Germaniyaning hukumat rahbarlari
Germaniya Federativ Respublikasi Bundesrepublik Deutschland
| |
---|---|
Shior: Einigkeit und Recht und Freiheit (Germancha: „Birlik va Huquq va Ozodlik“) | |
Madhiya: Das Lied der Deutschen, 3rd stanza (Einigkeit und Recht und Freiheit) | |
| |
Poytaxt | Berlin |
Rasmiy til(lar) | Nemis tili |
Hukumat | Parlamentlik Respublika |
Frank-Walter Steinmeier | |
• Kansler |
Olaf Sholz |
Mustaqillik | |
• Germaniya imperiyasi birlashishi |
18-yanvar 1871 |
• Germaniya Federativ Respublikasi: Gʻarbiy Harbiy zonasidan |
23-may 1949 |
• GDR: Sharqiy Harbiy zonasidan |
7-oktabr 1949 |
3-oktabr 1990 | |
Maydon | |
• Butun |
357,021 km2 (62-oʻrin) |
• Suv (%) |
2,24 |
Aholi | |
• 2018-yilgi roʻyxat |
83,019,200 (17-oʻrin) |
• Zichlik | 232/km2 |
YIM (XQT) | 2019-yil roʻyxati |
• Butun |
$4.117 trillion (4-oʻrin) |
• Jon boshiga |
$49,692 |
Pul birligi | Yevro (EUR) |
Vaqt mintaqasi | UTC+1 |
• Yoz (DST) |
UTC+2 |
Qisqartma | De |
Telefon prefiksi | 49 |
Internet domeni | .de |
Germaniya hukumati rahbarlarining ro'yxatiga - 1867-yildan beri faoliyat yuritib kelayotgan Germaniya milliy hukumati rahbarlari kiritilgan. 1867-yildan Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi federal davlat sifatida tashkil etilgan va hukumat ishlarini yurg'izuvchi Federal kansler lavozimi joriy qilindi (nemischa: Bundeskanzler)[1].
Tarixshunoslikda bu voqea Germaniyaning hukumati tashkil topgan vaqti hisoblanadi[2][3]. Germaniya federal hukumati rahbari lavozimi federal kansler deb atalardi.
Ro'yxatda 1949-1990-yillar oralig'ida ikki yonma-yon yashayotgan Germaniya davlati (GFR va GDR) hukumat rahbarlari alohida ko'rsatilgan. Davlat rahbarlari vakolatlarining xilma-xilligi ham o'z aksini topgan (masalan, Otto fon Bismarkning 1867-1890-yillarda hukumat boshchig'i bo'lgan bo'lsa, Gelmut Kol 1982-1998-yillarda ketma ket 5 marta saylangan, Angela Merkelning vakolat muddatini ham misol keltirish mumkin). Kansler lavozimi hozirgi Bosh vazir lavozimi darajasiga juda yaqin.
Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi (1867-1871)
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi (nemischa: Norddeutscher Bund, Germaniya davlatlarining federal ittifoqi) tashkil etilishi Germaniyada yagona davlat tuzish ishlarini amalga oshirishning boshlang'ich bosqichi bo'ldi.
Harbiy harakatlar boshlanishidan oldin Prussiya tomonidan taklif qilingan yagona davlatga birlashish taklifini rad etgan bir qator davlatlar (Gannover, Gessen, Kassel, Nassau hamda Frankfurt-Mayn shahri), 1864-yilda Vena tinchlik shartnomasi imzolanishi bilan yakunlangan Avstriya-Prussiya-Daniya urushi natijasida hamda 1866-yilda Praga tinchlik sulhi tuzilganidan so'ng, qo'lga kiritilgan Golshteyn va Shlezvigning Elba daryosi qirg'oqlaridagi barcha shaharlar unga qo'shildi va Prussiya qirolligi ushbu tuzilgan ittifoq davlatlari ichida eng katta yetakchi davlat bo'ldi va kelajakda Germaniyaning birlashishida sosiy rol o'ynadi.
Shimoliy Germaniyaning qolgan shtatlari federatsiya tarkibiga kirdi, o'zini hukumatini ittifoq davlati shaklida tashkil etganini e'lon qildi, bunda Prussiya yetakchi rol o'ynadi. 1866-yil 18-avgustda Prussiya va 17ta Shimoliy Germaniya davlatini birlashtirgan ittifoq shartnomasi imzolandi (kuzda yana to'rttasi qo'shildi).
1867-yil 12-fevralda Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasining taʼsischi Reyxstagiga saylovlar boʻlib oʻtdi, 24- fevral kuni birinchi majlis uchun yig'ildi va 16-aprelda federal konstitutsiyani qabul qilindi, unga ko'ra Prussiya qiroli ittifoq prezidenti sifatida, ittifoq nomidan urush e'lon qilish va sulh tuzish, diplomatik muzokaralar olib borish, shartnomalar tuzish huquqini oldi. Ittifoqchi qoʻshinning bosh qoʻmondoni sifatida katta zobitlarni tayinlash huquqiga ega edi.
Federal Qirol ichki ma'muriyat boshlig'i edi, ittifoqning asosiy mansabdor shaxslarini tayinlardi, Reyxstagni chaqirardi va tarqatib yuborardi. Ittifoqqa kirgan davlatlar o'z konstitutsiyalaridan foydalanishda davom etdilar, qonun chiqaruvchi organ sifatida o'zlarining mulk yig'ilishlarini va ijro etuvchi organlar sifatida vazirliklarni saqlab qolishdi, lekin harbiy va dengiz floti boshqaruvini, diplomatik munosabatlarni, pochta, telegraf, temir yo'l, pul boshqaruvidan voz kechishga majbur bo'ldilar.
Davlatning parlamenti hisoblangan Bundesratdagi vakillik organini kvotalar notekis taqsimlangan edi: masalan, Prussiya 17 ta, Saksoniya esa 4 ta ovozga ega edi. Bundesrat raisi Prussiya qiroli tomonidan tayinlangan federal kansler boʻlib, ittifoqning barcha tashqi va ichki ishlariga masʼul edi, Prussiya kansleri bo'lgan graf Otto fon Bismark federalkansler bo'ldi[1][4].
Portret | Ism (hayot yillari) |
Kuchlar | |||
---|---|---|---|---|---|
Boshlash | Oxiri | ||||
1 | graf Otto fon Bismark (1815-1898) nemischa: Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen |
1867-yil 1-iyul | 1871-yil 18-yanvar | [5][6] |
Germaniya imperiyasi (1871-1918)
[tahrir | manbasini tahrirlash]Germaniya imperiyasi - 1871-1918-yillarda rus tarixshunosligida qabul qilingan nemis davlatining nomi. 1871-1945-yillarda uning rasmiy nomi Germaniya Reyxi edi (nemischa: Deutsches Reich) Shuningdek bu davlat ham "Germaniya imperiyasi", ham "Germaniya davlati" deb tarjima qilinardi (1943-yildan - Großdeutsches Reich, Buyuk Germaniya imperiyasi)[7].
Tarixshunoslikda Germaniya tarixini Germaniya imperiyasi (1871-1918), Veymar Respublikasi (1918-1933) va Uchinchi Reyx (Fashistlar Germaniyasi, 1933-1945) deb uch davrga bo'lib ajratish odat bo'lgan.
