Blaenau Ffestiniog
Math | tref |
---|---|
Poblogaeth | 4,875 |
Daearyddiaeth | |
Sir | Gwynedd |
Gwlad | |
Cyfesurynnau | 52.9944°N 3.9375°W |
Cod OS | SH705455 |
Cod post | LL41 |
Gwleidyddiaeth | |
AC/au | Mabon ap Gwynfor (Plaid Cymru) |
AS/au | Liz Saville Roberts (Plaid Cymru) |
Tref yng Ngwynedd, Cymru, yw Blaenau Ffestiniog( ynganiad ). Fe'i lleolir gerllaw Parc Cenedlaethol Eryri. Mae ganddi boblogaeth o 4,830 (Cyfrifiad 2001) (Gan gynnwys Llan Ffestiniog ). Mae Caerdydd 175.6 km i ffwrdd o Flaenau Ffestiniog ac mae Llundain yn 308.2 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sydd 29 km i ffwrdd.
Roedd y dref yn ganolfan bwysig iawn yn y diwydiant llechi.
Mae'r wlad o gwmpas y dref yn rhan o Barc Cenedlaethol Eryri, ond dyw'r dref ei hunan ddim - fe'i heithrwyd oherwydd yr olion diwydiannol sy'n amlwg o amgylch y dref. Dywedir ei bod yn bwrw llawer o law yno. Lleolir y Moelwynion yn agos i'r dref, uwchben pentref Tanygrisiau.
Mae'r cylch yn cael ei wasanaethu gan bapur bro o'r enw Llafar Bro sy'n cael ei gyhoeddi unwaith y mis.
Yn hanesyddol, roedd yn rhan o Sir Feirionnydd.
Hanes
[golygu | golygu cod]Tyfodd y Blaenau yn gyflym o gwmpas y chwareli llechi yn ystod y 19g wedi i ŵr o'r enw Methusalem Jones ddarganfod llechfaen yn yr ardal yn yr 1760au. Agorwyd rheilffordd fach (Rheilffordd Ffestiniog heddiw) i gludo llechi o'r Blaenau i Borthmadog, oedd yn borthladd bach prysur yn y 19eg ganrif. Yn anterth y diwydiant llechi ar droad yr 20g, cododd poblogaeth y dref i 11,434 yn ôl cyfrifiad 1901, gan ei gwneud yn ail dref fwyaf gogledd Cymru ar ôl Wrecsam ar y pryd.[1]
Diwylliant
[golygu | golygu cod]Eisteddfod Genedlaethol
[golygu | golygu cod]Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mlaenau Ffestiniog ym 1898.
Cerddoriaeth Gyfoes Gymraeg
[golygu | golygu cod]Mae rhestr faith o fandiau chwyldroadol Cymraeg sy'n dod o Flaenau Ffestiniog, yn eu plith: Anweledig, Llwybr Llaethog, Mim Twm Llai, Frizbee, dau boi o Blaena, Llan Clan a Gwibdaith Hen Fran er enghraifft.
Côr Meibion y Brythoniaid
[golygu | golygu cod]Trafnidiaeth
[golygu | golygu cod]Saif Blaenau ar un pen Rheilffordd Dyffryn Conwy, sy'n ei chysylltu â Chyffordd Llandudno a Llandudno trwy dirlun prydfrerth Dyffryn Lledr a Dyffryn Conwy. Ceir lein arall sydd ar gyfer twristiaid yn bennaf heddiw ond yn y gorffennol a fu'n dwyn llechi i'r cei ym Mhorthmadog, sef Reilffordd Ffestiniog. Mae'r A470 yn mynd trwy'r dref cyn dringo Bwlch y Gorddinan. Mae gwasanaethau bws cyson T22 i Borthmadog a Chaernarfon sy'n cysylltu â'r gwasanaeth i Fangor ac mae gwasanaethau bysus eraill i Landudno a Dolgellau. Mae gwasanaeth bws lleol hefyd sy'n cysylltu Tanygrisiau a Rhiwbryfdir gyda chanol y dref.
