Türk xalqları tarixinin xronologiyası (500-1300)
XIV əsrə qədər | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Göytürk xaqanlığı 552–744 | |||||||
Qərbi Göytürk | |||||||
Şərqi Göytürk | |||||||
Avar xaqanlığı 564–804 | |||||||
Xəzər xaqanlığı 618–1048 | |||||||
Böyük Bolqar xanlığı 632–668 | |||||||
Dunay Bolqariyası | |||||||
İdil Bolqariyası | |||||||
Türkeş xaqanlığı 699–766 | |||||||
Uyğur xaqanlığı 744–840 | |||||||
Qaraxanlılar dövləti 840–1212 | |||||||
Qərbi Qaraxanlılar | |||||||
Şərqi Qaraxanlılar | |||||||
Peçeneq xaqanlığı 860–1091 |
Kimək xaqanlığı 743–1035 | ||||||
Dəşt-i Qıpçaq 1067–1239 |
Oğuz dövləti 750–1055 | ||||||
Şato sülalələri 923–979 | |||||||
Sonrakı Tan | |||||||
Sonrakı Tszin | |||||||
Sonrakı Xan (Şimali Xan) | |||||||
Qəznəvilər dövləti 963–1186 | |||||||
Böyük Səlcuq İmperiyası 1037–1194 | |||||||
Xarəzmşahlar dövləti 1077–1231 | |||||||
Rum sultanlığı 1092–1307 | |||||||
Dehli sultanlığı 1206–1526 | |||||||
Müəzzilər sülaləsi | |||||||
Xələclər sülaləsi | |||||||
Tuğluqoğulları sülaləsi | |||||||
Məmlük dövləti 1250–1517 | |||||||
Bəhri sülaləsi | |||||||
Digər türk sülalələri
Anadoluda | |||||||
Aşağıda VI-XIV əsrlər arasındakı Türk xalqları tarixinin müəyyən edilmiş zaman xronologiyası verilmişdir. Anadolu Səlcuqlu dövlətinin xronologiyası bu zaman xronologiyasında yer alsa da, Səlcuqlu Rum sultanlığı üçün daha ətraflı xronologiyaı üçün Anadolu Səlcuqlu dövlətinin xronologiyasına baxın. Çağdaş Türkiyə Respublikasının və qanuni sələfinin xronologiyası üçün Osmanlı imperiyasının xronologiyası və Türkiyə tarixinin xronologiyasına baxın. Bu zaman xronologiyasında qeyd olunanların xaricində, türk xalqları Azərbaycan və Orta Asiya respublikaları ilə yanaşı Rusiya, Çin və İran kimi Osmanlı imperiyası və Türkiyə ərazisindən kənarda yaşamışlar.
VI əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
545 | Altay dağlarına Qərbi Vey elçisi. Aşina soyunun (türk aristokratları) lideri kimi Bumın xaqan haqqında ilk xatırlatma. |
551 | Bumın xaqan, Altay dağları ətrafındakı türklərin müstəqilliyini elan edir, Monqol yaylasında Ötükəni fəth edir və xaqan (q.türk 𐰴𐰍𐰣) (qağan) titulunu alır. İmparatorluğu Türk xaqanlığı və ya daha populyar olan Göytürk xaqanlığı (q.türk 𐱅𐰇𐰼𐰰) olaraq bilinir. |
552 | Bumın xaqan qardaşı İstəmi xaqanı(vassal) olaraq Qərb bölgələrinə göndərdikdən bir müddət sonra vəfat etdi. Böyük oğlu Qara İssıq xaqan olur. |
554 | Bumın xaqanın ikinci oğlu Muğan xaqan taxta çıxır. Bir sıra uğurlu yürüşlərdən sonra Göytürklər Böyük ipək yoluna nəzarəti ələ keçirirlər. |
558 | Sasanilər imperiyası ilə ittifaqda İstəmi xaqan Eftalitləri məğlub etdi və Mavəraünnəhri fəth etdi. |
