Гендаргной
Шира тайпа | |||||||
Гендаргной | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
Кхин цӀерш | Гендаргеной, Гендаргной, Гяндарганой, Гендаргуной | ||||||
Этноиерархи | |||||||
Раса | кавказан | ||||||
Тукхам | нохчмахкахой | ||||||
Йукъара хаамаш | |||||||
Мотт | нохчийн меттан нохчмахкахойн лер | ||||||
Дин | ислам (суннизм) | ||||||
Дуьххьара хьахадар | 997 шо григорианан рузманца | ||||||
Къам | нохчий | ||||||
ТӀаьхье | Сингалхой, Ноккхой | ||||||
Гергарло | гуной?, курчалой?[1] | ||||||
Таханлера дӀасакхалхар | |||||||
|
|||||||
Хьалхалера дӀасакхалхар | |||||||
• шира мохк Нохч-Мохк |
Гендарганой - нохчийн тайпа, ширачарех нохчийн тайпа[2][3][4]. ЙукъадогӀу Нохчмахкахойн тукхаман. Тайпан мохк — Нохчийчура Нажи-Йуьртан кӀоштан Гендаргана. Гендаргана лаьтта Ястий хин аьрру бердан тӀехь, Нажи-Йуртан къилбехьа, Бенан къилбаседехьа, Энганан малхбалехьа, Даьттаха малхбузехьа.
Тайпа J2 гаплотобан йукъара ду[5]. Дукхаллин барам - 75 000 сов стаг.
Истори
[бӀаьра нисйан | нисйан]Сулейманов Ахьмадан истори
[бӀаьра нисйан | нисйан]ГӀараваьлла волу нохчийн Ӏилманчо Сулейманов Ахьмада дийцарехь, Гендарганой эмиран Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенах бу. Уьш схьабевлла кхаа вешех: Гундалх, Гундаргенах, Нижалх. Гендаргноша дийцарехь уьш вежарий хилла. Церан йиша Курчала хилла.
Шеман эмир Сайд-Ӏали велча дарже кхаьчна кхечу тайпан векал. Эмиран Саид-Ӏалин кӀенташна Абул-Ханан, Решид-Ханан, Хьамзат-Ханан ца лиира даймахкахь баха, къилбаседехьа дӀабахара. Уьш кхечира Курку-ломан йа Кхеташ-коьртан кӀошта, хӀинца ЦӀоьнтара а, Теза-Кхаьлла а йарташ йолчу. Оцу кхааннах цхьаьнан кхо кӀант вара Гундал, Нижал, Гундарген. ТӀаьххьарниг охьахиира хӀинца Гендаргана йолчу, ткъа ши ваша – Гундал а, Нижал а – циггахь бисира. Доьзалаш а, даьхний а алсамадевлча, меттиг ца тоьъна ши ваша къаьстира. Ший а цигара дӀавахара. Нижал охьахиира Ястий хил дехьа, ткъа Гундала караерзира Гумс а, Хул-Хуло хишна йукъара меттиг.
Бена йукъан 2 км гена тера цӀе йолу шира эвла. Иза Бенан йукъайогӀуш йу. Ткъа луларчу Гендарганан а, Энганан а бахархоша йуьйцу Пхьачу шайн «тайпанан мехкаш» йукъахь, лору иза шайн шира кхерч. Оцу гӀуллакхо дагатосу и кхуьй а тайпа гергара хила мега олий[6].