Ysgolion
[golygu | golygu cod]Mae'r dref yn cael ei gwasanaethu gan dair ysgol gynradd, sef: Ysgol Manod, Ysgol Maenofferen ac Ysgol Tanygrisiau. Mae'r ysgolion hyn yn bwydo'r ysgol uwchradd leol, Ysgol y Moelwyn.
Clybiau a Chymdeithasau
[golygu | golygu cod]- Clwb Pêl-droed Amaturiaid y Blaenau
- Clwb Rygbi Bro Ffestiniog
- Clwb Golff Ffestiniog
- Seindorf yr Oakeley
- Côr y Brythoniaid
- Côr y Moelwyn
- Y Fainc Sglodion - cymdeithas hanesyddol leol
- Sgotwrs 'Stiniog
Cyflogaeth
[golygu | golygu cod]Er fod y diwydiant chwareli llechi yn parhau i gyflogi nifer o bobl yn y dref, mae'r diwydiant hwn wedi cael ei ddisodli fel prif gyflogwyr gan ffatri Blaenau Plastics sydd â staff o tua 300. Rhai o gyflogwyr mawr eraill y dref yw ffatri Metcalfe, sy'n creu offer arlwyo, a phwerdy trydan-dŵr Tanygrisiau. Mae dau gwmni cludiant ffyrdd mawr wedi eu lleoli yn yr ardal hefyd, sef 'Roberts Ffestiniog' o Lan Ffestiniog a 'E. Hughes' o'r Manod.
Gwahanol Ardaloedd y Dref
[golygu | golygu cod]- Tanygrisiau sy'n ystyried ei hun yn bentref ar wahân.
- Rhiwbryfdir
- Canol y Dref
- Manod
Tafarnau'r Dref
[golygu | golygu cod]- Gwesty'r Manod
- Y Meirion
- Tŷ Gorsaf
- King's Head ('Y Tap')
- Clwb Rygbi Bro Ffestiniog
Enwogion
[golygu | golygu cod]- Bruce Griffiths - ysgolhaig a geiriadurwr (golygydd Geiriadur yr Academi).
- Arwel Gruffydd - actor a chyfarwyddwr artistig Theatr Genedlaethol Cymru.
- Ted Breeze Jones - naturieithwr, adarydd a ffotograffydd.
- Geraint Vaughan Jones - nofelydd.
- Idwal Jones nofelydd Americanaidd Cymreig
- Rhys Maengwyn Jones (1941-2001) archeolegydd ac anthropolegydd a oedd yn arbenigo yng nghyn hanes brodorion cynhenid Awstralia
- Robert Thomas Jones - ysgrifennydd cyffredinol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru ac Aelod Seneddol.
- Eigra Lewis Roberts - nofelwraig a dramodydd.
- Yr Athro Gwyn Thomas - cafodd y bardd ac ysgolhaig adnabyddus, a aned yn Nhanysgrisiau ei fagu yn y Blaenau.
- R. Bryn Williams - ganed y llenor a hanesydd yn y Blaenau ym 1902 a threuliodd ei blentyndod cynnar yno cyn symud â'i rieni i'r Wladfa ym Mhatagonia.
- Glyn Wise - cyflwynwr ar raglen radio C2.
- Dewi Prysor - awdur a chyflwynydd teledu.
- Gai Toms - cerddor.
- Ceri Cunnington - cerddor ac actor.
Y Glaw
[golygu | golygu cod]Mae glaw y Blaenau yn ddihareb. Mae’r graff canlynol yn seiliedig ar ddata o Hanes Plwyf Ffestiniog yn dangos nad dihareb go iawn yw liquid sun brolia rhai trigolion y dref!
Llyfryddiaeth
[golygu | golygu cod]- amryw awduron, Chwareli a Chwarelwyr (Caernarfon, 1974)
- Gwyn Thomas, Yn Blentyn yn y Blaenau (1981). Darlith hunangofiannol.