Federal Germaniya davlatini yaratish tashabbuskorlari Otto fon Bismark va Gohenzollernlik Vilgelm I dir. 1870-yildagi Fransiya-Prussiya urushidagi g'alabadan so'ng, Elzas va Lotaringiya Prussiyaga qo'shildi 1871-yil 18-yanvarda Versal saroyining oynali zalida Germaniya imperiyasi tashkil topgani e'lon qilindi. Prussiya qiroli Vilgelm esa o'zining Kayzer unvonini oldi. Tez orada federatsiyaga, ilgari federal Shimoliy Germaniya Ittifoqi tarkibiga kirmagan davlatlar - Saksoniya, Bavariya va Vyurtemberg qirolliklari va boshqa Janubiy Germaniya o'lkalar qo'shildi. Nemis kayzeri (nemischa: Deutscher Kaiser) federal monarxlarning (Gamburg va Bremen erkin shaharlari senatlarining) davlat rahbari va prezidenti (tenglar orasida birinchi) edi. Mashhurlikdan so'ng, Otto fon Bismark knyaz unvonini oldi va Reyxskanzler ( Reichskanzler) etib tayinlandi, u ijroiya hokimiyatining boshlig'i va ayni paytda Bundesrat va Reyxstag oldida mas'ul bo'lgan yagona shaxs bo'ldi. Imperiyada vazirlar yo'q edi, ularning o'rniga imperator bo'limlariga rahbarlik qiluvchi Reyx-kanslerga bo'ysunuvchi davlat kotiblari tayinlandi (nemischa: Reichsämter. Reyx kansleri kayzer tomonidan tayinlangan va lavozimidan ozod etilgan. 1918-yil noyabr inqilobi[8] natijasida Germaniya imperiyasi oʻz faoliyatini toʻxtatdi.
Портрет | Имя (годы жизни) |
Полномочия | Партия | Кабинет | Пр. | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Начало | Окончание | ||||||
1 (II) |
graf Otto fon Bismark (1815-1898) nemischa: Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen |
1867-yil 1-iyul | 1871-yil 18-yanvar | Mustaqil | fon Bismark | [5][6] | |
2 | Piyoda qo'shin generali, hisobchi
Georg Leo fon Kaprivi de Kaprera de Montecuccoli (1831-1899) nemischa: Georg Leo von Caprivi de Caprera de Montecuccoli |
1890-yil 20-mart | 1894-yil 28-oktabr | fon Kaprivi | [9][10] | ||
3 | knyaz
Klovis Karl Viktor zu Hohenlohe-Schillingsfürst (1819-1901) |
1894-yil 28-oktabr | 1900-yil 17-oktabr | gogenlou Shillingsfyurst | [11][12] | ||
4 | hisobchi, 1905-yil 6-sentabrdan boshlab knyaz
Bernhard Geynrix Karl Martin fon Bülov (1849-1929) |
1900-yil 17-oktabr | 1909-yil 14-iyul | fon Byulov | [13][14] | ||
5 | Teobald Teodor Fridrix Alfred von Betman-Golweg
(1856—1921) |
1909-yil 14-iyul | 1917-yil 13-iyul | fon Betman- Golveg | [15][16] | ||
6 | Georg Mixayles (1857—1936) nemischa: Georg Michaelis |
13-iyul 1917-yil | 1-noyabr 1917-yil | Georg Mixayles | [17][18][19] | ||
7 | graf
Georg Fridrix Karl fon Gertling (1843-1919) |
1-noyabr 1917-yil | 3-oktabr 1918-yil | Markaz martiyasi | фон Гертлинг | [20][21][22] | |
8 | Shahzoda
Badenlik Maksimilian Aleksandr Fridrix Vilgelm |
3 октября 1918 | 9 ноября 1918[комм. 1] | Mustaqil | фон Баден | [23][24] | |
9 (а) | Fridrex Ebert (1871—1925) nemischa: Friedrich Ebert |
9-noyabr 1918-yil | 10-noyabr 1918-yil | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi
Germaniya mustaqil sotsial-demokratik partiyasi bilan koalitsiyada |
[25][26] |
Inqilobiy davr (1918-1919)
[tahrir | manbasini tahrirlash]Noyabr inqilobi (nemischa: Novemberrevolution 1918-yil noyabr oyida Germaniya imperiyasida sodir bo'lgan inqilob bo'lib, Germaniyada Veymar Respublikasi deb nomlanuvchi parlament demokratiyasining o'rnatilishiga olib keldi. Uning boshlanishi 2018-yil 4-noyabrda Kil shahri portidagi dengizchilarning qo'zg'oloniga borib taqaladi. Kulminatsion lahza 9-noyabr tushda respublikaning e'lon qilinishi, 1919-yil 11-avgustda Reyx prezidenti Fridrix Ebert Veymar konstitutsiyasini imzolagani bilan yakunlangan edi[27].
1918-yil 9-noyabrda reyx kansleri Baden shahzodasi Maksimilian oʻz tashabbusi bilan kayzerning ikkala taxtdan (Prussiya va imperatorlik) voz kechganini e’lon qildi va oʻz vakolatlarini sotsial-demokratlar yetakchisiga, reyxstagda ko'pchilikni boshqargan Fridrix Ebertga topshirganini e'lon qildi. Shundan soʻng Badenlik Maksimilian hukumati aʼzosi Filipp Schaidemann Germaniyani respublika deb eʼlon qildi. Dastlab Germaniyada eng yuqori hokimiyatga da'vo qilgan, inqilobiy demokratiyaning markazi bo'lgan Katta Berlin ishchi va askarlar kengashlari Ijroiya kengashi 1919-yilning yoziga qadar, ya'ni Xalq deputatlari Kengashi tashkil etilganidan keyin ko'p o'tmay o'z faoliyatini davom ettirdi. Mamlakatda tuzilgan hududiy kengashlarni boshqarish bilan chegaralanib, davlat boshqaruvida muhim rol o'ynamagan. 1918-yil 20-dekabrda oʻz ishini boshlagan ishchi va soldat sovetlarining birinchi Umumgerman qurultoyida Germaniya Sotsialistik Respublikasi Markaziy Sovetini sayladi. Robert Leynert, Herman Myuller va Maks Koen boshliq 27 aʼzodan iborat xalq deputatlari Kengashiga rahbarlik qilish uchun hamraislar boʻldi.
1919-yil 19-yanvarida boʻlib oʻtgan saylovlardan soʻng 1919-yil 6-fevralda ochilgan Ta’sis milliy majlisining birinchi yig'ilishida Germaniya Sotsialistik Respublikasi Markaziy Kengashi Ta'sis majlisiga vakolatlarini topshirdi. 1919-yil 10-fevralda Muvaqqat imperator hokimiyati toʻgʻrisidagi qonun qabul qilindi, unga koʻra Reyx prezidenti (nemischa: Reichspräsident), Fridrix Ebert birinchi Reyx prezidenti etib saylandi[28].
Portret | Ism (hayot yillari) |
Vakolatlar | Yuk tashish | Lavozim | |||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Boshlash | Oxiri | ||||||
9 (b) | Fridrix Ebert (1871-1925) nemischa: Friedrich Ebert |
1918-yil 10-noyabr[комм. 2] | 13-fevral 1919-yil | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi | xalq deputatlari Kengashining hamraislari nemischa: Co-Vorsitzende des Rat der Volksbeauftragten |
[25][26] | |
9 (c) | Hugo Gaase (1863-1919) nemischa: Hugo Haase |
29-dekabr 1918-yil[комм. 1] | Germaniya mustaqil sotsial-demokratik partiyasi | [29][30] |
Veymar Respublikasi (1919-1933)
[tahrir | manbasini tahrirlash]Veymar Respublikasi (nemischa: Weimarer Republik) - 1919-1933-yillarda faoliyat yuritgan. Germaniya nomiga - Veymarda Milliy Ta'sis Assambleyasi tomonidan tuzilgani uchun Veymar Respublikasi deb atalgan. 1919-yil 31-iyulda yangi demokratik konstitutsiya qabul qilindi. Rasmiy ravishda mamlakat Germaniya davlati deb nomlanishda davom etdi (nemischa: Deutsches Reich) [31].
