Zagrebi
Zagrebi | |
---|---|
Grad Zagreb Qyteti i Zagrebit | |
Koordinatat: 45°49′N 15°59′E / 45.817°N 15.983°E | |
Shteti | |
Zhupania | Qyteti i Zagrebit |
Kryedioqeza katolike romake | 1094 |
Qytet mbretëror i lirë | 1242 |
U bashkua | 1850 |
Nëndarjet | 17 distrikte të qytetit 218 komitetet vendore 70 vendbanime |
Qeveria | |
• Kryetari | Tomislav Tomašević (Ne mundemi!) |
Sipërfaqja | |
• Qyteti | 641 km2 (247 sq mi) |
• Sipërfaqe urbane | 202,4 km2 (78,1 sq mi) |
• Metro | 2.911 km2 (1.124 sq mi) |
Lartësia mbidetare | 158 m (518 ft) |
Lartësia më e lartë | 1.035 m (3.396 ft) |
Lartësia më e ulët | 122 m (400 ft) |
Popullsia | |
• Përafërsisht (2018)[3] | 807.254 |
• Metro | 1.153.255 |
• Dendësia metro | 400/km2 (1.000/sq mi) |
Zona kohore | UTC+1 (CET) |
• Verës (DST) | UTC+2 (CEST) |
Kodi postar | HR-10 000, HR-10 010, HR-10 020, HR-10 040, HR-10 090 |
Prefiksi | +385 1 |
Targat e automjeteve | ZG |
IZHNJ (2019) | 0.908[4] – very high |
Faqja zyrtare | zagreb |
Zagrebi është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Republikës së Kroacisë. Ai ndodhet në veriperëndim të vendit, përgjatë lumit Sava, në shpatet jugore të malit Medvednica. Zagrebi shtrihet në një lartësi prej rreth 122m mbi nivelin e detit. Në regjistrimit të fundit zyrtar të vitit 2011 popullsia e qytetit të Zagrebit ishte 792.875 banorë.
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Vendbanimi më i vjetër i vendosur afër Zagrebit të sotëm ishte një qytet romak i Andautonia, tani Šćitarjevo, i cili ekzistonte midis shekullit të 1 dhe 5 e.r..[5] Shfaqja e parë e regjistruar e emrit Zagreb daton në vitin 1094, kohë në të cilën qyteti ekzistonte si dy qendra të ndryshme të qytetit: Kaptolin më të vogël, lindor, i banuar kryesisht nga klerikët dhe katedralen e Zagrebit, dhe më i madhi, Gradeci perëndimor, i banuar kryesisht nga zejtarë dhe tregtarë. Gradeci dhe Kaptol u bashkuan në vitin 1851 nga bani Josip Jelaçiq, i cili u vlerësua për këtë, me emërtimin e sheshit kryesor të qytetit, Sheshit i Banit Jelaçiq për nder të tij.[6]
Gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë, Zagrebi mbeti një qendër e rëndësishme ekonomike e vendit dhe ishte qyteti i dytë më i madh. Pasi Kroacia shpalli pavarësinë nga Jugosllavia, Zagrebi u shpall kryeqyteti i saj.[7]
Zagrebi i hershëm
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Historia e Zagrebit daton që në vitin 1094 e.r., kur mbreti hungarez Ladislaus, duke u kthyer nga fushata e tij kundër Kroacisë, themeloi një dioqezë. Krahas selisë së peshkopit, vendbanimi kanonik Kaptol u zhvillua në veri të Katedrales së Zagrebit, si dhe vendbanimi i fortifikuar Gradec në kodrën fqinje; kufiri midis të dyve është përroi Medveščak.[8] Sot ky i fundit është qyteti i sipërm i Zagrebit (Gornji Grad) dhe është një nga bërthamat urbane më të ruajtura në Kroaci. Të dy vendbanimet u vunë nën sulmin tatar në 1242.[9] Në shenjë mirënjohjeje që i ofruan atij një strehë të sigurt nga tatarët, mbreti kroat dhe hungarez Béla IV dhuroi Gradecit një Dem të Artë, i cili u ofroi qytetarëve të tij përjashtimin nga sundimi dhe autonomia e qarkut. si sistemin e vet gjyqësor.[10][11]
Shekuj 16 deri 18
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kishte lidhje të shumta midis dioqezës së Kaptolit dhe qytetit të lirë sovran të Gradecit për arsye ekonomike dhe politike, por ato nuk njiheshin si një qytet i integruar, edhe pse Zagrebi u bë qendra politike dhe, duke përfaqësuar si Kroacinë, Sllavoninë dhe Dalmacinë, u mblodh për herë të parë në Gradec. Zagrebi u bë Kapitoli Kroat në 1557, me qytetin që u zgjodh gjithashtu si selia e Banimit të Kroacisë në 1621 nën banin e Nikola IX Frankopan.[12]
Me ftesë të parlamentit kroat, jezuitët erdhën në Zagreb dhe ndërtuan gjimnazin e parë, kishën dhe manastirin e Shën Katerinës. Në vitin 1669, ata themeluan një akademi ku mësohej filozofia, teologjia dhe ligji.
