nåjhi
Etimolodjeye
[candjî]Bodje « åjhe », avou ene betchete e d’ ecloyaedje avou ene ristitchete -n-, avou l’ cawete di codjowaedje « -i » des viebes (çou k’ a dvou dner *« enåjhi »), adon avou sbetchaedje di : do "e" ; mete avou tote ses åjhes, si bén k’ on n’ vout pus bodjî ; adon, do minme estok etimolodjike ki l’ moyén francès « naisir » ; mot cité dins l’ FEW 24 151b. Racuzinave avou li francès do Kébek niaiser.
Prononçaedje
[candjî]- AFE :
- diferins prononçaedjes : /nɔː.ˈʒi/ /nɔː.ˈʒiː/ /nɔː.ˈhi/ /naː.ˈhi/ /na.ˈi/ /naː.ˈji/ /nɔː.ˈhiː/ /naː.ˈʒi/ /nɔː.ˈʒœ/ (betchfessî å), (betchfessî jh)
- prononçaedje zero-cnoxheu : /nɔː.ˈʒi/
- Ricepeures : nå·jhi
Viebe
[candjî]Djin et tins | Codjowa |
---|---|
Cåzant Ind. pr. (dji, dj’) | nåjh_i / nåjhxh |
Atôtchî(s) Ind. pr. (vos, vs) | nåjhxhoz |
Cåzants Ind. pr. (nos, ns) | nåjhxhans |
Rwaitants Ind. pr., nam. (i/il, ele/elle) | nåjhxhnut |
Cåzant Ind. fut. (dji, dj’) | nåjh_irè / nåjhxhrè |
Cåzant D.I.E. (dji, dj’) | nåjhxheu |
Cåzant Suddj. pr. (ki dji, dj’) | nåjhxhe |
pårt. erirece (dj’ a, vos av) | nåjh_i |
Ôtes codjowaedjes | come prusti |
nåjhi
- (viebe å coplemint) rinde sicran, fizicmint u morålmint.
- Et mågré ki dj' lyi deye ki s' kidûte m' nåjhixh
Dji n' voe nén pus on djoû ki l' ôte ki çoula finixh— André Delchef, Bultén del Societé d' Lidje, Bulletin de 1858, «Li galant de l'siervante», p.6 (fråze rifondowe).
- Et mågré ki dj' lyi deye ki s' kidûte m' nåjhixh
- (viebe å prono) :
Loukîz a : « si nåjhi ». divni scran.
- Vos vs nåjhiroz si vos coroz todi insi — D.T.W.
Ratourneures
[candjî]- on s’ nåjhit d’ tot : On nd a s’ sô minme d’ ene plaijhante sacwè, cwand ça rvént trop sovint.
Parintaedje
[candjî]Sinonimeye
[candjî]Ortografeyes
[candjî]Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :
E rfondou walon :
Li mot n’ est nén dins : S117
Ratournaedjes
[candjî]rinde sicran, fizicmint
Codjowas
[candjî]Dobès rfondowes | ||
---|---|---|
nåjhi | nåjhixh |
- Do viebe «nåjhi»
- indicatif prezintrece, prumire djin do singulî
- kimandeu prezintrece, deujhinme djin do singulî, fôme camaerådrece
Pårticipe erirece
[candjî]singulî | pluriyal | |
---|---|---|
omrin | nåjhi | nåjhis |
femrin | nåjheye | nåjheyes |
nåjhi omrin
- Pårticipe erirece omrin do viebe "nåjhi".
- Nosse cavale est forbowe ; dji l’ a trop nåjhi.
Addjectif
[candjî]singulî | pluriyal | |
---|---|---|
omrin | nåjhi | nåjhis |
femrin padrî | nåjheye | nåjheyes |
femrin padvant | nåjheye | nåjheyès |
nåjhi omrin (come addjectif djondrece, metou padvant u padrî l’ no)
- k’ a dandjî di si rpoizer.
- Po nén s' fé trop nåjhi
On s' lavéve al cotire
Émile Lambert, Li prumî nîd
- Po nén s' fé trop nåjhi
- k' end a s' sô d' fé ene sacwè.
- Mareye esteut pé k’ Lucifer,
D’ ene grete, ele endè fjheut ene plåye !
Si bén k’ on djoû, nåjhi, rpaxhou,
D’ etinde todi l’ minme vicåreye,
Djan-Pire prinda ses djambes a s’ cou. — Joseph Vrindts, ”Vîx Lîge” (1901), p.40, “Qui fait mâ trouve mâ” (fråze rifondowe). - Et, nåjhi do ratinde, i rprinda l' Pormoennåde
Ripassa l' Pont des Veas, So les Dos, les Bayås
— Louis Lagauche, "Mayon" (1923), p. 23 (fråze rifondowe).
- Mareye esteut pé k’ Lucifer,
Ratourneures
[candjî]- moirt nåjhi : foirt nåjhi ; loukîz a : l’ sinonimeye.
- rade nåjhi : nén foirt coraedjeus.
- nåjhi do esse bén : k’ a tot çk’ i fåt po-z esse bén, et ki s’ trecasse po des réns.
Ratourneures
[candjî]Sinonimeye
[candjî]- scran, hodé
Loukîz a : Motyince:sins foice, d’ awè trop bouté/walon
Ortografeyes
[candjî]Après 1900, foû rfondou (Feller, Feller ricandjî, nén Feller) :
E rfondou walon :
Li mot n’ est nén dins : S109
Sipårdaedje do mot
[candjî]w. do Levant, w. do Mitan, w. do Coûtchant
Ratournaedjes
[candjî]Sustantif
[candjî]singulî | pluriyal | |
---|---|---|
omrin | nåjhi | nåjhis |
femrin | nåjheye | nåjheyes |
nåjhi omrin
- onk k’ est scran.
- onk ki n’ boute nén rade.
Mots d’ aplacaedje
[candjî]Categoreyes :
- Mots do walon
- Walon
- Mots avou l' ristitchete -n-
- Viebes do walon avou l' cawete -i
- Mots do walon skepyîs pa sbetchaedje
- Mots avou l' betchfessî å
- Mots avou l' betchfessî jh
- Mots do walon di deus pîs
- Viebes do walon
- Viebes do walon ki s' codjowèt come prusti
- Viebes del cwatrinme troke
- Viebes å prono do walon
- Mots do walon avou des ratourneures
- Codjowas do walon
- Dobès rfondowes di codjowaedje do walon
- Codjowas do cåzant d' l' Indicatif Prezintrece do walon
- Codjowas d' l' atôtchî do Cmandeu do walon
- Codjowas do cåzant di l' Indicatif Prezintrece do walon
- Pårticipes erireces do walon
- Viebes do walon ki l' pårticipe erirece est parey ki l' infinitif
- Addjectifs do walon
- Addjectifs ås cénk cognes ortografikes
- Addjectifs do walon metous padvant ou padrî
- Mots do grand Payis d' Lidje
- Mots do grand Payis d' Nameur
- Mots do Coûtchant walon
- Sustantifs do walon