1919-yil 19-yanvarda Milliy ta’sis majlisiga saylovlar boʻlib oʻtdi, uning birinchi majlisi 1919-yil 6-fevralda ochildi. 1919-yil 10-fevralda Muvaqqat imperator hokimiyati toʻgʻrisidagi qonun qabul qilindi, Reyx prezidenti (nemischa: Reichspräsident), milliy assambleya tomonidan saylangan, ijro etuvchi organ vazirlik bo'lib, (nemischa: Reichsministerium) Reyx prezidenti tomonidan tayinlanadigan bo'ldi. Ertasi kuni (11-fevral) Fridrix Ebert birinchi Reyx prezidenti etib saylandi, u o'sha kuni Filipp Scheidemannni vazirlar mahkamasi rahbari etib tayinladi[28].
Veymar Konstitutsiyasi 1919-yil 31-iyulda Milliy taʼsis assambleyasi tomonidan qabul qilingan va 11-avgustda Reyx prezidenti Fridrix Ebert tomonidan imzolangan. Unga koʻra, Germaniyada konstitutsiyada mustahkamlab qoʻyilgan asosiy liberal va ijtimoiy huquqlarga ega parlament demokratiyasi oʻrnatildi. Qonunchilik faoliyatini Reyxsrat (parlamentning yuqori palatasi, shtatlarning vakillik organi) va xalq tomonidan saylangan Reyxstag amalga oshirdi. Reyx kansleri nafaqat Reyxstagga, balki uni tayinlash va lavozimidan ozod etish huquqiga ega bo'lgan Reyx prezidentiga ham bo'ysungan. Qoidaga koʻra, hukumat iste’foga chiqqanidan soʻng u yangi vazirlar mahkamasi tuzilgunga qadar (ba’zan ancha muddatga) vaqtinchalik (va bir qator vakolatlar bilan chegaralangan) Reyxstag oʻz faoliyatini davom ettirdi. Reyx prezidenti, odatda, kayzer bilan solishtirilsa, to'g'ridan-to'g'ri yetti yillik muddatga saylangan. Bu 1933-yil yanvar oyida Reyx prezidenti Gindenburg tomonidan davlat boshlig'i bo'lgan reyx kansleri Adolf Gitler lavozimiga tayinlanganidan keyin demokratik tizim tugatildi (rasmiy nomi " Fuhrer va Reyx kansleri”) [31].
Portret | Ismi | Vazifasi | Partiyasi | Saylovi | Nomi | Manbasi | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Boshlanishi | Tugashi | |||||||
10 | Filipp Genrix Sheydeman (1865—1939) nemischa: Philipp Heinrich Scheidemann |
13-fevral1919-yil | 21-iyun 1919-yil | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi
Germaniya Demokratik partiyasi va Markaz partiyasi bilan koalitsiyada |
1919 | Шейдеман | [32][33] | |
11 (I—II) |
GustavAdolf Bauer (1870—1944) nemischa: Gustav Adolf Bauer |
21-iyun 1919-yil | 14-avgust 1919-yil[комм. 3] | Бауэр | [34][35] | |||
14-avgust 1919[комм. 3] | 26-mart 1920 | |||||||
12 (I) |
German Myuller (1876—1931) nemischa: Hermann Müller |
27-mart 1920 | 8-iyun 1920 | Мюллер—I | [36][37][38] | |||
13 | Konstantin Fenerbax (1852—1926) nemischa: Constantin Fehrenbach |
8-iyun 1920 | 4-may 1921 | Markaz partiyasi
Germaniya Xalq partiyasi va Germaniya Demokratik partiyasi bilan koalitsiyada |
1920 | Ференбах | [39][40][41] | |
14 (I—II) |
Karl Yozef Virt (1879—1956) nemischa: Karl Josef Wirth |
10-may 1921 | 21-oktabr 1921 | Markaz partiyasi
Germaniya Xalq partiyasi va Germaniya Demokratik partiyasi bilan koalitsiyada |
Вирт—I | [42][43] | ||
26-oktabr 1921 | 14-noyabr 1922 | Вирт—II | ||||||
15 | Vilgelm Karl Jozef Kuno (1876—1933) nemischa: Wilhelm Carl Josef Cuno |
22-noyabr 1922 | 14-avgust 1923 | mustaqil
Markaz partiyasi bilan koalitsiyada, Germaniya Xalq partiyasi, Germaniya Demokratik partiyasi va Bavariya Xalq partiyasi |
Куно | [44][45] | ||
16 (I—II) |
Gustav Ernest Streseman (1878—1929) nemischa: Gustav Ernst Stresemann |
14-avgust 1923 | 3-oktabr 1923 | Germaniya Xalq partiyasi
Germaniya Demokratik partiyasi va Germaniya Sotsial-demokratik partiyasi bilan koalitsiyada |
Штреземан—I | [46][47] | ||
6-oktabr 1923 | 23-noyabr 1923 | Штреземан—II | ||||||
17 (I—II) |
Vilgelm Marx (1863—1946) nemischa: Wilhelm Marx |
30-noyabr 1923 | 26-may 1924 | Markaz partiyasi
Germaniya Xalq partiyasi, Germaniya Demokratik partiyasi va Bavariya Xalq partiyasi bilan koalitsiyada |
Маркс—I | [48][49][50] | ||
3-iyun 1924 | 15-dekabr 1924 | Markaz partiyasi
Germaniya Xalq partiyasi, Germaniya Demokratik partiyasi va Bavariya Xalq partiyasi bilan koalitsiyada |
1924, май | Маркс—II | ||||
18 (I—II) |
Gans Lyuter (1879—1962) nemischa: Hans Luther |
15-noyabr 1925 | 5-dekabr 1925 | mustaqil
Markaz partiyasi, Germaniya Xalq partiyasi, Germaniya Demokratik partiyasi, Bavariya Xalq partiyasi va Germaniya Milliy Xalq partiyasi bilan koalitsiyada. |
1924, декабрь | Лютер—I | [51][52] | |
20-yanvar 1926 | 12-may 1926 | mustaqil
Markaz partiyasi bilan koalitsiyada, Germaniya Xalq partiyasi, Germaniya Demokratik partiyasi va Bavariya Xalq partiyasi |
Лютер—II | |||||
17 (III—IV) |
Vilgelm Marks (1863—1946) nemischa: Wilhelm Marx |
17-may 1926 | 1-fevral 1927 | Markaz partiyasi
Germaniya Xalq partiyasi, Germaniya milliy xalq partiyasi va Bavariya xalq partiyasi bilan koalitsiyada |
Маркс—III | [48][49][50] | ||
1 февраля 1927 | 12 июня 1928 | Markaz partiyasi
Germaniya Xalq partiyasi va Germaniya Demokratik partiyasi bilan koalitsiyada |
Маркс—IV | |||||
12 (II) |
German Myuller (1876—1931) nemischa: Hermann Müller |
28-iyun 1928 | 27-mart 1930 | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi
Markaz partiyasi, Germaniya Demokratik partiyasi, Germaniya Xalq partiyasi va Bavariya Xalq partiyasi bilan koalitsiyada. |
1928 | Мюллер—II | [36][37][38] | |
19 (I—II) |
Geynrix Aloysius Mariya Elizabet Brüning (1885—1970) nemischa: Heinrich Aloysius Maria Elisabeth Brüning |