Gjatë shekujve 17 dhe 18, Zagrebi u shkatërrua keq nga zjarri dhe murtaja. Në vitin 1776, këshilli (qeveria) mbretëror u zhvendos nga Varazhdin në Zagreb dhe gjatë mbretërimit të Joseph II Zagrebi u bë selia e komandës së përgjithshme të Varazhdinit dhe Karlovacit.[13]
Siperfaqja dhe popullsia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Viti | Sipërfaqja (km²) |
Popullsia (brenda kufizimeve të qytetit në atë kohë) |
Popullsia (brenda kufizimeve të qytetit sot) |
Shënime |
---|---|---|---|---|
1368 | 2,810 | Nga regjistrimi familjar | ||
1742 | 5,600 | Nga regjistrimi familjar | ||
1805 | 7,706 | Regjistrimi i popullsise pa klerin dhe bujaret | ||
1850 | 16,036 | |||
1857 | 16,657 | 48,266 | ||
1869 | 19,857 | 54,761 | ||
1880 | 30,830 | 67,188 | ||
1890 | 3.33 | 40,268 | 82,848 | |
1900 | 64.37 | 61,002 | 111,565 | |
1910 | 64.37 | 79,038 | 136,351 | |
1921 | 64.37 | 108,674 | 167,765 | |
1931 | 64.37 | 185,581 | 258,024 | |
1948 | 74.99 | 279,623 | 356,529 | |
1953 | 235.74 | 350,829 | 393,919 | |
1961 | 495.60 | 430,802 | 478,076 | |
1971 | 497.95 | 602,205 | 629,896 | |
1981 | 1,261.54 | 768,700 | 723,065 | |
1991 | 1,715.55 | 933,914 | 777,826 | |
2001 | 641.36 | 779,145 | 779,145 | |
2011 | 641.36 | 790,017 | 790,017 | |
Te dhenat ne kolonen e trete referohet tek regjistrimi brenda kufijve sipas pyetjeve ne fjale. Ne kolonene e katert eshte llogaritur per territorin e sotem te percaktuar te Zagrebit. .[14] |
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Degët më të rëndësishme të industris[ janë: prodhimi i makinave, pajisjeve elektrike, kimike, farmaceutike, tekstile, ushqimore dhe e përpunimit të pijeve. Zagrebi është qendra e tregëtisë dhe biznesit ndërkombëtar dhe e transportit udhëkryq të Evrropës lindore e qendrore.
Qyeteti ka prodhimin më të lartë të brendshëm bruto për frymë në të gjithë Kroacinë (19.132 dollarë në 2005, në krahasim me mesataren kroate prej 10,431 dollarë).
Në korrik 2008 (mesatarja e pagave mujore neto në Zagreb ishte 6228 kuna, rreth $1.356 (mesatarja kroate është 5234 kuna, rreth $1.140). Në vitin 2006 shkalla mesatare e papunësisë në Zagreb ishte rreth 8,6%.
34% e kompanive në Kroaci kanë selinë në Zagreb, dhe 38,4% e forcës punëtore kroate punon në Zagreb, duke përfshirë pothuajse të gjitha bankat, kompanitë e shërbimeve dhe të transportit publik.
Kompanitë në Zagreb krijojnë 52% të qarkullimit total dhe 60% e fitimit të përgjithshëm të Kroacisë në 2006, si dhe 35% e eksporteve kroate dhe 57% e importeve kroate.
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Zagrebi është qyteti më i madh në Kroaci. Në 2001 sipas regjistrimit zyrtar u numëruan 779,145 banorë. Në 2006 ky numër nuk u rrit shumë: 804.900 sipas vlerësimevë të qevërisë. Shumica e popullsisë është kroate 92% sipas regjistrimi të popullsisë në 2001. Regjistrimet tregojnë se 60,066 banorë u përkasin minoriteteve. Këto pakica janë: Serbë (2.41%), 6,204 Boshnjakë (0.80%), 8,030 Myslimanët kroatë (1.02%), 6,389 Shqipëtarët (0.83%), 3,225 Sllovenët (0.41%), 3,946 Romët (0.55%), 2,131 Malazezët (0.27%), 2,315 Maqedonasit (0.27%).
