Osiyo gigant qovogʻarisi
Osiyo gigant qovogʻarisi (Vespa mandarinia) (shuningdek,shimoliy gigant qovogʻarisi yoki yapon gigant qovogʻarisi deb ham ataladi)[1] dunyodagi eng katta qovogʻari hisoblanadi[2][3]. Osiyo gigant qovogʻarisining vatani Sharqiy Osiyo, Janubiy Osiyo, Hindixitoy va Rossiyaning moʻtadil va tropik hududlari hisoblanadi. Shuningdek, Osiyo gigant qovogʻarisi 2019-yil oxirida Shimoliy Amerikaning shimoli-gʻarbiy qismlaridan ham topilgan[4][5].
Osiyo gigant qovogʻarilari togʻlarning pastki qismlari va oʻrmonlarda yashashni afzal koʻradi. Osiyo gigant qovogʻarilari tekisliklar va togʻlarning baland qismlarida umuman uchramaydi. Osiyo gigant qovogʻarilari kemiruvchilar qazigan tunnellar yoki chirigan qaragʻay ildizlari yaqinidagi joylarni egallash orqali uya yaratadi.Osiyo gigant qovogʻarilari asosan yirikroq hasharotlar, evsotsial hasharotlar koloniyalari, daraxt shirasi va asalarilar koloniyalarining asallari bilan oziqlanadi[6].Osiyo gigant qovogʻarilarining tana uzunligi 45 mm (1 3⁄4 in) , qanotlari kengligi 75 mm (3 in) ni tashkil qiladi[7].
Taksonomiya va filogeniya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Vespa mandarinia(Osiyo gigant qovogʻarisi) barcha qovogʻari jinsini oʻz ichiga olgan tur hisoblanadi. Vespa mandarinia turi qovogʻarilarning boshqa yetti turi bilan birgalikda Vespa tropica guruhini tashkil qiladi. Guruh ichida Vespa mandarinia(Osiyo gigant qovogʻarisi)ning eng yaqin turi Vespa soror hisoblanadi[8]. Turlarning anatomik oʻxshashligi va xulq-atvor oʻxshashligi filogenez bilan bogʻliq boʻlmagani uchun oʻtmishda turkumni kichik turlarga ajratishga harakat qilingan[9].
Umumiy nomlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bu tur Shimoliy Amerika hududida topilganidan keyin ilmiy adabiyotlar va rasmiy hukumat manbalarida tur oʻzining umumiy nomi „Osiyo gigant qovogʻarisi“ bilan atala boshlangan. Ommaviy axborot vositalarida esa tur nomi „qotil qovogʻari“ laqabi bilan qoʻllanila boshlagan[10][11][12].2022-yil iyul oyida Amerika Entomologiya jamiyati ushbu tur uchun „shimoliy gigant qovogʻarisi“ nomini qabul qilishlarini maʼlum qildi[13][14][15].
Tavsif
[tahrir | manbasini tahrirlash]Jinsdan qatʼi nazar, qovogʻarining boshi toʻq sariq rangda boʻladi. Uning koʻzlarining rangi toʻq jigarrangdan qora ranggacha boʻladi. Vespa mandarinia(Osiyo gigant qovogʻarisi) boshqa qovogʻarilardan oʻzining katta genalari bilan ajralib turadi.Osiyo gigant qovogʻarisining koʻkrak qafasi toʻq jigarrang, ikkita qanoti esa kulrang tusli boʻladi. Osiyo gigant qovogʻarisi oʻzida kuchli zaharni saqlaydi. bir vaqtning oʻzida bir nechta qovogʻarining chaqishi odamni oʻldirishi mumkin[16].
Qirolicha va ishchilar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Osiyo gigant qovogʻarilari koʻpchilik tur singari qirolicha va ishchi qovogʻarilarga boʻlinadi. Qirolicha qovogʻarilari ishchi qovogʻarilariga qaraganda ancha katta boʻlishadi.Qirolicha qovogʻarilar 50 mm (2 in) dan oshishi mumkin, ishchi qovogʻarilar 35 and 40 mm (1 2⁄5 and 1 3⁄5 in) gacha boʻladi [17].
Dronlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Dronlar (erkak qovogʻarilar) qirolicha qovogʻarilariga oʻxshaydi lekin ularda stinger(chaqish uchun nish)lar boʻlmaydi. Dronlarda stingerlarning boʻlmasligi barcha pardaqanotlilar uchun xos xususiyatdir[18].
Tarqatishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ekologik taqsimot
[tahrir | manbasini tahrirlash]Vespa mandarinia (Osiyo gigant qovogʻarisi) oʻrmon hududida keng tarqalgan[19]. Osiyo gigant qovogʻarisi shahar hududida ham uchraydi(faqat yashil maydonlarda). Haddan tashqari urbanizatsiyalashgan hududlarda Vespa guruhining Vespa analis turi keng tarqalgan. Vespa mandarinia (Osiyo gigant qovogʻarisi)ning yirtqich turlari uchramaydi.
Geografik taqsimot
[tahrir | manbasini tahrirlash]Vespa mandarinia (Osiyo gigant qovogʻarisi)ni quyidagi joylarda topish mumkin:
- Rossiya — Primorsk oʻlkasi, Xabarovsk oʻlkasi (faqat janubiy qismi) va Yahudiylar muxtor viloyati.
- Koreya (bu yerda u (장수말벌) general qovogʻari deb ataladi)
- Mainland (Xitoy)
- Taiwan (Bu yerda u yoʻlbars bosh qovogʻari deb ataladi)
- Laos
- Tailand
- Kambodja
- Myanma
- Vyetnam
- Nepal
- Hindiston
- Shri Lanka
- Yaponiya — Yaponiyada Osiyo gigant qovogʻarilari keng tarqalgan[20].
Beshiktervatar bilan oziqlanish
Shimoliy Amerika
[tahrir | manbasini tahrirlash]2019-yilda Osiyo gigant qovogʻarilari Shimoliy Amerika hududida ham topilgan. Osiyo gigant qovogʻarilari Shimoliy Amerikaning Vancouver, Whatcom okrugi va Washington hududlari aniqlangan.
- 2019-yil avgust oyida Vancouver orolidagi Nanaimo shahrida Osiyo gigant qovogʻarilarining uchta uyasi topildi va uyalar yo‘q qilindi[21][22].
- 2019-yil sentyabr oyi oxirida Blaine shahrida (Washington shtati) ishchi qovogʻari turi haqida xabar berildi[23].
- 2019-yil oktyabr oyida va 8-dekabrda yana ikkita ishchi qovogʻari topilgan[23][24].
- 2020-yilning may oyida Britaniya Kolumbiyasining Langley shahrida va Washington shtatining Custer shahrida Osiyo gigant qovogʻarilarining ikkita namunasi aniqlangan[23].
- 2020-yil 14-iyulda Washington shtatining Birch Bay shahri yaqinida qirolicha qovogʻari turi aniqlangan[24].
- 2020-yilning 29-iyulida Washington shtatining Custer shahrida dron qovogʻari ushlangan[25].
- 2020-yil 23-oktabrda Washington shtati qishloq xo‘jaligi departamenti qovogʻarining uyasi topilganligini eʼlon qildi[26] Ertasi kuni qovogʻari uyasidagi 100 ga yaqin qovogʻarilar yoʻq qilindi[27][28][29]. Keyinchalik tahlildan soʻng, qovogʻari uyasida 500 ga yaqin tirik namunalar, jumladan 200 ga yaqin qirolicha borligi aniqlangan[26][30]. Ushbu namunalarning baʼzilari NMNH Biorepository doimiy kriogen kolleksiyasining bir qismi boʻlish uchun Smithsonian institutiga yuborilgan[31][32].