29-mart 1930 | 10-oktabr 1931 | Markaz partiyasi
nemis xalq partiyasi, Germaniya demokratik partiyasi, Bavariya xalq partiyasi, nemis oʻrta sinfi(ingl.)oʻzb partiyasi bilan koalitsiyada. va Konservativ xalq partiyasi(ingl.)o'zb. |
Брюнинг—I | [53][54] | ||
1930 | ||||||||
10 октября 1931 | 30 мая 1932 | Markaz partiyasi
Bavariya xalq partiyasi, Germaniya davlat partiyasi va Konservativ xalq partiyasi (ingl.)o'zb bilan koalitsiyada. |
Брюнинг—II | |||||
20 | Франц Иосиф Герман Михаэль Мария фон Папен, Эрбсельцер цу Верль-унд-Нойверк (1879—1969) nemischa: Franz Joseph Hermann Michael Maria von Papen, Erbsälzer zu Werl und Neuwerk |
1 июня 1932 | 17 ноября 1932 | mustaqil
Germaniya milliy xalq partiyasi bilan koalitsiyada |
фон Папен | [55][56] | ||
1932, июль | ||||||||
21 | General Kurt Ferdinand Friedrix Herman fon Shleyxer (1882—1934) nemischa: Kurt Ferdinand Friedrich Hermann von Schleicher |
3-dekabr 1932 | 28-yanvar 1933 | mustaqil
Germaniya milliy xalq partiyasi bilan koalitsiyada |
1932, ноябрь | фон Шлейхер | [57][58] |
Uchinchi Reyx (1933-1945)
[tahrir | manbasini tahrirlash]Uchinchi reyx (nemischa: Drittes Reich - Uchinchi imperiya, uchinchi hokimiyat) - Germaniyaning norasmiy nomi. 1933-yil 24-martda (" Xalq va reyxni himoya qilish to'g'risida" gi qonun") qabul qilindi, reyx kansleri Adolf Gitler favqulodda holatda o'ziga vakolatlarni oladi. Hozirda bu davrga nisbatan " Fashistlar Germaniyasi " nomi ham ishlatiladi. 1933-yil 30-yanvar Gitler Reyx kansleri etib tayinlandi va Gindenburg vafot etgandan keyin fyurer bo'ldi. 1871-yildan 1943-yil 26- iyungacha Germaniyaning rasmiy nomi Deutsches Reich, 1943-yil 26- iyundan 1945-yil 23-maygacha - Großdeutsches Reich (Buyuk Germaniya imperiyasi) deb ataldi. Reyx davlat degan ma'noda ishlatiladi. Bu davrda mamlakat bir partiyaviy tuzumga ega va hukmron mafkuraga ega totalitar davlat (natsional-sotsializm), jamiyat hayotining barcha sohalari nazorat ostida edi. Veymar Konstitutsiyasi bilan tashkil etilgan Germaniyaning federal tuzilishi "Reyxning yangi tashkil etilishi to'g'risida"gi qonun bilan unitar davlat tuzilmasiga aylantirildi(Gesetz über den Neuaufbau des Reichs)[59].
Ikkinchi Jahon urushidagi harbiy mag'lubiyatdan so'ng, Gitler 1945-yil 30-aprelda o'z joniga qasd qildi va o'zining siyosiy vasiyatnomasi bo'yicha hokimiyatga tayinlangan Reyx Prezidentga, Buyuk Admiral Karl Donitsga va Reyx kansleri Jozef Gebbelsga topshirdi. 1-may kuni Gebbelsning o'z joniga qasd qilganini bilib, Donits graf Lyudvig Shverin fon Krosig bilan hukumat tuzish to'g'risida kelishib olmoqchi bo'ldi, ammo u Reyx vaziri lavozimidan bosh tortdi va vazirlar mahkamasining yetakchi vaziri lavozimini qabul qildi (nemischa: Leitende Minister)[60][61]. 1945-yil yil 23-mayda Karl Donits va Flensburg hukumati (Daniya bilan chegara yaqinidagi Flensburg shahrida haqiqiy yashash joyi nomi bilan atalgan) hali ishg'ol etilmagan hududni boshqarishga harakat qildi va ittifoqchi g'arb armiyasi kuchlari oliy qo'mondoni general Eyzenxauerning buyrug'iga binoan hibsga olindi.
Portret | Ism (hayot yillari) |
Vakolatlar | Yuk tashish | Saylovlar | Kabinet | Lavozim | |||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Boshlash | Oxiri | ||||||||
22 | Adolf Gitler (1889-1945) nemischa: Adolf HitlerAdolf Gitler |
30-yanvar 1933-yil | 30-aprel 1945-yil | Milliy sotsialistik nemis ishchilar partiyasi
1933-yil 27-iyungacha Germaniya Milliy Xalq partiyasi bilan koalitsiyada |
1933-yil mart | Gitler | Reyx kantsleri nemischa: ReichskanzlerReyxskanzler |
[62][63] | |
1933-yil noyabr | |||||||||
1936-yil | |||||||||
1938-yil | |||||||||
23 | Pol Jozef Gebbels (1897-1945) nemischa: Paul Joseph GoebbelsPol Jozef Gebbels |
30-aprel 1945-yil | 1-may 1945-yil | Milliy sotsialistik nemis ishchilar partiyasi | Gebbels | Reyx kansleri nemischa: ReichskanzlerReyxskanzler |
[64][65] | ||
24 | graf
Ioxann Lyudvig Shverin fon Krosigik |
1-may 1945-yil | 23-may 1945-yil | mustaqil Milliy sotsialistik nemis ishchilar partiyasi bilan koalitsiyada |
fon Krosig | yetakchi vazir nemischa: Leitenden MinisterLeitenden vaziri |
[66][67] |
Germaniya Federativ Respublikasi (1949-yildan)
[tahrir | manbasini tahrirlash]Germaniya Federativ Respublikasi[комм. 4] (nemischa: Bundesrepublik Deutschland) 1949-yil 23-mayda fashistlar Germaniyasi (Trizoniya)ning Amerika, Britaniya va Fransiya qo'shinlari ishgʻol qilgan zonalarida joylashgan qismida eʼlon qilingan. Keyinchalik Germaniya Federativ Respublikasining asosiy qonunining 23-moddasida ko'zda tutilgan Germaniyaning Sovet davlati tarkibida turgan hududlar ham GFR tarkibiga kirishi kutilgan edi[68].
Federal prezident (davlat rahbari) federal hukumatning boshlig'i bo'lgan va uning faoliyatini boshqaradigan federal kanslerni tayinlaydi. Federal kansler devonining bo'limlariga quyidagilar kiradi:
- (1) ichki siyosat;
- (2) tashqi siyosat, xavfsizlik siyosati va rivojlanayotgan mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotini olib borish;
- (3) ijtimoiy siyosat, sog'liqni saqlash va mehnat bozori siyosatini yugizishi;
- (4) iqtisodiy va moliyaviy siyosatni olib borish;
- (5) umumyevropa siyosatini olib borish;
- (6) federal razvedka xizmati (BND), razvedka xizmatlarini muvofiqlashtirish.
