Sẹ̀mítíìkì
Semitic ni àwon ènìyàn ka ju ti o si ye won jù síbè àwon èdè kan wa ti won kò mo rárá nipá sise arópò extant ati extinet kan. Semitic se ipate adoofa lorisiirisi. Nípa ìsàkóso ti ìbílè won sùgbón dosini kan àbò lo wà lábé ìsàkóso àwon Arabiki, sùgbón àwon kan rò wípé ko ba ojú mu lati se be. Àwon Oludari kan gba pe Semitic a le ri oruko won ni àríwá ìlà Oòrùn, àríwá Iwo Òòrun àti Gusu lábé ipin eka ìdílé kan sùgbón aríyanjiyan wa lórí pe bóyá Arabiki wa ni ariwa ìlà Oòrun tàbí pèlú èka ìdílé Gúsù. Arákùnrin tí Orúko rè ń je Hetzron (1972: 15-16)5 se àríyànjiyàn lórí ipò
(1) Eka ìdílé àríwá ila Òòrun wa láti Akkadian, nítorí èdè to ti paré tó jé ayé òlàjú tó ti kojá lo ti àwon Assyrians àti Babylonians nígbà to si je pé Akkadian wà ní lílò fún nnkan bi Odún meji milinionu títí di àkókò ayé jésù Hetzron pin àríwá ìwò Oòrùn Semitiki si àringbùngbùn àti Gúsù àríwá si èka. Ti àwon Ìsáájú dúró fún Aramaic ní àsìkò ìgbà ayé àtijó ati tí ode òní orisiirisi Aramaic ni wón ń so lati nnkan bí Centiuri mewa BC. Séyìn. nnkan bì Centiuri méfà séyìn àwon kirisiteni Aramaic nìkan ní ó jé èdè to gbalè nígbà náà bi ó tilè je pé àwon èdè tí á ń so ni ìlètò ti tàn Kariaye ìwò Òòrùn Aramaic /ma’lula(15) Turoyo (70) èdè tí á ń pe láàrín àwon Olùso èdè ní Assyrian (200).
2. Eka arìngbùngbùn Gusu ní èyà Canani tí a pín ti ó dúró fún èdè to tí paré legbe èdè ìlà Òòrun gégé bi Phonecian ati (Biblical) Hebrew.
Àwon phonecian, ni tòótó won ń sòrò nipa Lebanon, nígbà to yá o ń tàn ká nípa gbígba Òmìnira, nígbà to ya ó di èdè àwon keteji (Carthage) níbi tí á tí mo hàn-án bí puniki.
Èdè ìgbàlódé ti àwon Hébérù ń so ni Isrealis lo se àtúnse re (4, 510). Èdè tí àwon Ras Shamra àti Uguritic ń so kàyéfì lo jé. Èdè to ti pé tí àwon Quran ń lò láti Centiuri kerin AD, lo wà sùgbón nígbà tó yá wón padà sí tí Centiuri karun BC; sùgbón síbè wón ko so mó.
Loni Orísìírìsí ìpínlè Arábìkì tí wón ń so ní tí gbogbogbo ní àrín ìlà Òòrùn àti àríwá adúláwò Afíríkà. Ní Áfíríkà àwon èdè tó hàn gbegedé won si pegedé Egyptian (42,500), hassaniya (2, 230), ti won ń so ní Mauritania àti díè lápá Mali Senegal àti Niger, Morocan (19,542); Shua (1,031), won ń so díè ní Chad, Cameroon, Nigeria Niger; Sudanese (16,000-19,000) ohun nìkan ni wón ń so ní Àríwá Sudan sùgbón pèlú àwon Olùso èdè ni Egypt àti Eritrea; Algerian Colloquial (22,400), tì wón ń so Tunisia; àti Sulaimitoan (4,500) sùgbón wón ń so èdè yìí díè ní Libya àti Egypt.
Ó dá hàn yàtò sí èdá òrò aláwomo èdè oni ti Arabiki sùgbón èdè Arabiki ní a ń lò fún èkó Ìsàkóso àti Ìgbòòrò Ìbánisòrò bakan náà a ń lo gégé bi èdè kejì ó si jé èdè ìpìnlè àkóko fún èdè Arábìkì.
Ìyàtò èdá Ìgbédègbéyò wúni lórí nítorípé àpèjúwe àkókó Ferguson (1959) Maltese (330) won ń sòrò nìpa ilè ti omi yíká ti Malta ati níbikíbi ohun ní ìpìlè èdá ti Àríwá Afíríkà Arabiki sùgbón tí ó tí tàn ka láàrín àwon Italiàni.
(3) Sémítìkì to wa ní Gusu kún fún àwon Arabiki Gusu àti Ethic Semitic Sùgbón àwon ti télè kún fún Orísìírísí bi Hadrami Mineah Ontabanian ati Sebaean, Òhun nìkan ni a mò láti ìwò Òòrùn Gusu Arábìkì àkosílè rè tí wà láti Centiuri méjo BC pèlú Arábìkì ti Gusu Soqotri (70), Mehri (77), Jibbali (25) àti Harsusi (700) Sùgbón ki i se gbogbo àwon Òmòwé to gboye nínú koko ise kan lo fara mò.
Ethic-Semitic kún fún àwon ará Àríwá Eghiopic àti èka òrò aláwòmó àti Liturgical G I’ IZ Ùqre (683) àti Tigrinya (6, 060) àti Ethiopia tí ó wa ní èka Gusu to wa láàrin ita tì kò sí ní pínpín.
Amharic (20, 000) èdè Ethopia je tí gbogbo gbo ó wà lára ti télè gégé bi Harari (26), O jé eni ti ahón rè fanimóra tí ó si je tí ìbìlè si gbogbo ìlú Harari gbogbo àwon egbé atòdefimò gbárajo pèlú àwon ará Àrìwá tí Gurage l’orisiirisi gégé bí Soddo (104) yàtò si tí àringbùngbùn tí ìwò Òòrùn pèlú Chaha, Masqan, e.t.c. tí wón je sòròsòrò (1,856) Orísìírírìsí nnkan tí Gurage fi kun ni silti (493) a si se àpínsowoó rè si egbé èyí ti o wa láàrín. Ó se pàtàkì kí á ka “Gurage” ká á si fi hàn gégé bi èdè kan.