Կառլ Կլուզիուս
Կառլ Կլուզիուս ֆր.՝ Char | |
---|---|
Ծնվել է | փետրվարի 19, 1525[1] կամ մարտի 1, 1526[2] Առաս |
Մահացել է | ապրիլի 4, 1609[3][4][5][…] Լեյդեն, Հոլանդիա, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն |
Գերեզման | Pieterskerk |
Քաղաքացիություն | Հյուսիսային Նիդերլանդներ և |
Մասնագիտություն | բուսաբան, բժիշկ, թարգմանիչ, համալսարանի դասախոս, սնկաբան, կենդանաբան և թռչնաբան |
Հաստատություն(ներ) | Լեյդենի համալսարան և Լեյդենի համալսարան[2] |
Գործունեության ոլորտ | բուսաբանություն |
Պաշտոն(ներ) | համալսարանի դասախոս և տնօրեն |
Ալմա մատեր | Գենտի համալսարան, Լյովենի Հին համալսարան, Մարբուրգի համալսարան, Վիտենբերգի համալսարան և Faculty of Medicine of Montpellier? |
Տիրապետում է լեզուներին | լատիներեն[6], իսպաներեն և ֆրանսերեն[3] |
Հեղինակի անվան հապավումը (բուսաբանություն) | Clus. |
Կառլ Կլուզիուս[7] (լատին․՝ Carolus Clusius կամ հոլ.՝ Karl Clusius)[8][9][10] կամ Շառլ դը Լեկլուզ[7] (ֆր.՝ Charles de l’Écluse)[9][10][11][12], փետրվարի 19, 1525[1] կամ մարտի 1, 1526[2], Առաս - ապրիլի 4, 1609[3][4][5][…], Լեյդեն, Հոլանդիա, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն), նիդերլանդացի[8],ֆրանսիացի[7][12], բուսաբան[9][11], 16-րդ դարի եվրոպական կարևորագույն բուսաբաններից մեկը[13], համարվում է իր ժամանակի առաջատար բուսաբանը[14], կենտրոնական դեմք բույսերի բորսաների հսկայական եվրոպական ցանցում[13], հոլանդական սոխուկավոր բույսերի արդյունաբերության հիմնադիր[15], բուսաբանության պրոֆեսոր[11], սնկաբան[8], «սնկաբանության հայր»[16], բժիշկ[7][11][14], բնագետ[7] և հումանիստ[13][14][17]։
Կենսագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Չարլզ Կլյուզիուսը ծնվել է Արրասում 1526 թվականի փետրվարի 19-ին[7][9][13][15][18] հարուստ, լավ կրթված կաթոլիկ ընտանիքում[19]։ Կլուզիուսի հայրը՝ Միշել դե Լեկլուզը, եղել է ազնվական և ծառայել է որպես խորհրդական Արտուայի նահանգային դատարանում[13]։ Կառլ Կլուզիուսը սովորել է Շվեյցարիայում, Գերմանիայում և Ֆրանսիայում[7]։ Սովորել է իրավագիտություն և փիլիսոփայություն Գենտի համալսարանում[11]։ 1550 թվականի սկզբին Կլուզիուսը որոշ ժամանակ անցկացրեց Շվեյցարիայում, 1551 թվականին գտնվել է Մոնպելիեում՝ սովորելով պրոֆեսոր Գիյոմ Ռոնդելեի հետ[13]։ Մոնպելիեի միջավայրն իր բուսական հարստությամբ հատկապես հարմար էր Կլուզիուսի բուսաբանության հակումները զարգացնելու և ամրապնդելու համար, ձևավորման տարիների ընթացքում սովորել է առնվազն ութ լեզու և ձեռք բերել լայն գիտելիքներ հարցերի լայն շրջանակի վերաբերյալ[13]։ Կառլ Կլուզիուսը կարողացել է կարդալ հոլանդերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, հունարեն, իտալերեն, իսպաներեն և լատիներեն[19]։ Նա նաև զբաղվել է պորտուգալերենի ինքնուրույն ուսումնասիրությամբ[19]։ Կլուզիուսի առաջին հրապարակումը եղել է Ռեմբերտ Դոդունսի «Cruydt-Boeck» ստեղծագործության ֆրանսերեն թարգմանությունն է, որը լույս է տեսել Անտվերպենում 1557 թվականին[13]։ Կառլ Կլուզիուսը եղել է իշխանների և արիստոկրատների խորհրդականը Եվրոպական տարբեր երկրներում[13]։