Bo'limlar Berlin va Bonndagi ikkita binoda joylashgan bo'lib, ular ham Federal kanslerning qarorgohi hisoblanadi[69].
Portret | Ismi | Vazifasi | Партия | Выборы | Nomi | Пр. | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Boshlandi | Tugadi | |||||||
25 (I—V) |
Konrad Herman Jozef Adenauer (1876—1967) nemischa: Konrad Hermann Joseph AdenauerKonrad Hermann Joseph Adenauer |
15-sentabr 1949 | 20-oktabr 1953 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi xristian ijtimoiy ittifoqi Germaniya partiyasi va erkin demokratik partiya bilan koalitsiyada |
1949 | Аденауэр—I | [70][71][72][73] | |
20 -oktabr 1953 | 29-oktabr 1957 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi xristian ijtimoiy ittifoqi |
1953 | Аденауэр—II | ||||
29-oktabr 1957 | 14-noyabr 1961 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi xristian ijtimoiy ittifoqi Germaniya partiyasi bilan koalitsiyada |
1957 | Аденауэр—III | ||||
14-noyabr 1961 | 13-dekabr 1962 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi xristian ijtimoiy ittifoqi erkin demokratik partiya bilan koalitsiyada |
1961 | Аденауэр—IV | ||||
14-dekabr 1962 | 11-oktabr 1963 | Аденауэр—V | ||||||
26 (I—II) |
Lyudvig Vilgelm Erxard (1897—1977) nemischa: Ludwig Wilhelm ErhardLudwig Wilhelm Erhard |
17-oktabr 1963 | 26-oktabr 1965 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Xristian ijtimoiy ittifoqi Bavariyada 1966-yil 28-oktabrgacha Erkin Demokratik partiya bilan koalitsiyada. |
Эрхард—I | [74][75][76] | ||
26-oktabr 1965 | 30-noyabr 1966 | 1965 | Эрхард—II | |||||
27 | Kurt Georg Kizenger (1904—1988) nemischa: Kurt Georg KiesingerKurt Georg Kiesinger |
1-dekabr 1966 | 21-oktabr 1969 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Xristian ijtimoiy ittifoqi Bavariyada 1966-yil 28-oktabrgacha Erkin Demokratik partiya bilan koalitsiyada. |
Кизингер | [77][78][79] | ||
28 (I—II) |
Villi Brant (1913—1992) nemischa: Willy BrandtWilly Brandt (haqiqiy ismi — Герберт Эрнст Карл Фрам nemischa: Herbert Ernst Karl Frahm) |
22-oktabr 1969 | 15-dekabr 1972 | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi
erkin demokratik partiya bilan koalitsiyada |
1969 | Брандт—I | [80][81][82] | |
15-dekabr 1972 | 7 -may 1974 | 1972 | Брандт—II | |||||
Andoza:И.о. | Valter Shel (1919—2016) nemischa: Walter ScheelWalter Scheel |
7-may 1974 | 16-may 1974 | Erkin Demokratik partiya
Germaniya sotsial-demokratik partiyasi bilan koalitsiyada |
[83][84][85] | |||
29 (I—III) |
Gelmut Genrix Valdemar Shmidt (1918—2015) nemischa: Helmut Heinrich Waldemar SchmidtHelmut Heinrich Waldemar Schmidt |
16-may 1974 | 14-dekabr 1976 | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi
1982-yil 17-sentabrgacha Ozod demokratik partiya bilan koalitsiyada |
Шмидт—I | [86][87][88][89] | ||
16-dekabr 1976 | 4-noyabr 1980 | 1976 | Шмидт—II | |||||
6-noyabr 1980 | 1-oktabr 1982 | 1980 | Шмидт—III | |||||
30 (I—V) |
Gelmut Yozef Maykl Kol (1930—2017) nemischa: Helmut Josef Michael KohlHelmut Josef Michael Kohl |
1-oktabr 1982 | 29-mart 1983 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi xristian ijtimoiy ittifoqi |
Коль—I | [90][91][92][93] | ||
30-mart 1983 | 11-mart 1987 | 1983 | Коль—II | |||||
12-mart 1987 | 18 января 1991 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi xristian ijtimoiy ittifoqi |
1987 | Коль—III | ||||
18 января 1991 | 17-noyabr 1994 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi xristian ijtimoiy ittifoqi erkin demokratik partiya bilan koalitsiyada |
1990 | Коль—IV | ||||
17-noyabr 1994 | 27-oktabr 1998 | 1994 | Коль—V | |||||
31 (I—II) |
Gerxard Frits Kurt Shryoder (1944—) nemischa: Gerhard Fritz Kurt SchröderGerhard Fritz Kurt Schröder |
27-oktabr 1998 | 22-oktabr 2002 | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi
Union 90/Yashillar bilan koalitsiyada |
1998 | Шрёдер—I | [94][95][96][97] | |
22-oktabr 2002 | 22-noyabr 2005 | 2002 | Шрёдер—II | |||||
32 (I—IV) |
Angela Dorothea Merkel
(1954—) nemis. Angela Dorothea Merkel, tug'ilganda Anjela Doroteya Kasnernam. Anjela Doroteya Kasner |
22-oktabr 2005 | 28-oktabr2009 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Germaniya sotsial-demokratik partiyasi bilan koalitsiyada Bavariyadagi Xristian ijtimoiy ittifoqi |
2005 | Меркель—I | ||
28-oktabr 2009 | 17-dekabr 2013 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Bavariyadagi Xristian ijtimoiy ittifoqi Erkin Demokratik partiya bilan koalitsiyada |
2009 | Меркель—II | ||||
17-dekabr 2013 | 14-mart 2018 | Germaniya Xristian Demokratik Ittifoqi /
Germaniya sotsial-demokratik partiyasi bilan koalitsiyada Bavariyadagi Xristian ijtimoiy ittifoqi |
2013 | Меркель—III | ||||
14-mart 2018 | 8-dekabr 2021 | 2017 | Меркель—IV | |||||
33 | Olaf Scholz
(1958—) nemis. Olaf Scholz 2021-yil 8-dekabr Germaniya Sotsial-demokratik partiyasi vazifasini bajaruvchi Ittifoq 90/Yashillar va Erkin Demokratik partiya2021Scholz bilan koalitsiyada |
8-dekabr 2021 | hozirda ham ishlamoqda | Germaniya sotsial-demokratik partiyasi
Ittifoq 90/Yashillar va Erkin Demokratik partiya bilan koalitsiyada |
2021 | Шольц | [98][99][100] |
Germaniya Demokratik Respublikasi (1949-1990)
[tahrir | manbasini tahrirlash]</br> qizil - 1990-yilda yaratilgan </br> lilac - 1952-yilda bekor qilingan |
Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) — 1949 - yil 7-oktabrdan 1990- yil 3-oktabrgacha mavjud bo'lgan davlat.