568 | II Yustinianın dövründə Bizans imperiyası ilə ittifaq, Soqdiananın rəhbərlik etdiyi türklərdən ibarət heyətin bizanslılarla ipək ticarəti etmək üçün Konstantinopola gəlişindən sonra meydana gəlir. |
572 | Bumın xaqanın kiçik oğlu Taspar xaqan, qardaşının ölümündən sonra xaqan oldu. |
576 | Bizanslılar (razılaşmalarının əksinə olaraq) göytürklərin düşmənləri olan avarlarla müqavilə imzaladıqdan sonra Bizansla ittifaq kəsilir. Göytürklər Krımdakı Bizans qalasını ələ keçirdi. |
580 | Aqafiy, türk kutriqurlar və utiqurlar ilə birlikdə hun tayfa birliklərinə burqundları (alman tayfası) və ultizurları da daxil edir.[1][2] |
581 | Tardu xaqan, qərbdəki ikinci yabqu Krımı mühasirəyə aldı. |
581 | Çindəki iki rəqib dövlət, Türk Xaqanlığına illik xərac verməyə başlayır. |
584 | Taspar xaqan ölür, vətəndaş müharibəsi başlayır. (İşbara xaqan Apa xaqana qarşı) Tardu xaqan qarşısını alır. |
587 | Tardu xaqan faktiki qərb hökmdarı idi. İkili xaqanlıqlar dövrü. Bundan sonra qərb xaqanlığına Qərbi Göytürk xaqanlığı (Onok) da deyilir. |
588 | Birinci fars-türk müharibəsi. Türk xaqanlığının Əfqanıstanı işğal etmək cəhdi. Bəhram Çubin Türk xaqanlığını məğlub etdi. |
593 | Türk xaqanlarının biri-birinin əvəz etməsinin sonu. |
VII əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
609 | Şibi xaqan Şərqi Göytürk xaqanlığının xaqanı olur. |
615 | Şibi xaqanın məsləhətçisi Pey Ju tərəfindən Mayıdakı (Şoçjou) danışıqda edam edilir; xan, imperator Yanın oraya səfəri zamanı Yanmen əmirliyinə hücum edib,mühasirəyə alaraq qisasını alır (indiki Daysyan,Şansi). Həyat yoldaşı Sui şahzadəsi Yiçen tərəfindən xaqanlığın şimaldan hücum məruz qaldığı barədə yalan xəbərdarlıq edərək mühasirəni qaldırır. |
618 | Tonq Yabqu xaqan Qərbi Göytürk xaqanlığının xaqanı olur. Qərbi Göytürk xaqanlığının bir hissəsi olaraq Qafqazda Xəzər xaqanlığının (və ya Xəzəriyanın) qurucusu Zibel kimi tanınır. |
619 | İkinci fars-türk müharibəsi. Tonq Yabqu xaqan İsfahana qədər hücum edir,lakin qarşısı alınır. |
625 | Imperator Tonq Yabqu xaqanın rəhbərliyindəki türklərdən hərbi yardım istədiyi zaman I İraklinin rəhbərlik etdiyi Bizans imperiyası ilə ittifaq |
626 | İllig xaqan Syuanu qala qapıları qarşısında hadisədən istifadə edərək,Veyhe çayına qədər hücum etdi. |
627 | Üçüncü fars-türk müharibəsi. Börü Şad Dərbəndi fəth edir və Azərbaycana hücum edir. |
628 | Seyanto xaqanlığı (Yinanın başçılığı altında) and Doqquz Oğuz türk tayfası Qərbi Göytürk xaqanlığının Yükük şad (qərb xaqanı) və Aşina Şeer xaqanlıqlarını (qərb xaqanı) məğlub edirlər. |
630 | Tan sülaləsi, şərq xaqanlığının vassallarının qiyamını dəstəkləyir. Li Jin (Yaoşi) rəhbərliyi ilə Tan ordusu, Yinşan döyüşündə Şərqi Türk xaqanlığını məğlub etdi. İmperator Tay-tszun (Li Şmin) deyir ki,Veyhe çayındakı çayındakı rüsvayçılığımı kompensasiya etməyim kifayətdir (626).[3] Şərqi Türk xaqanlığı Çinin vassalı olur. |