Ժամանակակիցներից մեկը Կլուզիուսին նկարագրել է որպես Եվրոպայի բոլոր գեղեցիկ այգիների հայր[17]։ Կառլ Կլուզիուսի ծննդյան պահին այգիները քիչ են փոխվել 8-րդ դարից ի վեր, Կլուզիուսը զգալի դեր է խաղացել դրանց փոփոխության մեջ[19]։ Բուսաբանությունը դարձավ անկախ գիտություն և այլևս չէր համարվում բժշկության ճյուղ. բույսերը հետաքրքրված էին միայն իրենց բուժիչ և խոհարարական հատկություններով, և Կլուսիուսն առաջիններից է եղել Հյուսիսային Եվրոպայում[17]։
Կառլ Կլուզիուսը հրավիրվել է Վիեննա՝ բուսաբանական այգի ստեղծելու համար[17], եղել է Վիեննայի Բուսաբանական այգու տնօրենը[15] Մաքսիմիլիան II կայսեր արքունիքում[10][13][18]։ Կայսեր հովանավորությունը նրան հնարավորություն է տվել ճանապարհորդել ամբողջ Եվրոպայում՝ տեղեկություններ հավաքելով իր բուսաբանական հետազոտությունների համար և Եվրոպայից դուրս մի շարք նոր բույսեր ներմուծելով[13]։
Կլուզիուսը նպաստել է Եվրոպայում կարտոֆիլի մշակույթի ներդրմանը[7], ինչպես նաև Նիդեռլանդներում կակաչներ է ներմուծել[13][17]։ Համարվում է նաև, որ ներմուծել է պիոններ և հակինթներ արևմտաեվրոպական այգեգործության մեջ[20]։ 1593 թվականին Կլուզիուսը Լեյդենում դարձել է բուսաբանության պատվավոր պրոֆեսոր, այս պաշտոնը զբաղեցրել է մինչև իր մահը[11][13]։ Կլաուզիուսի կարևոր նվաճումներից մեկը Լեյդենի բուսաբանական այգու ստեղծումն էր՝ Ալպերից հյուսիս գտնվող երկրորդ նման հաստատությունը[13]։ Ստեղծել է այն 67 տարեկան հասակում[19]։ Լեյդենի բուսաբանական այգում Չարլզ Կլուզիուսը տնկել է մի քանի կակաչների սոխուկներ, որոնք նրան ուղարկվել էին Կոստանդնուպոլսից Սուլթան Սուլեյման Iի արքունիքում Սուրբ Հռոմի դեսպան Բուզբեկի կողմից[21]։ Չնայած այն հանգամանքին, որ կակաչները Կենտրոնական Ասիայից էին և նախկինում չէին աճեցվել Կոստանդնուպոլսից արևմուտք, նրանք հարմարվել են հյուսիս-արևմտյան Եվրոպայի կլիմայական պայմաններին[21]։ 1594 թվականի գարնանը Նիդեռլանդների հյուսիսում ծաղկել են առաջին կակաչները[17]։ Դա հոլանդական սոխուկավոր բույսերի արդյունաբերության սկիզբն էր[15]։
Կառլ Կլուզիուսը նորարարական, աշխարհահռչակ բուսաբանական հրապարակումների հեղինակ է[13]։ Նա համարվում է «սնկաբանության հայրը», քանի որ 1601 թվականին նա գրել է սնկերի մասին առաջին մենագրությունը[16]։ Սա Հունգարիայի սնկային ֆլորայի տարածաշրջանային նկարագրությունն էր՝ «Fungorum in Pannoniis observatorum brevis historia», որը հրատարակվել է «Rariorum plantarum historia» ընդհանուր հատորում, որը հետագայում կոչվել է «Կլյուզիուսի կոդեքս» («Codex Clusianus»)[16]: Կլուզիուսը նկարագրել է սնկերի 47 «սեռ» և 105 «տեսակ»՝ նկարագրություններին տրամադրելով բավականին ճշգրիտ ջրաներկ նկարազարդումներ[16]։. «Codex Clusius»ի սնկերի մեծ մասը կարելի է բավականին ճշգրիտ ճանաչել նկարազարդումներից[22][23]։
Չարլզ Կլյուզիուսը մահացել է Լեյդենում 1609 թվականի ապրիլի 4-ին[7][9][13][15]։
Գիտական գործունեություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կառլ Կլուզիուսը մասնագիտացել է սնկաբանության, ինչպես նաև բույսերի և կենդանիների ուսումնասիրության մեջ[7][8]։ Կլուզիուսը նկարագրել է Եվրոպայի, Ասիայի, Աֆրիկայի, Հյուսիսային Ամերիկայի և Հարավային Ամերիկայի բազմաթիվ նոր բույսեր և կենդանիներ[7]։ Եղել է առաջինը, որը հայտնաբերել է որոշ բույսերի ընտանիքներ[7]։
Գիտական աշխատություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1561: Antidotarium sive de exacta componendorum miscendorumque medicamentorum ratione ll. III … nunc ex Ital. sermone Latini facti (Antwerpen. Ex officina Plantiniana).