1948 -yil 19-martda boʻlib oʻtgan 2- Germaniya xalq kongressida doimiy Xalq Kengashi tuzildi. 1949-yil 23-mayda qabul qilingan GFRning "Germaniya Federativ Respublikasining asosiy qonuni" bo'yicha Sovet ishg'ol zonasiga kirgan nemis yerlaridagi hukumat tan olinmadi. 1949-yil 15-16-mayda ular Germaniya Xalq Kongressi delegatlari uchun saylovlar o'tkazdilar. 1949-yil 30-mayda Germaniya Demokratik Respublikasi Konstitutsiyasini qabul qilindi, bu besh viloyatning siyosiy ittifoqini rasmiylashtirish edi. 1949-yil 7-oktabrda Xalq Kengashi GDR tuzilganligini eʼlon qildi va oʻzini GDR Xalq Palatasiga aylantirildi. Birinchi chaqiriq Xalq palatasi va O'lkalar(viloyatlar) ichidagi parlamentlarga saylovlar 1949-yil 19-oktabrda boʻlib oʻtishi rejalashtirilgan edi. Sotsialistik birlik partiyasi hamraislari orasidan Germaniya Bosh vaziri bo'lib (SED) Otto Grotevol, uning oʻrinbosarlari – SED raisi oʻrinbosari Valter Ulbricht, Germaniya Liberal-demokratik partiyasi (LDPD) raisi Hermann Kastner saylandi. 1973-yildan GDR Milliy fronti O'lkalar(viloyat) parlamentga va Xalq palatasiga saylovlarda g'alaba qozongan. 1950-yil 8-noyabrda Xalq palatasidan Otto Grotevol boshchiligida faqat Milliy front vakillaridan iborat doimiy hukumat tuzildi[101][102].
1952-yilda GDRda ma'muriy islohot o'tkazildi, unga ko'ra beshta shtat 14 ta okrugga aylantirildi.(1961-yilda Sharqiy Berlinga ham shtat maqomi berilgan).
1989-yil 5-dekabrda Milliy frontni XDU va Liberal-demokratik partiya tark etdi, shu munosabat bilan front oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. 16-dekabrda hukmron SED Demokratik sotsializm partiyasiga aylantirildi va oʻzining avvalgi siyosatidan uzoqlashdi. 1990-yil 20-fevralda GDR konstitutsiyasiga kiritilgan oʻzgartirishga koʻra, undan Milliy front haqidagi tushuncha olib tashlandi. 1990-yil 3-oktabrda GFRning asosiy qonun qoidalariga muvofiqGFRga GDR davlati qo'shib olindi.
Портрет | Имя (годы жизни) |
Полномочия | Партия | Выборы | Кабинет | Пр. | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Начало | Окончание | |||||||
А (I—V) |
Otto Emil Frans Grotovel (1894—1964) nemischa: Grotewohl, Otto Emil FranzGrotewohl, Otto Emil Franz |
7-oktabr 1949 | 8-noyabr 1950 | Germaniya Sotsialistik birlik partiyasi
Germaniya Liberal-demokratik partiyasi va Xristian-demokratik ittifoq bilan koalitsiyada |
1949 | Гротеволь—I | [103][104][105] | |
8-noyabr 1950 | 19-noyabr 1954 | Germaniya Sotsialistik birlik partiyasi
Demokratik Germaniya Milliy frontining boshida |
1950 | Гротеволь—II | ||||
19-noyabr 1954 | 7-dekabr 1958 | 1954 | Гротеволь—III | |||||
7-dekabr 1958 | 14-noyabr 1963 | 1958 | Гротеволь—IV | |||||
14-noyabr 1963 | 21-sentabr 1964 | 1963 | Гротеволь—V / Штоф—I | |||||
Б (I—III) |
Villi Shtof (1914—1999) nemischa: Willi StophWilli Stoph |
24-sentabr 1964 | 14-iyul 1967 | [103][106][107][108] | ||||
14-iyul 1967 | 26-noyabr 1971 | 1967 | Штоф—II (нем.)рус. | |||||
26-noyabr 1971 | 3-oktabr 1973 | 1971 | Штоф—III / Зиндерман | |||||
В | Xorst Gerbert Zinderman (1915—1990) nemischa: Horst Herbert SindermannHorst Herbert Sindermann |
3-oktabr 1973 | 29-oktabr 1976 | Germaniya Sotsialistik birlik partiyasi
GDR Milliy frontining boshida |
[103][109][110] | |||
Б (IV—VI) |
Villi Shtof (1914—1999) nemischa: Willi StophWilli Stoph |
29-oktabr 1976 | 26-iyun 1981 | 1976 | Штоф—IV | [103][106][107][108] | ||
26-iyun 1981 | 17-iyun 1986 | 1981 | Штоф—V | |||||
17-iyun 1986 | 13-noyabr 1989 | 1986 | Штоф—VI | |||||
Г | Xans Modrov (1928—) nemischa: Hans ModrowHans Modrow |
13-noyabr 1989 | 12-aprel 1990 | Germaniya Sotsialistik birlik partiyasi →
Demokratik sotsializm partiyasi 1989-yil 5-dekabrgacha GDR Milliy fronti rahbari. |
Модров | [103][111][112] | ||
Д | Lotar de Mezer (1940—) nemischa: Lothar de MaizièreLothar de Maizière |
12-aprel 1990 | 2-oktabr 1990 | Xristian Demokratik Ittifoqi
Germaniya uchun ittifoqning boshida va GDR sotsial-demokratik partiyasi bilan koalitsiyada |
1990 | де Мезьер | [103][113][114] |
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Germaniya davlat rahbarlari ro'yxati
- Germaniya yetakchilari ro'yxati(Inglizcha) (arxivlangan 21.03.2020)
- Barcha Germaniya kansleri: Bismarkdan Merkelgacha
Eslatmalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Izohlar
- ↑ 1,0 1,1 Подал в отставку.
- ↑ Избран председателем Совета народных уполномоченных.
- ↑ 3,0 3,1 Правительство было реорганизовано в соответствии со вступившей в силу конституцией; пост его главы, именовавшийся имперский министр-президент (nemischa: Reichsministerpräsident), получил название рейхсканцлер (nemischa: Reichskanzler).
- ↑ В советской историографии для обозначения западногерманского государства во времена холодной войны было принято наименование Федеративная Республика Германии — с буквой «и» на конце, явно показывающее, что данное государство является лишь частью Германии.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Винклер, Генрих. Веймар 1918—1933: история первой немецкой демократии, 700 экз, {{[[Andoza:{{{1}}}|{{{1}}}]]}}: РОССПЭН, 2013. ISBN 978-5-824-31719-0.
- Патрушев, Александр. Германские канцлеры от Бисмарка до Меркель, 1000 экз, {{[[Andoza:{{{1}}}|{{{1}}}]]}}: Издательство московского университета, 2009. ISBN 978-5-211-05404-2.
- „German Democratic Republic“, The Constitutions of the Communist World. Leiden: BRILL, 1980 — 159—190-bet. ISBN 978-9-028-60070-6. (Inglizcha)
- Benz, Wolfgang; Graml, Hermann (Hrsg.). Biographisches Lexikon zur Weimarer Republik. München: C. H. Beck, 2008. ISBN 978-3-406-32988-3. (olm.)
- Kowalczuk, Ilko-Sascha. Endspiel: Die Revolution von 1989 in der DDR. München: C. H. Beck, 2015. ISBN 978-3-406-68408-1. (olm.)
- Müller-Enbergs, Helmut; Wielgohs, Jan; Hoffmann, Dieter; Herbst, Andreas; Kirschey-Feix, Ingrid. Wer war wer in der DDR? Ein Lexikon ostdeutscher Biographien. Berlin: Christoph Links, 2010. ISBN 978-3-861-53561-4. (olm.)