632 | Kubrat xan Böyük Bolqar xanlığının əsasını qoyur. |
638 | Qərbi Göytürk xaqanlığını iki qola (Nuşibilər və Dulo) ayrıldı, sərhədi İli çayı oldu. |
639 | Aşina Cieşeşuayın Cieşeşuay sarayına qarşı uğursuz basqını. (Məşhur türk mədəniyyətində Aşina Cieşeşuay Kür Şad olaraq tanınır). |
640 | Yükük şad Onok qəbilələrini birləşdirməyə çalışır, lakin qısa müddətdə Əfqanıstandakı Künduzə qaçır. |
642 | Qərbi Göytürk əsgərləri Qaraxocadan geri çəkilir və səltənət Tan sülaləsi qüvvələri tərəfindən tutulur. Tan sülaləsinə qarşı hərbi qarşıdurmalar yaxın bir neçə on il də, davam edir. |
644 | Qərbi Göytürk xaqanlığı Qaraşəhərdə Tan sülaləsinə qarşı döyüşdə məğlub oldular. |
648 | Qərbi Göytürk xaqanlığı Kuçarda Tan sülaləsinə qarşı döyüşdə məğlub olurlar. |
650 | Xəzərlər Dörd xəlifələrdən Əbdürrəhman ibn Rəbiəni Qafqazda məğlub etdilər. |
657 | Çin Qərbi Göytürk xaqanlığını məğlubiyyətə məruz qoyduğu hərbi yürüşə başlayır. Qərbi Göytürk xaqanlığı Çinin vassalı olur. Bu zaman Türgiş xaqanlığı meydandakı zəiflikdən istifadə edərək Onokun ən güclü varisi kimi ortaya çıxır. |
664 | Qafqaz Albaniyası hökmdarı Cavanşir (636-669) ilə Şimali Qafqaz hunları Elteber Alp İlitver arasında imzalanmış sülh müqaviləsinə görə, sülalə evlilik birliyi şərtləri ilə, hunların bütün Alban qalalarını ələ keçirməsi, hunlara illik xərac və hunların Albaniyanı ərəb təcavüzündən qorumaq öhdəliyi alınır.[4] |
679 | Danyu Da Duhufunun türk liderləri olan Aşide Venfu və Aşide Fenzhi Ashina Nişu Beini Türk xaqanı elan etdilər və Tan sülaləsinə üsyan qaldırdılar.[5] |
680 | Pey Sintszyan Aşina Nişu Be və ordusunu məğlub etdi. Aşina Nişu Be öz adamları tərəfindən öldürüldü.[5] |
680 | Aşide Venfu (çin. 阿史德溫傅) Aşina Funianı xaqan etdi və Tan sülaləsinə qarşı üsyan qaldırdı..[5] |
681 | 681-ci il müqaviləsi Bulqar xanı Asparux xan və Bizans imperatoru IV Konstantin arasında bağlanmışdır. Sülh müqaviləsi Asparux xanın ələ keçirilmiş Bizans əraziləri üzərində nəzarətini tanıyırdı. |
681 | Aşide Venfu (çin. 阿史德溫傅) və Açina Funian Pey Xincjiana təslim oldular. 54 türk (Aşide Venfu, Aşina Funian daxil olmaqla) Şərqi Çanan bazarında edam edildi.[5] |
681 | Aşina Qutluq, Aşina Funianın adamları ilə üsyan qaldırır. |
682 | Aşina Qutluq İkinci Şərqi Göytürk xaqanlığını qurur. |
685 | İltəriş xaqan, Hin Çuda çinliləri məğlub etdi. |
694 | İltəriş xaqanın ölümü. Qapağan xaqan ikinci xaqan olur. |
698 | Qapağan Türküstanı (On Oq ərazisi) Türgiş xaqanlığına qarşı birləşdirir.[6] |
VIII əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
704 | Əməvi sərkərdəsi Quteybə bin Müslüm Mavəraünnəhri istila etdi. |
711 | Bolçu döyüşündə Türk ordusu Türgişi məğlub etdi. |
