Կարիբյան ավազանի պատմություն
Կարիբյան ավազանի, ինչպես Արևմտյան Հնդկաստանի կղզիների, այնպես էլ Կենտրոնական և Հարավային Ամերիկայի ափերի պատմությունը լավագույնս հայտնի է եվրոպական տերությունների կողմից, Ամերիկայի գաղութացման դարաշրջանից։ Ավելի վաղ շրջանների պատմությունն ուսումնասիրվում է հնագիտական և գենետիկական մեթոդներով[1]։
Իսպանական գաղութացումից առաջ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կարիբյան ավազանի կղզիների նախակոլումբիական բնակավայրի պատմության մեջ առանձնանում են ժողովուրդների երեք խումբ. առաջին խմբի ժողովուրդները (պալեո-հնդիկներ) կղզիներ են եկել մ.թ.ա. 5000-2000 թվականներին Կենտրոնական կամ Հարավային Ամերիկայից։ Հաջորդ խումբը, որը գաղթել է մ.թ.ա 1000-500 թվականներին Հարավային Ամերիկայից մինչև Մեծ Անտիլյան կղզիներ և Տրինիդադ կղզի, ստեղծել է մեզո-հնդկական կամ սիբոնյան մշակույթը։ Տարածաշրջանում հայտնված ժողովուրդների երրորդ խումբը Տայնոններն էին, որոնք ժամանել են մ.թ.ա. 300 թվականին Հարավային Ամերիկայից Տրինիդադ կղզի և այնտեղից բնակեցվել են Փոքր և Մեծ Անտիլյան կղզիներում, իսկ հետո Կարիբները, որոնք գաղթել են մ.թ. 1000-ից հետո՝ Օրինոկոյի դելտա շրջանից՝ արավակախոս հնդկացիներին տեղահանել են Տրինիդադից և Փոքր Անտիլյան կղզիներից[1]:
Կարիբյան ծովի հյուսիս-արևմտյան ափին, Յուկատան թերակղզում, այս շրջանում էլ մայաների քաղաքակրթությունը ծաղկել է[2]։
Կարիբյան անվանումը գալիս է Կարիբներից՝ հնդիկ ժողովուրդների մի խումբ, որոնք ապրել են Անտիլյան կղզիներում 15-րդ դարում եվրոպացիների կողմից իրենց հայտնագործության ժամանակ։ Սկզբում իսպանացի նվաճողները խեղաթյուրել են այս ցեղերի անվանումը և սկսել անվանել «մարդակեր»։ Նոր հողերը, որոնք կոչվում էին Արևմտյան Հնդկաստան, իսպանացիները նույնպես հաճախ անվանում էին Անտիլյան ծով, ուստի այս անվանումը օգտագործվում է նաև որոշ եվրոպական լեզուներում[3]։
Երբ իսպանացիները ժամանել են Անտիլյան կղզիներ, նրանց բնակեցրել են Տայնո հնդկացիները, որոնք Հարավային Ամերիկայից մոտավորապես մեր թվարկությունից առաջ են այնտեղ գաղթել[4]։ 1492 թվականին Քրիստոփոր Կոլումբոսի առաջին արշավախումբը վայրէջք է կատարել Բահամյան կղզիներում՝ լիովին համոզված լինելով, որ նրանք նոր ճանապարհ են հայտնաբերել դեպի Ասիա։ Հիսպանիոլա (այժմ՝ Հաիթի) կոչվող կղզում հիմնադրվել է առաջին իսպանական բնակավայրը՝ նշանավորելով տարածաշրջանում իսպանական դարավոր գերիշխանության սկիզբը։ 1506-1511 թվականներին Էռնան Կորտեսի և Դիեգո Վելասկես դե Կուելարի մասնակցությամբ նվաճվել են Իսպանիոլա և Կուբան կղզիները, իսկ տեղի բնակչությունը վերածվել է ստրուկների։ 1517 թվականին Ֆրանցիսկո Էրնանդես դե Կորդոբան հայտնաբերել է Յուկատան թերակղզին, որտեղ իսպանացիներն առաջին անգամ հանդիպել են մայաների զարգացած քաղաքակրթությանը։ Խուան դե Գրիյալվայի (1518) և Էրնան Կորտեսի (1519) հետագա արշավախմբերը նշանավորել են Մեքսիկայի գրավման և գաղութացման սկիզբը[5]։
Եվրոպական մյուս կայսրությունները նույնպես սկսել են ընդարձակվել դեպի արևմուտք՝ նավեր ուղարկելով դեպի Նոր աշխարհ։ Առաջին անգլիական գաղութները հայտնվել են Բերմուդայում (1612), Սենտ Քիթսում (1623) և Բարբադոսում (1627), այնուհետև օգտագործվել են այլ կղզիներ գաղութացնելու համար։ Ֆրանսիական Արևմտյան Հնդկաստանը նույնպես սկիզբ է առել Սենտ Քիթս կղզուց (1624)։ Մեծ Բրիտանիան և Ֆրանսիան թուլացող Իսպանական կայսրությունից նույնպես հաջողությամբ գրավել են կղզիները։ 1655 թվականին Ջամայկան գտնվում էր բրիտանացիների վերահսկողության տակ, իսկ 1697 թվականին ֆրանսիացիները գրավել են Հիսպանիոլայի արևմտյան մասը։ 17-րդ դարում Կուրասաո, Սուրբ Մարտին, Արուբա և մի շարք այլ կղզիներում հայտնվել են հոլանդական գաղութներ, որոնք հետագայում դարձել են Նիդերլանդական Անտիլյան կղզիների կազմը։ Տարածաշրջանում դանիական ունեցվածքը հայտնվել է 1672 թվականին Սուրբ Հովհաննես և Սուրբ Թոմաս կղզիներում։