- Nohlen, Dieter; Stöver, Philip. Elections in Europe: A data handbook. Baden-Baden: Nomos, 2010. ISBN 978-3-8329-5609-7. (Inglizcha)
- Schroeder, Klaus. Der SED-Staat: Geschichte und Strukturen der DDR 1949—1990, 3, Wien, Köln, Weimar: Böhlau, 2013. ISBN 978-3-412-21109-7. (olm.)
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ 1,0 1,1 „Der Norddeutsche Bund“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Böhme, Helmut. Die Reichsgründung. München: DTV, 1967. (olm.)
- ↑ Schulze, Hagen. Der Weg zum Nationalstaat: Die deutsche Nationalbewegung vom 18. Jahrhundert bis zur Reichsgründung. München: DTV, 1985. ISBN 978-3-423-04503-2. (olm.)
- ↑ Dietrich, Richard. Europa Und Der Norddeutsche Bund. Berlin: Haude & Spenersche Verlagsbuchhandlung, 1968. (olm.)
- ↑ 5,0 5,1 Стейнберг, Джонатан. Бисмарк: Биография. {{[[Andoza:{{{1}}}|{{{1}}}]]}}: АСТ, 2014. ISBN 978-5-17-080849-6.
- ↑ 6,0 6,1 „Otto von Bismarck 1815—1898“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Слободян, Елена. „Что такое рейх и сколько их было?“. Аргументы и Факты. 2020-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Fesser, Gerd. Die Kaiserzeit: Deutschland 1871—1918. Stuttgart: Landeszentrale für politische Bildung Thüringen, 2000. ISBN 978-3-931-42639-2. (olm.)
- ↑ „Leo von Caprivi 1831—1899“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Caprivi, Georg Leo Graf von (seit 18.12.1891)“. Deutsche Biographie. 2016-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ Stalmann, Volker. Fürst Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst 1819—1901: Ein deutscher Reichskanzler. Schöningh: Paderborn, 2009. ISBN 978-3-506-70118-3. (olm.)
- ↑ „Chlodwig Fürst zu Hohenlohe-Schillingsfürst 1819—1901“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Fesser, Gerd. Reichskanzler von Bülow — Architekt der deutschen Weltpolitik. Leipzig: Militzke, 2003. ISBN 978-3-861-89295-3. (olm.)
- ↑ „Bernhard Fürst von Bülow 1849—1929“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Theobald von Bethmann Hollweg 1856—1921“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Bethmann Hollweg, Theobald Theodor Friedrich Alfred von“. Deutsche Biographie. 2016-yil 22-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ Regulski, Christoph von. Die Reichskanzlerschaft von Georg Michaelis 1917. Marburg: Tectum, 2003. ISBN 978-3-82888-446-5. (olm.)
- ↑ „Georg Michaelis 1857—1936“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Michaelis, Georg“. Deutsche Biographie. 2016-yil 14-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ Arnold, Markus. Georg von Hertling: Für Wahrheit, Freiheit und Recht. Sein Beitrag zur Entstehung und bleibenden Gestalt der Katholischen Soziallehre. Bonn: Bernstein, 2009. ISBN 978-3-980-97621-3. (olm.)
- ↑ „Georg Graf von Hertling 1843—1919“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Hertling, Georg Friedrich Graf von (bayerischer Graf 1914)“. Deutsche Biographie. 2016-yil 14-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ Machtan, Lothar. Prinz Max von Baden: Der letzte Kanzler des Kaisers. Berlin: Suhrkamp, 2013. ISBN 978-3-518-42407-0. (olm.)
- ↑ „Prinz Max von Baden 1867—1929“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 25,0 25,1 Mühlhausen, Walter. Friedrich Ebert 1871—1925. Reichspräsident der Weimarer Republik. Bonn: Dietz, 2006. ISBN 978-3-801-24164-3. (olm.)
- ↑ 26,0 26,1 „Ebert, Friedrich“. Deutsche Biographie. 2019-yil 10-iyulda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Bernstein, Eduard. Die Deutsche Revolution, Ihr Ursprung, Ihr Verlauf Und Ihr Werk, 2 (1-st — 1921), Sacramento, CA: Creative Media Partners, LLC, 2018. ISBN 978-0-274-47312-0. (olm.)
- ↑ 28,0 28,1 Bollmeyer, Heiko. Der steinige Weg zur Demokratie. Die Weimarer Nationalversammlung zwischen Kaiserreich und Republik, Historische Politikforschung. Frankfurt am Main; New York, NY: Campus, 2007. ISBN 978-3-593-38445-0. (olm.)
- ↑ „Hugo Haase“. First World War. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(Inglizcha)
- ↑ „Der vergessene SPD-Vorsitzende Hugo Haase“. Deutschlandradio. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 31,0 31,1 Винклер 2013.
- ↑ „Philipp Scheidemann 1865—1939“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Scheidemann, Philipp Heinrich“. Deutsche Biographie. 2017-yil 12-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ „Gustav Bauer 1870—1944“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Bauer, Gustav Adolf“. Deutsche Biographie. 2016-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ 36,0 36,1 Hoffend, Andrea. «Mut zur Verantwortung»: Hermann Müller. Mannheim: Von Brandt, 2001. ISBN 978-3-926-26049-9. (olm.)
- ↑ 37,0 37,1 „Hermann Müller“. Deutsches Historisches Museum. 2019-yil 5-mayda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 38,0 38,1 „Müller (-Franken), Hermann“. Deutsche Biographie. 2016-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 16-mart.(olm.)
- ↑ Mannes, Astrid. Reichskanzler Constantin Fehrenbach: Eine Biographie. Berlin: Winter Industries, 2006. ISBN 978-3-866-24083-4. (olm.)
- ↑ „Constantin Fehrenbach 1852—1926“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Fehrenbach, Konstantin“. Deutsche Biographie. 2016-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ Kueppers, Heinrich. Joseph Wirth: Parlamentarier, Minister und Kanzler der Weimarer Republik. Stuttgart: Franz Steiner, 1997. ISBN 978-3-515-07012-6. (olm.)
- ↑ „Joseph Wirth 1879—1956“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Wilhelm Cuno 1876—1933“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Cuno, Wilhelm Carl Josef“. Deutsche Biographie. 2016-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ „Gustav Stresemann 1878—1929“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Stresemann, Gustav“. Deutsche Biographie. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 48,0 48,1 Hehl, Ulrich von. Wilhelm Marx 1863—1946, eine politische Biographie. Mainz: Matthias-Grünewald, 1987. ISBN 978-3-786-71323-4. (olm.)
- ↑ 49,0 49,1 „Wilhelm Marx 1863—1946“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 50,0 50,1 „Marx, Wilhelm“. Deutsche Biographie. 2016-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ „Hans Luther“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Hans Luther 1879—1962“. Deutsche Biographie. 2016-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 16-mart.(olm.)
- ↑ Ерин, Михаил. Генрих Брюнинг. Канцлер и политик: Биография. Ярославль: Ярославский государственный университет, 2010. ISBN 978-5-839-70754-2.
- ↑ „Heinrich Brüning 1885—1970“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Adams, Henry Mason; Adams, Robin. Rebel Patriot: A Biography of Franz Von Papen. Santa Barbara, CA: McNally & Loftin Pub, 1987. ISBN 978-0-874-61065-9. (Inglizcha)
- ↑ „Franz von Papen 1879—1969“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Plehwe, Friedrich-Karl von. Reichskanzler Kurt von Schleicher: Weimars letzte Chance gegen Hitler. Esslingen: Bechtle, 1983. ISBN 978-3-762-80425-3. (olm.)