713 | Ərəblərin Mavəraünnəhri fəthi. Ərəblərin qələbəsi Türküstandakı gücün yenidən Türk Xaqanlığından Türgiş xaqanlığına keçməsinə gətirib çıxarır. |
716 | Bizans imperatoru III Feodosiy və Dunay Bolqar dövlətinin xanı Tervel arasında sərhədləri müəyyənləşdirən, Bizansın Xana illik xəracının ölçüsünü 30 lb qızıl olaraq təyin edən, əsirlərin dəyişdirilməsi, qaçqınların qaytarılması və iki ölkə arasındakı maneəsiz ticarəti möhkəmləndirən ilk müqavilə. |
716 | Qapağan Qağan Toquz Oğuza qarşı yürütdüyü kampaniyada öldürüldü və başı Çanana göndərildi.[7] Kültigin çevriliş etdi. Qapağanın oğlunu və qardaşlarını öldürdülər və Bilgə xaqan xaqan etdilər. |
716 (?) | Qədim türk dilində ilk yazılı qeydlər. Tonyukukun Tonyukuk abidəsi. (Bu abidələr ölümündən bir neçə il əvvəl özü tərəfindən qoyulmuşdur.) |
717 | İnel xaqan Kültigin tərəfindən devrilir. Bilgə xaqan taxta çıxır. |
717 | Suluk xan Türgiş xaqanı olur. |
718 | Türk İmperiyasındakı qısa sabitlik dövrü. Bilgə xaqan və onun triumviratı (Kültigin və Tonyukuk) bütün qiyamları yatırır. |
723 | Əməvi Ərəblərinin qubernatoru Əl-Xaraşi, ikinci dəfə Xücənd türkləri və Soqdiana qaçqınlarını qırdırdı. |
724 | Mavəraünnəhrdən keçən Sırdərya çayının sahillərində, indiki Tacikistan ərazisində, Türgiş xaqanlığı ilə Əməvilər xilafəti arasında baş vermiş Susuzluq günü döyüşü.[8] |
728 | Türgiş xaqanı Suluk xan Əməvi Ərəb ordularını ikinci dəfə məğlub etdi. |
730 | Xəzərlər Cənubi Qafqazda Əməvi Ərəb ordularını məğlub etdilər. Lakin Xəzər xaqanının oğlu, sərkərdə Barcil döyüşdə öldü. |
734 | Bilgə xaqanın ölümü. |
735 | Orxon abidələrində Bilgə xaqanın və qardaşı Kültiginin abidələri. (Bilgə Kültiginin abidəsini, Bilgənin oğlu isə Bilgənin abidəsini ucaltmışdır.) Tonyukuk abidəsinə də (Bain Tsokto kitabələri) Orxon abidələri deyilir. (2004-cü ildə abidələr Asiya və Avstraliyadakı YUNESKO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısına daxil edilmişdir.) |
737 | Ərəblər xəzərləri məğlub edərək Xəzərin paytaxtı Bələncəri ələ keçirtdilər. Tezliklə xəzərlər ərəbləri geri çəkilməyə məcbur edirlər. Ancaq paytaxt İdilə köçürülür. |
738 | Suluk xan öldürülür. |
740 | Xəzər xanı Bulan yəhudiliyi qəbul edir. Lakin,təbəələr öz dinlərini seçməkdə sərbəst idilər. |
744 | Aşina soyuna üzv olmayan basmıl, uyğur və qarluq kimi türk boyları çevriliş edirlər. Aşina soyunun sonu. |
745 | İlk Uyğur xanı Qutluq Bilgə xaqan. Şərqdə Türk xaqanlığını əvəz edən uyğurlar və onların vassalı qarluqlar qərbdəki keçmiş On Oq ərazisini fəth etməyə başlayırlar. |
747 | İkinci Uyğur xaqanı Bayan Çur xaqan tərəfindən uyğurların ən böyük qala şəhəri Ordu-Balığın inşasına başlanması. |
750 | Ərəb imperiyasında Əməvilər sülaləsi hakimiyyəti bitir. Abbasilər türklərə qarşı daha tolerant siyasət yürüdürlər. |