Klima
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Klima e Zagrebit është klasifikuar si (CFB oqeanike në sistemin e klasifikimit të klimës Köppen), në afërsi të kufirit të lagësht kontinentale. Zagrebi ka katër sezonet e veçanta. Verërat janë të nxehta, dhe dimrat janë të ftohtë, pa një sezon te dukshëm te thatë. Temperatura mesatare në dimër është -0,5 °C (31,1 °F) dhe temperatura mesatare në verë është 20,5 °C (68,9 °F). Veçanërisht, në fund të majit behet shumë ngrohtë me temperatura në rritje mbi 30 °C (86 °F), duke bërë kështu një mesatare prej 17 ditësh çdo verë.
Dëbora është e zakonshme në muajt e dimrit, nga dhjetori në mars, dhe shi dhe mjegull janë të zakonshme në vjeshtë (tetor-dhjetor). Temperatura më e lartë e regjistruar ndonjëherë është 40,4 °C (104,7 °F) në korrik 1950, dhe më e ulët është -27,3 °C (-17 °F) në shkurt 1956.
Politika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kryetari aktual i Zagrebit është Tomislav Tomašević ("Ne mundemi!"), i zgjedhur në zgjedhjet lokale të Zagrebit të vitit 2021, raundi i dytë i të cilave u mbajt më 30 maj 2021. Nga e njëjta listë janë zgjedhur dy nënkryetarë, Danijela Dolenec dhe Luka Korlaet.
Kuvendi i Zagrebit përbëhet nga 51 përfaqësues. Zgjedhjet mbahen çdo katër vjet – në të njëjtën kohë si për kryetarin e komunës.
Edukimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Zagrebi ka 136 shkolla fillore dhe 100 shkolla të mesme, duke përfshirë 30 gjimnaze. Ka 5 institucione të arsimit të lartë publik dhe 9 shkolla të arsimit të lartë profesional privat.
Universiteti i Zagrebit, e themeluar më 1669, është universiteti më i vjetër që funksionon vazhdimisht në Kroaci dhe një nga universitetet më të mëdha dhe më të vjetra në Evropën Juglindore. Universiteti tani përbën 29 fakultete, tre akademi arti dhe Qendra e Studimeve Kroate.
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ^ "City of zagreb 2006" (në anglisht). City of Zagreb, Statistics Department. Arkivuar nga origjinali më 11 tetor 2007. Marrë më 25 janar 2008.
- ^ "Statistički ljetopis Grada Zagreba 2007" (PDF). Statistički Ljetopis Zagreba (në kroatisht dhe anglisht). 2013. ISSN 1330-3678. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 3 dhjetor 2008. Marrë më 12 nëntor 2008.
- ^ "Kretanje ukupnog stanovništva Zagreba nakon popisa 2011. do 2018" (PDF). zagreb.hr (në kroatisht). mars 2020. Marrë më 1 shtator 2020.
- ^ "Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab". globaldatalab.org (në anglisht).
- ^ "The Roman town of Andautonia". Andautonia Archaeological Park (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 dhjetor 2008. Marrë më 8 nëntor 2008.
- ^ "Ban Josip Jelačić". hrt.hr (në kroatisht). Radiotelevizioni Kroat. Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2016. Marrë më 30 tetor 2016.
- ^ Sluzbeni List. "Deklaraciju o proglašenju suverene i samostalne Republike Hrvatske (Declaration on the Sovereignty and Independence of the Croatian Republic)". narodne-novine.nn.hr (në kroatisht). Marrë më 27 maj 2013.
- ^ Hawkesworth, Celia (2007). Zagreb: A Cultural and Literary History (në anglisht). Signal Books. ISBN 978-1-904955-30-6.
- ^ Oliver, Jeanne (2015-02-26). Croatia Traveller's Zagreb and Beyond: A practical guide to visiting Zagreb, Croatia (në anglisht). Croatia Traveller. ISBN 978-1-311-66016-9.
- ^ Stone, Zofia (2017-03-01). Genghis Khan: A Biography (në anglisht). Vij Books India Pvt Ltd. ISBN 978-93-86367-11-2.
- ^ Zagreb: turistički vodič (në kroatisht). Masmedia d.o.o. 1970. ISBN 978-953-157-464-8.
- ^ "History of Zagreb" (në anglisht).
- ^ "The city of Zagreb". hrt.hr (në anglisht). Raditelevizioni Kroat. Arkivuar nga origjinali më 17 janar 2007. Marrë më 2 korrik 2006.
- ^ "Statistički ljetopis Grada Zagreba 2007. – 2. Stanovništvo" (PDF). Statistički Ljetopis Zagreba (në kroatisht dhe anglisht). 2007. ISSN 1330-3678. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 28 tetor 2008. Marrë më 12 nëntor 2008.