- 1570: Galliae Narbonensis ora marittima (Antwerpen. Abraham Ortelius).
- 1571: Hispania nova descriptio (Antwerpen. Abraham Ortelius).
- 1582: Aliquot notae in Garciae Aromatum historiam (Antwerpen. Ex officina Plantiniana).
- 1583: Rariorum aliquot stirpium, per Pannoniam, Austriam, & vicinas quasdam provincias observatarum historia, IV libris expressa (Antwerpen. Ex officina Plantiniana).
- 1583: Stirpium nomenclator Pannonicus (Nemetvyawarini: Joannes Manlius).
- 1601: Rariorum plantarum historia / Fungorum in Pannoniis observatorum brevis historia. Exoticorum libri decem: quibus animalium, plantarum, aromatum, aliorumque peregrinorum fructuum historiæ discribuntur (Antwerpen. Ex officina Plantiniana apud Ioannem Moretum).
- 1605: Exoticorum libri decem: quibus animalium, plantarum, aromatum, aliorumque peregrin. fructuum historiae describuntur / item Pt. Bellonii Observationes, eodem C.C. interprete (Leiden: Ex officina Plantiniana).
- 1611: Curae posteriores, seu plurimarum non antè cognitarum, aut descriptarum stirpium, peregrinorumque aliquot animalium novae descriptiones: quibus & omnia ipsius opera, aliáque ab eo versa augentur, aut illustrantur: accessit seorsim Everardi Vorstii. .. de eiusdem Caroli Clusii Vita & obitu oratio, aliorumque Epicedia (Leiden & Antwerpen). Ex officina Plantiniana.
- 1619: Summi Galliae Belgicae corographica descriptio posthuma, ed. Joachim Morsius (Leiden: Jac. Marcus).
- 1630: Appendix cultori plantarum exoticarum necessaria. in Herbarium Horstianum (Marburg).
Մեծարանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Չարլզ Պլյումերը իր պատվին անվանել է բույսի ցեղ (լատին․՝ Clusia)[24][25][26]:
Չարլզ Կլուզիուսի անունով կոչվել են նաև հետևյալ բույսերի տեսակները՝
- Amaryllis clusiana Ker Gawl., 1817[27]
- Galanthus clusii Fisch. ex Steud., 1840[28]
- Gentiana clusii E.P.Perrier & Songeon, 1853[29]
- Primula clusii Wiest ex Nyman, 1881[30]
- Primula clusiana Tausch, 1821[31]
- Potentilla clusiana Jacq., 1774[32]
- Potentilla clusiana Geners., 1822[33]
- Rubus clusii Borbás, 1885[34]
- Paeonia clusii Stern & Stearn, 1940[35]
- Achillea clusiana Tausch, 1821[36]
- Doronicum clusii (All.) Tausch, 1828[37]
- Tulipa clusiana Shepherd ex Schult.f., 1830[38]
- Tulipa clusiana Redouté, 1803[39]
- Tulipa clusiana Orph. ex Nyman, 1882[40]
- Auricula-ursi clusiana (Tausch) Soják, 1980[41]
- Tilia clusiana J.Wagner, 1926[42]
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,0 1,1 FINA Wiki — Austrian Academy of Sciences.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Leidse Hoogleraren (նիդերլ.)
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Carolus Clusius (նիդերլ.)
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Carolus Clusius — 2009.