- ↑ „Kurt von Schleicher 1882—1934“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Childers, Thomas. The Third Reich: A History of Nazi Germany. New York, NY: Simon & Schuster, 2017. ISBN 978-1-45165-113-3. (Inglizcha)
- ↑ Залесский, Константин. НСДАП: Власть в Третьем рейхе. {{[[Andoza:{{{1}}}|{{{1}}}]]}}: Яуза, 2005 — 421—424-bet. ISBN 978-5-699-09780-7.
- ↑ Paul, Gerhard. „Der letzte Spuk“. Zeit onlin. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Штайнер, Марлис. Гитлер / Пер. с фр. Е. Головиной, 3000 экз, {{[[Andoza:{{{1}}}|{{{1}}}]]}}: Этерна, 2010. ISBN 978-5-480-00242-3.
- ↑ Toland, John. Adolf Hitler. Biographie 1889—1945, 3 (englische Erstausgabe 1976), Augsburg: Weltbild, 2004. ISBN 978-3-828-90540-5. (olm.)
- ↑ Longerich, Peter. Goebbels: A Biography. New York, NY: Random House, 2015. ISBN 978-1-400-06751-0. (Inglizcha)
- ↑ „Joseph Goebbels 1897—1945“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Johann Ludwig Graf Schwerin von Krosigk 1887—1977“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „S. von Krosigk (bis 1925 von Krosigk), Johann Ludwig (Lutz) Graf“. Deutsche Biographie. 2019-yil 8-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-mart.(olm.)
- ↑ Benz, Wolfgang. Die Gründung der Bundesrepublik: von der Bizone zum souveränen Staat. München: Deutscher Taschenbuch, 1999. ISBN 978-3-423-04523-0. (olm.)
- ↑ Müller, Konrad. Die Bundeskanzler und Ihre Ämter. Bonn: Wachter, 2006. ISBN 978-3=899-04168-2. (olm.)
- ↑ Koch, Peter. Konrad Adenauer: Die Biographie. Düsseldorf: Patmos, 2003. ISBN 978-3-491-96117-3. (olm.)
- ↑ Ежов, Всеволод. Конрад Аденауэр — немец четырёх эпох, 5000 экз, Жизнь замечательных людей, {{[[Andoza:{{{1}}}|{{{1}}}]]}}: Молодая гвардия, 2003. ISBN 5-235-02533-4. (olm.)
- ↑ „Konrad Adenauer 1876—1967“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Geschichte der CDU. Konrad Adenauer“. Konrad Adenauer Stiftung. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Laitenberger, Volkhard. Ludwig Erhard: Der Nationalökonom als Politiker (Persönlichkeit und Geschichte). Göttingen, Zürich: Muster-Schmidt, 1986. ISBN 978-3-788-10126-8. (olm.)
- ↑ „Ludwig Erhard 1897—1977“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Geschichte der CDU. Ludwig Erhard“. Konrad Adenauer Stiftung. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Gassert, Philipp. Kurt Georg Kiesinger — 1904—1988: Kanzler zwischen den Zeiten. München: Deutsche Verlags-Anstalt, 2006. ISBN 978-3-421-05824-9. (olm.)
- ↑ „Geschichte der CDU. Kurt Georg Kiesinger“. Konrad Adenauer Stiftung. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Kiesinger, Kurt Georg“. Landesarchiv Baden-Württemberg. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Noack, Hans-Joachim. Willy Brandt: Ein Leben, ein Jahrhundert. Berlin: Rowohlt, 2013. ISBN 978-3-871-34645-3. (olm.)
- ↑ Marshall, Barbara. Willy Brandt: A Political Biography. London: Palgrave MacMillan, 1997. ISBN 978-0-312-16438-6. (Inglizcha)
- ↑ „Willy Brandt 1913—1992“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Schneider, Hans Roderich. Präsident des Ausgleichs: Bundespräsident Walter Scheel, ein liberaler Politiker. Stuttgart: Bonn Aktuell, 1975. ISBN 978-3-879-59045-2. (olm.)
- ↑ „Walter Scheel 1919—2016“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Walter Scheel“. Portal Rheinische Geschichte. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Noack, Hans-Joachim. Helmut Schmidt: Die Biographie. Berlin: Rowohlt, 2008. ISBN 978-3-871-34566-1. (olm.)
- ↑ Carr, Jonathan. Helmut Schmidt: Helmsman of Germany. New York, NY: St. Martin's Press, 1985. ISBN 978-0-312-36744-2. (Inglizcha)
- ↑ „Helmut Schmidt 1918—2015“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Helmut Schmidt“. Who's who Germany. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Noack, Hans-Joachim, Bickerich, Wolfram. Helmut Kohl: Die Biographie. Berlin: Rowohlt, 2010. ISBN 978-3-644-10431-0. (olm.)
- ↑ „Geschichte der CDU. Helmut Kohl“. Konrad Adenauer Stiftung. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Helmut Kohl 1930—2017“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Helmut Kohl“. CIDOB. 2020-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.(isp.)
- ↑ Schöllgen, Gregor. Gerhard Schröder: Die Biographie. München: Deutsche Verlags-Anstalt, 2015. ISBN 978-3-421-04653-6. (olm.)
- ↑ „Gerhard Schröder“. Who's who Germany. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Gerhard Schröder geb. 1944“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Gerhard Schröder“. CIDOB. 2020-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.(isp.)
- ↑ „Что известно о новом канцлере Германии Олафе Шольце“. ТАСС. 2021-yil 9-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ „Olaf Scholz, SPD“. Deutscher Bundestag. 2021-yil 8-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Olaf Scholz“. CIDOB. 2021-yil 9-dekabrda asl nusxadan arxivlangan.(isp.)
- ↑ Schroeder 2013.
- ↑ Германская Демократическая Республика. Справочник. {{[[Andoza:{{{1}}}|{{{1}}}]]}}: Политиздат, 1974.
- ↑ 103,0 103,1 103,2 103,3 103,4 103,5 DDR 2010.
- ↑ Hoffmann, Dierk. Otto Grotewohl (1894—1964): Eine politische Biographie. München: De Gruyter Oldenbourg, 2009. ISBN 978-3-486-59032-6. (olm.)
- ↑ „Otto Grotewohl 1894—1964“. Deutsches Historisches Museum. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 106,0 106,1 „Stoph, Willi“. DDR-Geschichte. 2020-yil 14-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 107,0 107,1 „Willi Stoph“. Stiftung Haus der Geschichte der Bundesrepublik Deutschland. 2017-yil 17-iyunda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ 108,0 108,1 „Willi Stoph (1914—1999). Biografien“. Geschichte Innenministerien. 2020-yil 14-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Sindermann, Horst Herbert“. Deutsche Biographie. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ „Gestorben: Horst Sindermann“. Der Spiegel. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)
- ↑ Dürkop, Oliver; Gehler, Michael. In Verantwortung. Hans Modrow und der deutsche Umbruch 1989/90. Innsbruck, Wien, Bozen: Studien-Verlag, 2018. ISBN 978-3-706-55699-6. (olm.)
- ↑ „Hans Modrow“. Chronik der Wende. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(Inglizcha)
- ↑ „Lothar de Maizière“. Chronik der Wende. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(Inglizcha)
- ↑ „Lothar de Maizière“. Bundestag. 2020-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan.(olm.)