751 | 20.000-lik qarluq muzdlularının döyüşün ortasında ərəblərin tərəfinə keçdiyi Talas döyüşündə ərəblər çinliləri məğlub etdi. |
753 | Uyğur xaqanı Bayan Çur xaqanın Yaryat abidələri (təxmini vaxt) |
755 | Çindəki Talas döyüşündən sonra daxili müharibə. Bayan Çur xaqan Çin imperatorunu üsyançı general An Luşana qarşı dəstəkləyir. |
756 | Bizans imperatoru V Konstantin ilə Dunay Bolqar dövləti arasındakı sülh müqaviləsinə görə Bolqarıstan xanı Kormisoş xan uzun müddətli hərbi qarşıdurmaya son qoyur.[9] |
765 | Üçüncü Uyğur xanı Boğu Manixeizmi qəbul edir. |
766 | Qarluqlar Türgişi məğlub etdi. Türkistanın (keçmiş Onak ərazisinin) çox hissəsi qarluqların hakimiyyəti altına keçdi. Aral gölünün qərbində Oğuz Yabqu dövləti adında konfederasiya meydana çıxır. |
789 | Ediz sülaləsi Uyğur xaqanlığındakı Yağlaqar sülaləsini əvəz edir. |
IX əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
815 | Konstantinopolda Birinci Bulqar dövlətinin xanı Omurtaq xan ilə Bizans imperatoru V Leo arasında 30 illik sülh müqaviləsi imzalandı. |
821 | Uyğurlar Tibetliləri dəf edir |
836 | Xilafətin (Ərəb İmperiyası) paytaxtı, Türk məmlüklərinin iğtişaşı üzündən Xəlifə Əl-Mötəsim tərəfindən Bağdaddan yeni Samərra şəhərinə köçürülür. (Məmlüklərin köçü Talas döyüşündən az sonra başladı.) |
840 | Yenisey qırğızları (şimal) uyğurları məğlub etdi. Xaqanlığın sonu. Ancaq uyğurlar cənub qərbə qaçırlar. |
848 | Qovulmuş bəzi uyğurlar Çinin şimalında, Qansuda kiçik dövlət qururlar. |
850 | Uyğur qaçqınları tərəfindən dəstəklənən qarluqlar, Mavəraünnəhrdə Qaraxanilər dövlətini qurdular. |
856 | Üçüncü qrup uyğur qaçqınları, indiki Çinin qərbindəki indiki Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunda, Turfanda başqa dövlət qurdular. |
868 | Ərəb ordusundakı türk məmlük generalı Əhməd ibn Tulun Misirdə Tulunoğulları dövlətini qurdu. |
881 | Xəzərlərin tərkibinə daxil olan türkdilli tayfalar olan kəbərlər əsas bədəndən ayrılır və yeddi macar tayfası ilə birlikdə qərbə doğru irəliləyir. |
892 | Xəzərlər peçeneqləri qərbə doğru sıxışdırırlar, onlar da macarları Macarıstana sıxışdırırlar. |
898 | Birinci Bulqar dövlətinin çarı I Simeon ilə Bizans imperatoru VI Leon arasında Birinci Bulqar dövlətinə qarşı dağıdıcı səbəbsiz müharibədən sonra 898-ci il müqaviləsi imzalandı və bulqarların qələbəsinin nəticəsi olaraq Bizansın Dunay Bolqar dövlətinə illik xərac ödəməsini davam etdirir.[10][11] |
X əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
914 | 914-cü il müqaviləsi peçeneqlər ilə Rus knyazlığı şahzadəsi İqor arasında bağlanan barış müqaviləsi idi. |
924 | Kidan monqolları qırğızları Monqolustandan qovur. Bəzi qırğızlar Yenisey bölgəsinə qayıdır, bəziləri isə indiki Qırğızıstana qaçırlar. |