- ↑ CONOR.Sl
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 Клузиус Карл հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 «International Plant Names Index: Carolus Clusius (1526—1609)». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 24-ին.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 «Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Karl Clusius». Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 1-ին.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 «Hortus botanicus Leiden: Clusiustuin». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 17-ին. Վերցված է 2023 թ․ դեկտեմբերի 26-ին.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 «DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Charles de l'Ecluse». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 24-ին.
- ↑ 12,0 12,1 «Virtual International Authority File: Charles de L´Écluse». Արխիվացված օրիգինալից 2013 թ․ դեկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ սեպտեմբերի 25-ին.
- ↑ 13,00 13,01 13,02 13,03 13,04 13,05 13,06 13,07 13,08 13,09 13,10 13,11 13,12 13,13 13,14 13,15 Exhibition in Leiden University Library on the occasion of the conference ‘Clusius in a New Context’, 23—25 September 2004 Արխիվացված 2011-07-19 Wayback Machine
- ↑ 14,0 14,1 14,2 «Clusiusstichting: Carolus Clusius». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 30-ին. Վերցված է 2023 թ․ դեկտեմբերի 26-ին.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 «Encyclopedia Britannica: Carolus Clusius». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ մարտի 20-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 18-ին.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 Чикин Ю. А. Общая фитопатология (часть 1): Учебное пособие. — Томск: ТГУ, 2001. — 170 с.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Encyclopaedia Romana: Carolus Clusius (Charles de l’Ecluse)
- ↑ 18,0 18,1 Naturpark: Carolus Clusius (PDF) Արխիվացված 2006-10-07 Wayback Machine
- ↑ 19,0 19,1 19,2 19,3 19,4 «Strange Science: Carolus Clusius». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2012 թ․ հուլիսի 18-ին.
- ↑ Duane Isley (1994) One Hundred and One Botanists.
- ↑ 21,0 21,1 Александр Кокшаров. Пузырь или нет? //«Эксперт» № 1 (640) — 29 декабря 2008.
- ↑ Леонтьєв Д. В., Акулов О. Ю. Загальна мікологія: Підручник для вищих навчальних закладів. — Харків: «Основа», 2007. — С. 192—206. — ISBN 978-966-495-040-1 (Общая микология: Учебник для высших учебных заведений).(ուկր.)
- ↑ Курсанов Л. И. Очерк развития микологии // Микология. — М.: Учпедгиз, 1940.
- ↑ Charles Plumier: Nova Plantarum Americanarum Genera. Leiden 1703, S. 20f.
- ↑ Carl von Linné: Critica Botanica. Leiden 1737, S. 92.
- ↑ Carl von Linné: Genera Plantarum. Leiden 1742, S. 229.
- ↑ Journ. Sc. & Arts ii. (1817) 346. (IK).
- ↑ Nomencl. Bot. [Steudel], ed. 2. 1: 653. 1840 (IK).
- ↑ Bull. Soc. Hist. Nat. Savoie 1853 [1854?] 185. (IK).
- ↑ Consp. Fl. Eur. 3: 605. 1881 [prob. Jul 1881] (IK).
- ↑ Flora 4(1): 364. 1821 (IK).
- ↑ Fl. Austriac. (Jacquin) 2: 10, t. 116. 1774 (IK).
- ↑ Elench. Scepus. n. 277; ex Wahlenb. Fl. Carpat. 157. (IK).
- ↑ In Erdesz. Lapok (1885) 401; et Geogr. atq. Enum. pl. Comit. Castrif (1887) 292. (IK).
- ↑ Bot. Mag. 162: t. 9594. 1940 (IK).
- ↑ Flora 4(2): 551. 1821 (IK).
- ↑ Flora 11: 178. 1828 (GCI).
- ↑ Syst. Veg., ed. 15 bis [Roemer & Schultes] 7(2): 1684. 1830 [Oct-Dec 1830] (IK).
- ↑ Liliac. [Redouté] 1: t. 37. 1803 [Aug 1803] (IK).
- ↑ Consp. Fl. Eur. 4: 723. 1882 [Oct 1882] (IK).
- ↑ Čas. Nár. Muz. Praze, Rada Přír. 148(3-4): 209. 1980 [1979 publ. 1980] (IK).
- ↑ Magyar Bot. Lapok 1925, xxiv. 93 (1926), hybr. (IK).