Եվրոպական տերություններն ակտիվորեն ներմուծում էին աֆրիկյան ստրուկներ և արտահանում գյուղատնտեսական ապրանքներ (ծխախոտ, շաքարավազ, ներկանյութեր և այլն) և ռեսուրսներ (ոսկի և արծաթ), նույնիսկ դրա համար օգտագործելով հատուկ նավատորմեր։ Կարիբյան ծովի տարածաշրջանը դարձել է Եվրոպայի համար նոր ապրանքների առևտրային հարթակ, ինչը հանգեցրել է ծովահենության զարգացմանը։
Ծովահենություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կարիբյան ծովում ծովահենությունը սկիզբ է առել 16-րդ դարում, ծովահենների, կորսատորների և բուկաներների հավաքագրման հիմնական կենտրոնները եղել են Տորտուգա կղզին և Պորտ Ռոյալը։ Նորին Մեծության ծառայության առաջին շարքայիններից մեկը Ֆրենսիս Դրեյքն էր, որն առավել հայտնի էր 1572 թվականին Նոմբր դե Դիոս նավահանգստում իսպանական արծաթե քարավանը գրավելու համար։ Նրա աշխատանքը շարունակել է Հենրի Մորգանը, որը 1671 թվականին ձեռնարկել է հայտնի արշավ Պանամայի դեմ և հետագայում դարձել Ճամայկայի փոխնահանգապետ[6]։
Ծովահենության ծաղկման շրջանը 1700-1730 թվականներին էր, այն կոչվում էր ծովահենության ոսկե դար։ Այս շրջանում հայտնի են դարձել Բլեքմորուքը և Սթիդ Բոնեթը, ովքեր գործել են Կարիբյան ավազանում 1716-1718 թվականներին, ինչպես նաև Չարլզ Վեյնը, ում կարիերան տևել է 1716-1719 թվականներին։ Հայտնի Բլեք Բարտը, ինչպես նաև Ջեք Ռաքհեմը և նրա ընկերուհիներ Էնն Բոննին և Մերի Ռիդը գործել են Արևմտյան Հնդկաստանում մինչև 1720 թվականը։ Այս և այլ ծովահենների կենսագրության մասին տեղեկատվության կարևոր աղբյուր է Չարլզ Ջոնսոնի գիրքը, որը լույս է տեսել 1724 թվականին «Ամենահռչակ ծովահենների կողմից կատարված կողոպուտների և սպանությունների ընդհանուր պատմություն» վերնագրով։
Ռոբերտո Կոֆրեսին աչքի է ընկնում ուշ ծովահենների շարքում, ովքեր որս են արել Կարիբյան տարածաշրջանում 1818-1825 թվականներին։
Հետգաղութային շրջան
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]19-րդ դարից սկսվել է գաղութատիրական երկրների ելքը կայսրություններից։ Ստրուկների ապստամբության արդյունքում Ֆրանսիայի Սեն-Դոմինգ գաղութն առաջինն էր, որ անկախություն է ձեռք բերել 1804 թվականին։ 1821 թվականին Իսպանիոլայի մնացած մասը գրավել են Հաիթիները, սակայն 1844 թվականին այս տարածքում ձևավորվել է Դոմինիկյան Հանրապետությունը։ Մի շարք պատերազմներից հետո Կուբան 1898 թվականին ԱՄՆ միջամտությամբ անկախացել է Իսպանիայից, իսկ Պուերտո Ռիկո կղզին անցել է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին, որը սկսել է գերիշխել տարածաշրջանում։ 1903 թվականին ԱՄՆ-ի մասնակցությամբ Կոլումբիայից Պանամայի բաժանումից հետո կառուցվել է Պանամայի ջրանցքը, որը կապում է Կարիբյան ծովը Խաղաղ օվկիանոսի հետ։ Այն բացվել է 1914 թվականի օգոստոսի 15-ին և կառավարվում էր Միացյալ Նահանգների կողմից մինչև 1999 թվականի դեկտեմբերի 31-ը։ 1917 թվականին Դանիան վաճառել է իր ունեցվածքը Միացյալ Նահանգներին։ 1958-1962 թվականներին Մեծ Բրիտանիայի կողմից վերահսկվող հողերի մեծ մասը հատկացվել է Արևմտյան Հնդկաստանի ֆեդերացիային, որն այնուհետև բաժանվել է առանձին նահանգների։
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Bridget M. Brereton. «West Indies» (անգլերեն). Britannica Online Encyclopedia. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 1.05.2009-ին.
- ↑ История Карибского региона // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
- ↑ Бартоломе де Лас Касас глава 19 // История Индий = Historia de las Indias. — Ленинград: Наука, 1968. — Т. II.
- ↑ Antilles (islands, Atlantic Ocean) Արխիվացված 2011-11-19 Wayback Machine — Britannica Online Encyclopedia
- ↑ «Золотой век пиратства». Пираты морей и океанов. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2009 թ․ ապրիլի 23-ին.
- ↑ «Declaration of Margarita» (անգլերեն). Association of Caribbean States. 11-12 декабря 2001. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 13-ին. Վերցված է 2009 թ․ մարտի 12-ին.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- История Антильских островов с 1666 года
- История Карибского моря Флибустьерское начало