932 | Qaraxanlıların hökmdarı Satıq Buğra xan islamı qəbul edir. Tarixdəki ilk müsəlman Türk xaqanı. |
940 | Bizans-Kiyev Rus dövlətinin xəzərlərə qarşı ittifaqı. Xəzər xanlığı Krımı itirir. |
941 | Qansu dövləti (Sarı uyğurlar) Çindən vassal asılılığına düşdü. |
960 | Hasday ibn Şaprut (Kordova) ilə Xəzər xaqanı Yusif arasındakı Xəzər yazışmaları. |
963 | Türk generalı Alp Təkin Samanilər dövlətindən vassal asılı olan Qəznəvilər dövlətini qurur. |
969 | Kiyev Rus dövləti Xəzərin paytaxtı İdili ələ keçirdi. |
977 | Səbuk Təkinin dövründə Qəznəvilər müsəlman sultanlığına (imperiya) çevrildi. |
985 | Səlcuq bəyin rəhbərliyi altında böyük türk tayfası (Kınık) Xəzər (Oğuz?) ərazisindən Cənd şəhərinin ətrafına (indi Cənubi Qazaxıstandadır) köç etdi. |
999 | Oğuz Yabqu dövlətinin qıpçaqlar tərəfindən süquta uğradılması. |
XI əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
1016 | Xəzər xaqanlığı Rus-Kiyev və qıpçaqların nəzarəti altına keçir. |
1037 | Kiyev Rus dövləti peçeneqləri məğlub etdi. |
1038 | Səlcuqlu nəvələri Toğrul və Çağrı bəy indiki Türkmənistanda tarixi Mərv şəhərini fəth edir və müstəqilliklərini elan edirlər. Böyük Səlcuq İmperiyasının qurulması. |
1040 | Səlcuqlu Toğrul və Çağrı bəy, Dəndənəkan döyüşündə bir Qəznəvi ordusunu məğlub edərək İranın şərqində yerləşməyə başladılar. |
1042 | Qaraxanlılar ərazisindəki vətəndaş müharibəsi. Şərqi və Qərbi Qaraxanlılar. |
1048 | Səlcuqlu türklərindən olan İbrahim Yınal (Toğrulun süd qardaşı) Pasinlər döyüşündə (Kapetron döyüşü də deyilir) Bizans-Gürcü ordusunu məğlub etdi. Şərqi Anadoludakı türklər. |
1050 | Peçeneqlər Bizans ərazilərinə basqın etdilər. |
1055 | Bir sıra zəfərlərdən sonra Toğrul bəy xəlifə tərəfindən sultan elan edildi (Böyük Səlcuq dövlətinin). |
1065 | Oğuz türkləri Bizans imperiyasına ehtiramını göstərdi. |
1071 | Səlcuqlu dövlətinin başçısı Alp Arslan, Malazgird döyüşündə Bizans imperatoru IV Roman Diogeni məğlub etdi. |
1072 | Alp Arslanın ölümü. I Məlikşahın taxta çıxması. |
1072 | Epik nağılların qəhrəmanı olan Danişmənd qazi, Anadolunun mərkəzi Sivas ətrafında bəylik qurdu (yəni bugünkü Türkiyənin Asiya tərəfi). |
1072 | Qaraxanlı Mahmud Kaşğari tərəfindən Abbasilər xilafətinə təqdim etmək üçün Divanü Lüğat-it-Türkün yazılması. |
1077 | Süleyman şah Səlcuqlu (I Melikşahın əmisi oğlu) indiki Türkiyənin qərbində dövlət qurdu. Böyük Səlcuq imperiyasının vassalı olsa da, tezliklə tamamilə müstəqil olur. (Rum Səlcuqları, Səlcuqlu Rum sultanlığı, Rum sultanlığı, Türkiyə Səlcuqluları, Anadolu Səlcuqları, İkonium sultanlığı bu dövlət üçün istifadə olunan bir çox adlar arasındadır). |
1077 | Böyük Səlcuq imperiyasından vassal asılılığı olan Xarəzm sülaləsinin yaranması. |