- 2020-yil 2-noyabrda Abbotsford hududida (Britaniya Kolumbiyasi) yana bitta qovogʻari namunasi topilgan[33][34][35][36].
- 2020-yil 7-noyabrda Britaniya Kolumbiyasidagi Aldergrove shahrida qirolicha qovogʻari namunasi topildi[37][38][39][40][41][42].
Britaniya Kolumbiyasi va Washington hududlaridan topilgan populyatsiyalarning ajdodlari boʻlgan ona populyatsiyasini aniqlash uchun mitoxondrial DNK tahlili oʻtkazildi.
Zahar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Osiyo gigant qovogʻarisining stingeri (chaqish aʼzosi) juda kuchli zaharni saqlaydi.Koʻpchilik qovogʻari zahari tarkibida mastoparanlar mavjud boʻladi. Mastoparanlar sitolitik peptidlar boʻlib, oʻz fosfolipazasiga qoʻshimcha ravishda fosfolipaza taʼsirini ragʻbatlantirish orqali toʻqimalarga zarar yetkazishi mumkin[43]. Tamagawa universiteti entomologi Masato Ono qovogʻarining odamni chaqishini „oyogʻimga issiq mix tiqilgandek“ deb taʼriflagan[44]. Osiyo gigant qovogʻarilari zaharni ineksiya qilish uchun tishlagichlarini ishlatishdan tashqari, maʼlum sharoitlarda zaharni odamning koʻziga purkashga qodir[45].
Qovogʻari zahri tarkibida neyrotoksin mavjud[46]. Qovogʻari zahari molekulyar ogʻirligi 20 kDa atrofida boʻlgan bir zanjirli polipeptid hisoblanadi. Odam tanasiga bitta ari chaqishi natijasida odamni oʻldiradigan darjadagi dozani yubora olmasa ham, bir nechta qovogʻarining chaqishi natijasida odamda oʻlim xavfi yuzaga kelishi mumkin. Sichqonlar ishtirokidagi testlar shuni koʻrsatdiki, Osiyo gigant qovogʻarilari zahri barcha ari zaharlari ichida eng halokatli hisoblanadi (Osiyo gigant qovogʻarilarida LD50 4,0 mg/kg. ga teng). Taqqoslash uchun, eng halokatli ari zahari ogʻirligi V. luctuosa turiga tegishli (1,6 mg/kgga teng)[47].
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Eng katta hasharotlar roʻyxati
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Giant hornet gets new name“ (en). agr.wa.gov. Qaraldi: 2022-yil 25-iyul.
- ↑ Smith-Pardo, Allan H; Carpenter, James M.; Kimsey, Lynn; Hines, Heather (May 2020). "The diversity of hornets in the genus Vespa (Hymenoptera: Vespidae; Vespinae), their importance and interceptions in the United States". Insect Systematics and Diversity 4 (3). doi:10.1093/isd/ixaa006.
- ↑ Piper, Ross. Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals, 2007 — 9–11-bet. ISBN 978-0-313-33922-6.
- ↑ BC Gov News: Asian Giant Hornet nest eradicated in Nanaimo.
- ↑ USDA New Pest Response Guidelines: Vespa mandarinia Asian giant hornet.
- ↑ Campbell. „Vespa mandarinia“. Encyclopedia of Life (2014-yil 11-noyabr). 2013-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 16-sentyabr.
- ↑ Handwerk. „"Hornets From Hell" Offer Real-Life Fright“. National Geographic News (2002-yil 25-oktyabr). 2010-yil 25-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ Archer, Michael E. (1993). "A phylogenetic study of the species of the genus Vespa (Hymenoptera: Vespinae)". Insect Systematics & Evolution 24 (4): 469–478. doi:10.1163/187631293x00226.
- ↑ Vecht, Jacobus van der (21 May 1959). "Notes on oriental Vespinae, including some species from China and Japan (Hymenoptera, Vespidae)". Zoologische Mededelingen (Naturalis) 36 (13): 205–232. https://www.repository.naturalis.nl/record/318251.