А. Костеринан истории
[бӀаьра нисйан | нисйан]Вайн тайпа схьадаьлла Шемарчу гӀалара, иза лаьтта кхузара къилбехьа Ассирехь. ГӀалан хьаькам вара вехаш а, ницкъ болуш а стаг Ахьмад-хан. Цуьнан дара дукха латташ, куьйга кӀелахь дукха адамаш а дара цуьнан. Уггар дика гӀалара зударий бара цуьнан хӀусамехь. Амма цуьнан хазна а, сий а цуьнан кхо кӀант вара: воккханиг - Шамхан, йуккъерниг – Сайд-Ӏали, жиманиг Ӏаббас. Хезнера вежаршна даккхий а, беркате а долчу къилбаседерчу ДегӀастанан лаьмнех лаьцна. Дагадеара царна оцу лаьмнашка баха, талла, бакъ хилар оцу лаьмнех дуьйцург. Сингаттамца дӀахийцира Ахьмад-хана шен кӀентий лела генарчу а, бевзаш боцучу а махка. Дуккха а нах эцна, доьзалашца арабевлира вежарий къилбаседехьа. Масех шарахь некъ бира вежарша хӀорд тӀиера хӀорд тӀекхаччалц, дехьа бевлира ДегӀастанан лаьмнел, ца бевзачу, адам доцчу махка. Вежаршна гира оцу мехкан хозалла: лаьмнашкара охьаоьху хиш, чӀерий куьйгашца а лоьцуш шорта, экханаш йуьззина хьаннаш. Тархашна йукъара дуьйлу цамгарех товеш долу шовданаш, лаьттах дуьйлу су тоьхчи а леташ долу мехкдаьтта. Йиллира вежарша эвла МахкатӀе. 10 шарахь бехира вежарий МаьхкатӀехь. Берриг белхаца аьтту а, беркат а дара. Тайпа дебара, вежаршна готта хилира цхьаьна эвлахь баха. Барт хилира кхин меттиг лаха, йалташ ден а, даьхний лело а аьтту болуш. Карийра царна доккха хи, цигахь сецира Сайд-Ӏали, йуьрт а кхоьллина шен кӀентан цӀарах АргӀун аьлла. Ӏаббаса, дуккха а меттигаш теллина, йуьйгӀира Нашха эвла, Орга хин лакхенашкахь. Нашха – гендаргной бевлла мохк бу. Воккхаха волу ваша, Шамхан, висира МаьхкатӀехь. И кхо йурт йиллинчул тӀаьхьа йиллира кхин цхьаъ - ГӀоьрдала, Шамханан кӀентан цӀарах. И йиъ йуьрт йоцург оцу хенахь Къилбаседа ДегӀастанахь кхин йарташ йацара.
И йарташ йехкинчул тӀаьхьа, шайн тайпа бехаш болчу махкахь чӀагӀдина, вежарш хаийтира Шеман гӀаларчу гергарчу нахе, оцу хенахь дуьйна цига кхалха дуьйладелира кхин нохчийн тайпанаш[7].
ДӀайаздина 430-гӀа шарахь Мухьаммад пайхӀамар ﷺ воьссинчул тӀаьхьа.
Сил-сил
[бӀаьра нисйан | нисйан]Тайпана силсил: Сайд-Ӏали Шами – Ӏабдул-Хан (Ахьмад-Хан) – Сайд-Ӏали – АргӀун – Шайхуль-Ислам – Джамалуддин – Нурдахьад – Дада – Кавмар – Ӏийса[8].
Бекъабалар
[бӀаьра нисйан | нисйан]Гендаргной бекъало некъешка[5]:
- Айдамир-некъе, J2;
- Ӏаппаз-некъе, J2;
- Батал-некъе, J2;
- Берси-некъе, J2;
- БӀози-некъе, J2;
- Зуьри-некъе;
- Иби-некъе;
- Коьхарси-некъе, J2;
- Лорси-некъе;
- Лаьжги-некъе;
- Мамми-некъе, J2;
- Мовсар-некъе, J2;
- МоӀги-некъе, J2;
- Мозги-некъе, J2;
- Муги-некъе, J2;
- Муки-некъе;
- Мухьлин-некъе;
- Мужьги-некъе, J2;
- Муьлги-некъе, J2;
- Нини-некъе, J2;
- Ноккхой, J2;
- НогӀи-некъе, J2;
- Овки-некъе, J1/J2;
- СаьӀи-некъе;
- Сайки-некъе, J2;
- Седи-некъе;
- Сингал-некъе, J2;
- Солт-некъе;
- Сохьти-некъе, J2;
- ТӀакӀалш-некъе, J2;
- Теси-некъе;
- Товзар-некъе;
- Тучи-некъе, J2;
- Шайхи-некъе;
- Эскар-некъе, J2;
- Йасхьаб-некъе;
- Йахот-некъе, J2.
Гендаргноша йехкина йарташ
[бӀаьра нисйан | нисйан]Ӏовхойн махкара Бетарсолтин отар йиллина гендаргночо Бетарсолтас, ткъа ЧӀулга-Йурт а, Хьалха-Марта а, Таьнги-Чу а, Мартан-Чу а йехкина Гендаргной тайпа наха.
Беха меттигаш
[бӀаьра нисйан | нисйан]Беха меттигаш: Бена-Йурт, БердакӀел, Дубовски, Жима АтагӀа (Дехьа АтагӀа), Йоккха АтагӀа, Лаха Невре, СаӀдин-КӀотар (Бачин-КӀотар, ГӀой-Чу), Таьнги-Чу, Хьалха-Марта, Чуьйри-Эвла, ЧӀулга-Йурт, Ӏалхан-ГӀала[9].