1081 | İlk türk admiralı Çaka bəy, İzmir, Qərbi Anadoluda bəylik qurdu və Türk tarixində ilk Türk dənizçi dövlətidir. |
1085 | I Məlikşahın qardaşı I Tutuş Suriyada qısa müddətlik bəylik qurdu. |
1089 | Macarlar qıpçaqları məğlub etdi. |
1091 | Qıpçaqlar pençeqləri məğlub etdi. |
1093 | Qıpçaqlar, Stuqne çayı döyüşündə Kiyev Rus dövlətinin başçısı II Sviatopolku məğlub etdi. |
1096 | I Qılınc Arslan Birinci səlib yürüşünü dəf etdi. |
1097 | Birinci səlib yürüşləri zamanı Dorileon döyüşündə Səlcuqluların məğlub edilməsi. Paytaxt İznikin tutulması (yeni paytaxt Konya). |
XII əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
1101 | Rum Səlcuqlu dövlətinin sultanı I Qılınc Arslan, I Səlib yürüşlərinin ikinci dalğası zamanı Stefen Henri və Boyük Huqonu məğlub etdi |
1104 | Dəməşq atabəyi Tuğtəkin, Suriyada qısa ömür sürdü. Səlcuqlu atabəylər sülaləsinin ilk nümunəsi. |
1121 | Artuqlu bəyliyindən Mardinli İlqazinin rəhbərlik etdiyi Səlcuqlu ordusu Tiflis yaxınlığında gürcülər tərəfindən məğlub edilir. |
1128 | I İmadəddin Zəngi Mosul, Hələb, Həma və Edessa qraflıqlarını birləşdirərək Zəngilər sülaləsinin əsasını qoydu. |
1141 | Xitay monqolları, Katvan döyüşündə Böyük Səlcuqlu sultanı Səncəri məğlub etdi. |
1146 | Azərbaycanın I böyük atabəyi olan Şəmsəddin Eldəniz, Azərbaycanın ilk müstəqil türk sülaləsinin xanədanını qurdu. |
1147 | İkinci Səlib yürüşü zamanı Səlcuqlu Rum sultanı I Məsud , Dorileon döyüşündə Müqəddəs Roma imparatoru III Konradı və Laodikeya döyüşündə Fransız kralı VII Ludoviki məğlub etdi. |
1153 | Böyük Səlcuq sultanı Səncər Oğuz vassalları tərəfindən məğlub olur. |
1154 | Oğuz türkləri Nişapur kitabxanasını dağıtdılar.[12] |
1176 | Səlcuq sultanı II Qılınc Arslan, Miryokefalon döyüşündə Bizans imperatoru I Manuil Komninosu məğlub etdi. |
1178 | Danişməndlilər sülaləsinin sonu. Onların əraziləri II Qılınc Arslan tərəfindən birləşdirilir. |
1190 | Müqəddəs Roma imperiyasının ikinci imperatoru I Fridrix Barbarossa Üçüncü Səlib yürüşündə Cənubi Anadoluda Konya döyüşündə (İkonium) türkləri məğlub etdi. Daha sonra Silifke yaxınlığındakı Göksu çayını keçərkən boğulur. |
XIII əsr
[redaktə | mənbəni redaktə et]İl | Hadisələr |
---|---|
1202 | Anadolu Səlcuqlu dövləti, Saltuklu bəyliyini məğlub etdi və şimal-şərqi Anadolunu ilhaq etdi. |
1205 | Böyük Səlcuqlu Sultanlığının dağılmasından sonra Xarəzmşahlar müstəqillik qazanır və keçmiş Səlcuq ərazilərinin əksəriyyətini fəth edir. |
1206 | Hindistanda Sultan Qütbəddin Aybək tərəfindən qurulan Müəzzilər dövləti. |
1209 | Turfan Uyğurları Monqolların vassalı olurlar. |
1209 | Qərbi Anadolunun Akşehir şəhərində satirik sufi xadimi Molla Nəsrəddinin anadan olması. Onun lətifələri, xüsusilə 1243-cü ildən sonra Monqol hökmdarları ilə əlaqəli lətifələri, bütün türkdilli ölkələrdə həmişə çox populyardır. |