- ↑ Baker, Mike. „'Murder Hornets' in the U.S.: The Rush to Stop the Asian Giant Hornet“. The New York Times (2020-yil 2-may). Qaraldi: 2020-yil 5-may.
- ↑ „Murder hornet“. Collins English Dictionary. Qaraldi: 2020-yil 1-noyabr.
- ↑ Garvey. „About Those Asian Giant Hornets...“. UC Davis: San Mateo & San Francisco Counties. University of California, Davis (2020-yil 4-may). — „"It's ridiculous to call them murder hornets,” says noted UC Davis wasp expert and researcher Lynn Kimsey, director of the Bohart Museum of Entomology and professor of entomology, UC Davis Department of Entomology and Nematology.“. 2021-yil 7-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-oktyabr.
- ↑ „'Murder hornets' get a new name; now called northern giant hornets“ (en-US). FOX 13 Seattle (2022-yil 25-iyul). Qaraldi: 2022-yil 25-iyul.
- ↑ Schlosser. „Murder hornets get a new name, but desire to wipe them out in Washington state remains the same“ (en-US). GeekWire (2022-yil 25-iyul). Qaraldi: 2022-yil 25-iyul.
- ↑ „'Murder Hornet' Rebranding Makes A Clean Break From Crime“ (en-US). news.yahoo.com. Qaraldi: 2022-yil 27-iyul.
- ↑ Barth. „Vespa mandarinia“. Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. 2015-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 25-sentyabr.
- ↑ Barth. „Vespa mandarinia“. Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. 2015-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 25-sentyabr.
- ↑ Barth. „Vespa mandarinia“. Animal Diversity Web. University of Michigan Museum of Zoology. 2015-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 25-sentyabr.
- ↑ Matsuura, Makoto; Sakagami, Shôichi F. (1973). "A Bionomic Sketch of the Giant Hornet, Vespa mandarinia, a Serious Pest for Japanese Apiculture (With 12 Text-figures and 5 Tables)". 北海道大學理學部紀要 (北海道大學 (Hokkaido University)) 19 (1): 125–162.
- ↑ „broadcast listing“. TV Asahi (2008-yil 28-sentyabr). 2022-yil 16-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 16-oktyabr.
- ↑ „British Columbia Ministry of Agriculture Pest Alert: Asian Giant Hornet“ (2019-yil sentyabr).
- ↑ Bérubé, Conrad (February 2020). "Giant Alien Insect Invasion Averted – Canadian Beekeepers Thwart Apicultural Disaster". American Bee Journal: 209–214. http://beesforbabar.org/pdf/20200130abj_agh.pdf.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 „Confirmed Asian giant hornet detections“. Washington State Department of Agriculture.
- ↑ 24,0 24,1 „Hornets“. Washington State Department of Agriculture.
- ↑ „First male 'murder hornet' trapped in Wash. state“. KOMO News (2020-yil 17-avgust). Qaraldi: 2020-yil 2-noyabr.
- ↑ 26,0 26,1 „Washington State Department of Agriculture Press Conference“. TVW (2020-yil 10-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 11-noyabr.
- ↑ „Washington state crews destroy first US murder hornet nest“. The Guardian. Associated Press (2020-yil 24-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 25-oktyabr.
- ↑ Geranios, Nicholas. „Scientists remove 98 'murder hornets' in Washington state“. AP News (2020-yil 26-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 26-oktyabr.
- ↑ Salp. „Stirring up a hornet nest – safely“. Washington State Department of Agriculture (2020-yil 30-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 3-noyabr.
- ↑ „'Murder hornet' nest with nearly 200 queens destroyed 'in the nick of time'“. CBS News (2020-yil 11-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 11-noyabr.