ГӀарабевлла Гендарганой
[бӀаьра нисйан | нисйан]- Тимергераев, Асламбек Нажмудинович – нохчийн Ӏилманча
- Овхадов, Муса Рукманович – нохчийн Ӏилманча
- Баталов, Вахьад Алиевич – милицин полковник
- Куриев Рахьим – нохчийн спортхо
- Токаев, Турпал Аптиевич – нохчийн спортхо
- Хоьту — Имам Шамилан наиб 1854 - 1859
- ЧӀулг — чакх. XVIII — йуьхь. XIX бб. Нохчийчохь хилла тӀемийн жигара декъашхо.
- Хьоза — Имам Шамилан наиб 1851-1854.
- Вагапов, Iарби Джамалайлович – нохчийн Iилманча-лингвист, филолгин Iилманийн кандидат, доцент.
- Хаджимурадов, Иса Нажадиевич – нохчийн политик
- Жумалаева, Лула Изнауровна – нохчийн йаздархо
- Ахмадов, Iумар Ахмадович – нохчийн йаздархо, Севетийн Пачалкхан йаздархойн бертан декъашхо.
- Такаев, Апти – Ичкерин спецназан куьйгалхо
-
Ахмадов, Зелимхан Аднанович – ичкерийн инарла
-
Ахмадов, ХутӀа Аднанович – ичкерийн полковник
-
Ахмадов, Ризван Аднанович – ичкерийн инарла
-
Ахмадов, Рамзан Аднанович – ичкерийн инарла
-
Умаров, Мовлди Абдул-Вахабович — Российн турпалхо
-
Юсупов, Эльдар-Хьаж – нохчийн воккха саг, хьалхара а, шозлагӀа а Нохчийчоьхь хилла тӀемийн декъашхо
-
Доти Ӏали – нохчийн Ӏеламстаг
-
Гериханов, Абдулла Шамсадович – шозлагӀа дуьненан тӀеман декъашхо
-
Гендаргнойн Iиса — Къилбаседа-Кавказан имамаллан эскаран хьаькамехь цхьаъ
-
Гендаргнойн Муса – имам Шемалан наиб
-
Уьчар-Хьаж (Iумар Якъуб) — Нохчийчохь хилла тIеман жигара декъашхо
-
ГуьчггӀеран Аюбан Iела — нохчийн XX бӀешеран хьалхаран эхан пачхьалкхан гӀуллакххо, Сийлахь-боккха даймехкан тӀеман декъашхо
-
Яндаров, Андарбек Дудаевич — нохчийн Ӏилманча, политик, йукъараллин гӀуллакххо
-
Дахиев, Бувади Султанович – Нохчийн Республикин ОМОНан куьйгалхо
-
Эльмурзаев, Юсуп Мутушевич – нохчийн йаздархо а, политик а вара, 1994–1996 шаршкахь хилла Хьалха-Мартанан кIоштан куьйгалхо
-
Чуликов, ИбрахIим Махьтиевич – нохчийн къоман кхеташонан корта. ГӀараваьлла антисоветийн гӀуллакханча
-
Iабдул Хьаким Джанхоев – нохчийн Iелам стаг
-
Хьалим Берсанов – нохчийн Iелам стаг
Билгалдахарш
[бӀаьра нисйан | нисйан]- ↑ А.Сулейманов, «Топонимика ЧИ», 1978 г.
- ↑ К вопросу о количестве чеченских тайпов. Натаев Сайпуди Альвиевич
- ↑ Фурман Д. Е. Чечня и Россия: общества и государств. — М.: Права Человека, 1999. — с. 96
- ↑ Мамакаев, 2009, с. 21.
- ↑ 1 2 http://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
- ↑ Сулейманов А. С. «Топонимия Чечни», Нальчик, Издательский Центр «Эль-Фа» 1997
- ↑ Костерин А. По Чечне: (Путевые наброски.)
- ↑ Кадиев (Мисарбиев) С.-М.Х. "Краткая история и генеалогия тайпа АргIаной", Знаменское, ГУП "Надтеречная межрайонная типография", 2007.
- ↑ А.С. Сулейманов, Топонимия Чечни, Нальчик, Издательский центр "Эль-Фа",1997
Хьажоргаш
[бӀаьра нисйан | нисйан]Хьажа кхин
[бӀаьра нисйан | нисйан]ХӀара чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана. ХӀара дехар ду, хьай аьтту балахь хийца йоза билгала долучуьнца. |