1211 | Monqollar Xitaylar və Şərqi Qaraxaniləri süquta uğradırlar. |
1212 | Xarəzmşahlar Qərbi Qaraxaniləri süquta uğradırlar. |
1220 | I Əlaəddin Keyqubad Rum Səlcuqlu sultanı olur. |
1220 | Monqollar Xarəzmşahları sonlandırırlar. |
1224 | Bamyan və Kürraman Qarlugidləri öz səltənətlərini qururlar. |
1230 | Rum Səlcuqlu sultanı I Əlaəddin Keyqubad , Yastı Çəmən müharibəsində Cəlaləddin Mənguberdini məğlub etdi. |
1236 | İslam ölkələrində ilk qadın hökmdar Sultan Raziyə bəyim Müəzzilər dövlətinin sultanı olur. |
1239 | Baba İshaq qiyamı. Yaxınlarda Anadoluya gəlmiş Türkmənlər (Oğuz) və Xarəzmlilərin qiyamı. (Qiyam qanla yatırılır. Lakin sultanlıq hakimiyyəti itirir.) |
1241 | Monqollar qıpçaqları məğlub etdi. |
1243 | Monqollar Kösedağ döyüşündə Səlcuqlu Rum sultanlığını məğlub etdilər. |
1250 | Qıpçaq əsgərlərindən ibarət bir heyət üzvü olan Aybək, Misir Məmlük dövlətini qurur. |
1260 | Məmlük generalı (daha sonra sultanı) I Baybars Əyn Cəllud döyüşündə monqolları məğlub edir. Məmlük dövlətinin monqollar tərəfindən işğalına son qoyuldu. |
1277 | Məhəmməd bəy Qaramanoğlu Anadoluda yarı müstəqil bəyliyi (şahzadə) (eyni zamanda Səlcuqluların qısa müddətli vəziri) dövründə türk dilini rəsmi dil elan edir. |
1293 | Kodeks kumanikus — xristian missionerlər tərəfindən toplanmış və hazırlanmış Kuman-qıpçaq dilində əsər. |
1299 | I Osman Osmanlı bəyliyini qurdu. |
Həmçinin bax
[redaktə | mənbəni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]- ↑ Agathias, Historiae, V,11,3-4
- ↑ Runciman S., A history of the First Bulgarian empire, London, G.Bell & Sons, 1930, p.7, & notes
- ↑ New Book of Tang, Vol. 93
- ↑ Gmyrya L. Hun Country At The Caspian Gate, Dagestan, Makhachkala 1995, pp. 29, 199, ISВN 5-297-01099-3 (Strana Gunnov u Kaspiyskix vorot, Dagestan, Makhachkala, 1995)
- ↑ 1 2 3 4 Sima Guang, Zizhi Tongjian, Vol. 202
- ↑ S.G. Klyashtorny-T.İ.Sultanov: Türkün Üçbin Yılı (trans:D.Ahsen batur), Selenge yayınları, İstanbul, 2003, ISBN 975-8839-03-9, p.108
- ↑ Runciman S., A history of the First Bulgarian empire, London, G.Bell & Sons, 1930, pp. 32-33
- ↑ Al-Tabarī, Tārīkh al-rusul wa-al-mulūk, The History of al-Tabari, Vol. XXVI: The waning of the Umayyad caliphate, SUNY Press, 1989, ISBN 978-0-88706-810-2, p. 27.
- ↑ Runciman S., A history of the First Bulgarian empire, London, G.Bell & Sons, 1930, pp. 37, 289
- ↑ Runciman S., A history of the First Bulgarian empire, London, G.Bell & Sons, 1930, p. 149
- ↑ Treadgold, Warren A History of the Byzantine State and Society. Stanford: Stanford University Press, 1997, p. 464, ISBN 0-8047-2630-2
- ↑ The Tomb of Omar Khayyâm, George Sarton, Isis, Vol. 29, No. 1 (July , 1938):16.