- ↑ Eisenstadt. „Family Members Follow Original Asian Giant Hornet to Smithsonian“. Smithsonian Magazine. Smithsonian Institution (2020-yil 17-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ „Frozen 'murder hornets' shipped across the country for further study“. KATU (2020-yil 17-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 18-noyabr.
- ↑ „B.C. beekeepers and residents asked to keep lookout after discovery of another Asian giant hornet“. CBC (2020-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 4-noyabr.
- ↑ Mooney. „Residents alerted after 'murder hornet' found in Abbotsford“. Vancouver Sun (2020-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 4-noyabr.
- ↑ Azpiri. „'Murder hornet' spotted in Abbotsford, B.C.“. Global News (2020-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 4-noyabr.
- ↑ „"Murder hornet" discovered in Abbotsford neighbourhood“. Daily Hive Vancouver (2020-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 4-noyabr.
- ↑ jonazpiri. „Another 'murder hornet' spotted in B.C. – BC“. Global News (2020-yil 10-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 13-noyabr.
- ↑ Daflos. „Residents find queen 'murder hornet' in B.C.'s Fraser Valley as ministry traps sit empty“. CTV News (2020-yil 12-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 13-noyabr.
- ↑ Mangione. „2 'murder hornets' found about 5 kilometres apart within 5 days in B.C.“. CTV News (2020-yil 10-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 13-noyabr.
- ↑ „Another 'murder hornet' discovered in B.C.'s Fraser Valley“. CTV News (2020-yil 3-noyabr). Qaraldi: 2020-yil 13-noyabr.
- ↑ Claxton. „Asian giant "murder hornets" found in Brookswood“. Aldergrove Star (2020-yil 28-may). Qaraldi: 2020-yil 13-noyabr.
- ↑ „Two more 'murder hornets' turn up on B.C. mainland“. AgCanada.
- ↑ Matsuura, Makoto; Sakagami, Shôichi F. (1973). "A Bionomic Sketch of the Giant Hornet, Vespa mandarinia, a Serious Pest for Japanese Apiculture (With 12 Text-figures and 5 Tables)". 北海道大學理學部紀要 (北海道大學 (Hokkaido University)) 19 (1): 125–162.
- ↑ Handwerk. „"Hornets From Hell" Offer Real-Life Fright“. National Geographic News (2002-yil 25-oktyabr). 2010-yil 25-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.
- ↑ Hirano, Koji; Tanikawa, Atsuhiro (May–August 2020). "Ocular injury caused by the sprayed venom of the Asian Giant Hornet (Vespa mandarinia)". Case Reports in Ophthalmology 11 (2): 430–435. doi:10.1159/000508911. PMID 32999672. PMC 7506230. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7506230.
- ↑ Matsuura, Makoto; Sakagami, Shôichi F. (1973). "A Bionomic Sketch of the Giant Hornet, Vespa mandarinia, a Serious Pest for Japanese Apiculture (With 12 Text-figures and 5 Tables)". 北海道大學理學部紀要 (北海道大學 (Hokkaido University)) 19 (1): 125–162.
- ↑ Schmidt, Justin O.; Yamane, Soichi; Matsuura, Makoto; Starr, Christopher K. (1986). "Hornet venoms: Lethalities and lethal capacities". Toxicon (Elsevier) 24 (9): 950–954. doi:10.1016/0041-0101(86)90096-6. PMID 3810666. http://www.ckstarr.net/cks/1986-VENOM.pdf.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Vikiomborda Vespa mandarinia haqida turkum mavjud |
- Osiyo giganti qovogʻarisi
- Sariq kurtkalar va qovogʻari
- Video lavhalar, National Geographic
- Osiyo gigant qovogʻarilari tasvirlari (Wayback Machine saytida 2021-03-08 sanasida arxivlangan)
- Turlar profili — Osiyo giganti qovogʻarilari (Vespa mandarinia), Milliy invaziv turlar maʼlumot markazi, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy qishloq xoʻjaligi kutubxonasi