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Karl Mägdefrau: Geschichte der Botanik. Leben und Leistung großer Forscher. Stuttgart, Gustav Fischer Verlag, 2. Auflage, 1992, ISBN 3-437-20489-0.(գերմ.)
- Heinrich Dörfelt, Heike Heklau: Geschichte der Mykologie. Schwäbisch-Gmünd, Einhorn Verlag 1998, ISBN 3-927654-44-2.(գերմ.)
- Ilse Jahn: Geschichte der Biologie. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2000, ISBN 3-8274-1023-1.(գերմ.)
- Heinrich Wilhelm Reichardt: Clusius, Carolus. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 4, Duncker & Humblot, Leipzig 1876, S. 349—351.(գերմ.)
- Hunger, Friedrich Wilhelm Tobias. Charles de L’Escluse (Carolus Clusius) Nederlandsch kruidkundige, 1526—1609. 2 vols. The Hague: M. Nijhoff, 1927—1943.(նիդեր.)
- Smit, P. «Carolus Clusius and the beginning of botany in Leiden University». Janus. 60 (1973) 87—92.(անգլ.)
- Ogilvie, Brian W. «The Science of Describing: Natural History in Renaissance Europe». Chicago: University of Chicago Press, 2006.(անգլ.)
- Большая советская энциклопедия: В 30 т. — М.: «Советская энциклопедия», 1969—1978.(ռուս.)
- Чикин Ю. А. Общая фитопатология (часть 1): Учебное пособие. — Томск: ТГУ, 2001. — 170 с.(ռուս.)
- Леонтьєв Д. В., Акулов О. Ю. Загальна мікологія: Підручник для вищих навчальних закладів. — Харків: «Основа», 2007. — С. 192—206. — ISBN 978-966-495-040-1 (Общая микология: Учебник для высших учебных заведений).(ուկր.)
- Курсанов Л. И. Очерк развития микологии // Микология. — М.: Учпедгиз, 1940.(ռուս.)
- Энциклопедический словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон, 1890—1907.(ռուս.)
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Клузиус Карл հոդվածը Սովետական մեծ հանրագիտարանում (ռուս.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- International Plant Names Index: Carolus Clusius (1526—1609)Արխիվացված 2015-09-26 Wayback Machine(անգլ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- DNB, Katalog der Deutschen Nationalbibliothek: Charles de l’EcluseԱրխիվացված 2013-12-03 Wayback Machine(գերմ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Allgemeine deutsche Biographie & Neue deutsche Biographie (Digitale Register): Karl ClusiusԱրխիվացված 2017-10-10 Wayback Machine(գերմ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Exhibition in Leiden University Library on the occasion of the conference ‘Clusius in a New Context’, 23—25 September 2004(անգլ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Hortus botanicus Leiden: Clusiustuin(նիդեր.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Encyclopedia Britannica: Carolus ClusiusԱրխիվացված 2015-03-20 Wayback Machine(անգլ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Encyclopaedia Romana: Carolus Clusius (Charles de l’Ecluse)(անգլ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Strange Science: Carolus ClusiusԱրխիվացված 2015-04-02 Wayback Machine(անգլ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Clusiusstichting: Carolus Clusius(նիդեր.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Virtual International Authority File: Charles de L´ÉcluseԱրխիվացված 2013-12-03 Wayback Machine(անգլ.)(Ստուգված է 1 Դեկտեմբերի 2013)
- Naturpark: Carolus Clusius (PDF)(գերմ.)
- 1300 letters of Clusius online at Leiden University LibraryԱրխիվացված 2016-03-04 Wayback Machine(անգլ.)
Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կառլ Կլուզիուս» հոդվածին։ |
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Կառլ Կլուզիուս» հոդվածին։ |
|
- Փետրվարի 19 ծնունդներ
- 1525 ծնունդներ
- Մարտի 1 ծնունդներ
- 1526 ծնունդներ
- Ապրիլի 4 մահեր
- 1609 մահեր
- Լեյդեն քաղաքում մահացածներ
- Մարբուրգի համալսարանի շրջանավարտներ
- Գիտնականներ այբբենական կարգով
- Անձինք այբբենական կարգով
- Ֆրանսիացի բուսաբաններ
- Հոլանդացի բուսաբաններ
- Ֆրանսիացի բժիշկներ
- Հոլանդացի բժիշկներ
- Ֆրանսիացի գիտնականներ
- Կենսաբաններ
- Ֆրանսիացի հումանիստներ