- Gwyn Thomas, Blaenau Ffestiniog (2007 Gomer). Casgliad o gerddi a lluniau.
Gweler hefyd
[golygu | golygu cod]Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ Gwefan Gogledd Orllewin y BBC
- ↑ G.J. Williams (1882) Hanes Plwyf Ffestiniog
Dolen allanol
[golygu | golygu cod]- Gwefan y dref Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Webarchive/data' not found.
Dinas
Bangor
Trefi
Abermaw · Y Bala · Bethesda · Blaenau Ffestiniog · Caernarfon · Cricieth · Dolgellau · Harlech · Nefyn · Penrhyndeudraeth · Porthmadog · Pwllheli · Tywyn
Pentrefi
Aberangell · Aberdaron · Aberdesach · Aberdyfi · Aber-erch · Abergwyngregyn · Abergynolwyn · Aberllefenni · Abersoch · Afon Wen · Arthog · Beddgelert · Bethania · Bethel · Betws Garmon · Boduan · Y Bont-ddu · Bontnewydd (Arfon) · Bontnewydd (Meirionnydd) · Botwnnog · Brithdir · Bronaber · Bryncir · Bryncroes · Bryn-crug · Brynrefail · Bwlchtocyn · Caeathro · Carmel · Carneddi · Cefnddwysarn · Clynnog Fawr · Corris · Croesor · Crogen · Cwm-y-glo · Chwilog · Deiniolen · Dinas, Llanwnda · Dinas, Llŷn · Dinas Dinlle · Dinas Mawddwy · Dolbenmaen · Dolydd · Dyffryn Ardudwy · Edern · Efailnewydd · Fairbourne · Y Felinheli · Y Ffôr · Y Fron · Fron-goch · Ffestiniog · Ganllwyd · Garndolbenmaen · Garreg · Gellilydan · Glan-y-wern · Glasinfryn · Golan · Groeslon · Llanaber · Llanaelhaearn · Llanarmon · Llanbedr · Llanbedrog · Llanberis · Llandanwg · Llandecwyn · Llandegwning · Llandwrog · Llandygái · Llanddeiniolen · Llandderfel · Llanddwywe · Llanegryn · Llanenddwyn · Llanengan · Llanelltyd · Llanfachreth · Llanfaelrhys · Llanfaglan · Llanfair · Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn) · Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant) · Llanfihangel-y-traethau · Llanfor · Llanfrothen · Llangelynnin · Llangïan · Llangwnadl · Llwyngwril · Llangybi · Llangywer · Llaniestyn · Llanllechid · Llanllyfni · Llannor · Llanrug · Llanuwchllyn · Llanwnda · Llanymawddwy · Llanystumdwy · Llanycil · Llithfaen · Maentwrog · Mallwyd · Minffordd · Minllyn · Morfa Bychan · Morfa Nefyn · Mynydd Llandygái · Mynytho · Nantlle · Nantmor · Nant Peris · Nasareth · Nebo · Pant Glas · Penmorfa · Pennal · Penrhos · Penrhosgarnedd · Pen-sarn · Pentir · Pentrefelin · Pentre Gwynfryn · Pentreuchaf · Pen-y-groes · Pistyll · Pontllyfni · Portmeirion · Prenteg · Rachub · Y Rhiw · Rhiwlas · Rhos-fawr · Rhosgadfan · Rhoshirwaun · Rhoslan · Rhoslefain · Rhostryfan · Rhos-y-gwaliau · Rhyd · Rhyd-ddu · Rhyduchaf · Rhydyclafdy · Rhydymain · Sarnau · Sarn Mellteyrn · Saron · Sling · Soar · Talsarnau · Tal-y-bont, Abermaw · Tal-y-bont, Bangor · Tal-y-llyn · Tal-y-sarn · Tanygrisiau · Trawsfynydd · Treborth · Trefor · Tre-garth · Tremadog · Tudweiliog · Waunfawr