci...286...72G. http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72. Retrieved on ۲۸ اگست ۲۰۰۷.
- ↑ Burrows, A.; Hubbard, W. B.; Saumon, D.; Lunine, J. I. (1993). "An expanded set of brown dwarf and very low mass star models". Astrophysical Journal 406 (1): 158–71. doi: . Bibcode: 1993ApJ...406..158B.
- ↑ Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. (2004). "Chapter 3: The Interior of Jupiter", in Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B: Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere. یونیورسٹی کیمبرج Press. ISBN 0-521-81808-7.
- ↑ Shu, Frank H. (1982). The physical universe: an introduction to astronomy. Series of books in astronomy (12th ed.). University Science Books. p. 426. ISBN 0-935702-05-9.
- ↑ Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. (2004). "Chapter 3: The Interior of Jupiter". In Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B. Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere. Cambridge University Press. ISBN 0-521-81808-7.
- ↑ ۳۱.۰ ۳۱.۱ ۳۱.۲ ۳۱.۳ ۳۱.۴ ۳۱.۵ ۳۱.۶ Elkins-Tanton, Linda T. (2006). Jupiter and Saturn. New York: Chelsea House. ISBN 0-8160-5196-8.
- ↑ Guillot, T.; Gautier, D.; Hubbard, W. B. (1997). "New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models". Icarus 130 (2): 534–539. doi: . Bibcode: 1997astro.ph..7210G.
- ↑ Seiff, A.; Kirk, D.B.; Knight, T.C.D. et al. (1998). "Thermal structure of Jupiter's atmosphere near the edge of a 5-μm hot spot in the north equatorial belt". Journal of Geophysical Research 103 (E10): 22857–22889. doi: . Bibcode: 1998JGR...10322857S.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ سانچہ:Cite conference
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Covington, Michael A. (2002). Celestial Objects for Modern Telescopes. Cambridge University Press, 53. ISBN 0-521-52419-9.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Showalter, M.A.; Burns, J.A.; Cuzzi, J. N.; Pollack, J. B. (1987). "Jupiter's ring system: New results on structure and particle properties". Icarus 69 (3): 458–98. doi: . Bibcode: 1987Icar...69..458S.
- ↑ Burns, J. A.; Showalter, M.R.; Hamilton, D.P.; et al. (1999). "The Formation of Jupiter's Faint Rings". Science 284 (5417): 1146–50. doi: . PMID 10325220. Bibcode: 1999Sci...284.1146B.
- ↑ ۴۳.۰ ۴۳.۱ سائیٹ غلطی:نا منیا جان والا
<ref>
ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتےworldbook
لئی۔ - ↑ Herbst, T. M.; Rix, H.-W. (1999). in Guenther, Eike; Stecklum, Bringfried; Klose, Sylvio: Star Formation and Extrasolar Planet Studies with Near-Infrared Interferometry on the LBT. San Francisco, Calif.: Astronomical Society of the Pacific, 341–350. ISBN 1-58381-014-5. – See section 3.4.
- ↑ Michtchenko, T. A.; Ferraz-Mello, S. (February 2001). "Modeling the 5 : 2 Mean-Motion Resonance in the Jupiter–Saturn Planetary System". Icarus 149 (2): 77–115. doi: . Bibcode: 2001Icar..149..357M.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ سائیٹ غلطی:نا منیا جان والا
<ref>
ٹیگ کوئی لکھت نئیں دتی گئی اتے پتےlang03
لئی۔ - ↑ Ridpath, Ian (1998). Norton's Star Atlas, 19th, Prentice Hall. ISBN 0-582-35655-5.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ A. Sachs (May 2, 1974). "Babylonian Observational Astronomy". Philosophical Transactions of the Royal Society of London (Royal Society of London) 276 (1257): 43–50 (see p. 44). doi: . Bibcode: 1974RSPTA.276...43S
- ↑ Xi, Z. Z. (1981). "The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan-De 2000 Years Before Galileo". Acta Astrophysica Sinica 1 (2): 87. Bibcode: 1981AcApS...1...87X.
- ↑ Dong, Paul (2002). China's Major Mysteries: Paranormal Phenomena and the Unexplained in the People's Republic. China Books. ISBN 0-8351-2676-5.
- ↑ Olaf Pedersen (1974). A Survey of the Almagest. Odense University Press, 423, 428.
- ↑ tr. with notes by Walter Eugene Clark (1930). The Aryabhatiya of Aryabhata. University of Chicago Press, 9, Stanza 1.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Murdin, Paul (2000). Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics. Bristol: Institute of Physics Publishing. ISBN 0-12-226690-0.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Dunham Jr., Theodore (1933). "Note on the Spectra of Jupiter and Saturn". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 45: 42–44. doi: . Bibcode: 1933PASP...45...42D.
- ↑ Youssef, A.; Marcus, P. S. (2003). "The dynamics of jovian white ovals from formation to merger". Icarus 162 (1): 74–93. doi: . Bibcode: 2003Icar..162...74Y.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ NASA – Pioneer 10 Mission Profile Archived 2015-11-06 at the وے بیک مشین. NASA. Retrieved on December 22, 2011.
- ↑ NASA – Glenn Research Center Archived 2017-07-13 at the وے بیک مشین. NASA. Retrieved on December 22, 2011.
- ↑ Fortescue, Peter W.; Stark, John and Swinerd, Graham Spacecraft systems engineering, 3rd ed., John Wiley and Sons, 2003, ISBN 0-470-85102-3 p. 150.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Hansen, C. J.; Bolton, S. J.; Matson, D. L.; Spilker, L. J.; Lebreton, J.-P. (2004). "The Cassini–Huygens flyby of Jupiter". Icarus 172 (1): 1–8. doi: . Bibcode: 2004Icar..172....1H.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ "New Horizons targets Jupiter kick". BBC News Online. January 19, 2007. http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6279423.stm. Retrieved on ۲۰ جنوری ۲۰۰۷.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۷۷.۰ ۷۷.۱ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ New approach for L-class mission candidates, ESA, April 19, 2011
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ یوروپا: مشتری دا زندگی دے لئی معاون چاند https://falkiyat.com/ur/europa-life-supportive-moon-jupiter/ Archived 2017-08-16 at the وے بیک مشین
- ↑ Musotto, S.; Varadi, F.; Moore, W. B.; Schubert, G. (2002). "Numerical simulations of the orbits of the Galilean satellites". Icarus 159 (2): 500–504. doi: . Bibcode: 2002Icar..159..500M. http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=13969974. Archived 2011-08-10 at the وے بیک مشین
- ↑ Jewitt, D. C.; Sheppard, S.; Porco, C. (2004). in Bagenal, F.; Dowling, T.; McKinnon, W: Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere (PDF), Cambridge University Press. ISBN 0-521-81808-7.
- ↑ Nesvorný, D.; Alvarellos, J. L. A.; Dones, L.; Levison, H. F. (2003). "Orbital and Collisional Evolution of the Irregular Satellites". The Astronomical Journal 126 (1): 398–429. doi: . Bibcode: 2003AJ....126..398N.
- ↑ Lovett, Richard A. (December 15, 2006). "Stardust's Comet Clues Reveal Early Solar System". National Geographic News. http://news.nationalgeographic.com/news/2006/12/061215-comet-stardust.html. Retrieved on ۸ جنوری ۲۰۰۷.
- ↑ Horner, J.; Jones, B. W. (2008). "Jupiter – friend or foe? I: the asteroids". International Journal of Astrobiology 7 (3–4): 251–261. doi: . Bibcode: 2008IJAsB...7..251H.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Britt, Robert R. (August 23, 2004). "Remnants of 1994 Comet Impact Leave Puzzle at Jupiter". space.com. http://www.space.com/273-remnants-1994-comet-impact-leave-puzzle-jupiter.html. Retrieved on ۲۰ فروری ۲۰۰۷.
- ↑ Staff (July 21, 2009). "Amateur astronomer discovers Jupiter collision". ABC News online. http://www.abc.net.au/news/2009-07-21/amateur-astronomer-discovers-jupiter-collision/1362318. Retrieved on ۲۱ جولائی ۲۰۰۹.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Sagan, C.; Salpeter, E. E. (1976). "Particles, environments, and possible ecologies in the Jovian atmosphere". The Astrophysical Journal Supplement Series 32: 633–637. doi: . Bibcode: 1976ApJS...32..737S.
حوالے
سودھوہور پڑھو
سودھو- (2004) Jupiter: The planet, satellites, and magnetosphere. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-81808-7.
- Beebe, Reta (1997). Jupiter: The Giant Planet, Second, Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press. ISBN 1-56098-731-6.
باہرلے جوڑ
سودھوDefinitions from Wiktionary | |
Media from Commons | |
News stories from Wikinews | |
Quotations from Wikiquote | |
Source texts from Wikisource | |
Textbooks from Wikibooks | |
Learning resources from Wikiversity |
- Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).—A simulation of the 62 Jovian moons.
- Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- Anonymous (May 2, 2007). "In Pictures: New views of Jupiter". BBC News. http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/6614557.stm. Retrieved on ۲ مئی ۲۰۰۷.
- Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- June 2010 impact video
- Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: مشتری |
وکشنری: مشتری
سانچہ:مشتری سانچہ:مشتری دے چاند
سائیٹ غلطی: