kirin
Bilêvkirin
[biguhêre]Lêker
[biguhêre]kirin (lêkera gerguhêz) | ||
---|---|---|
Rehê dema niha: -k- | ||
RP. Niha | ||
ez | dikim | |
tu | dikî | |
ew | dike | |
em, hûn, ew | dikin | |
Fermanî | Yekjimar | bike |
Pirjimar | bikin | |
Rehê dema borî: -kir- | ||
RP. Boriya sade | ||
min | kir | |
te | kir | |
wê/wî | kir | |
me, we, wan | kir | |
Formên din: |
kirin lêkera xwerû, gerguhêz, k-ya nerm
- bi cih anîn, pêk anîn, encam dan
- Tu çi dikî?
- Bikin! – Neke! – Meke!
- Min hemû ev kar kiriye.
- Were nîşanê Nişanî de xwe bêperde seher
Lê ji xûnê bike perhîz ku şehîdan çi hisab — (Melayê Cizîrî, Dîwana Melayê Cizirî, ~1640)
- niyet hebûn, li ber bûn, biniyet bûn, hewl dan, armanc bûn
- Min dikir bipirsim lê ez newêriyam.
- nêzîk bûn, kêm man ku tiştek biqewime
- Ji qehran dike xwe bikuje.
- lîstin, pê ve mijûl bûn
- Ez futbolê dikim. ― Ez futbolê dilîzim.
- zewicîn, mêr kirin, şû kirin, jin anîn, wek hevser qebûl kirin
- Ez bêmêr bimirim jî, ez te nakim.
- gan kirin, seks kirin
- (Nimûneyekê bide) (biguhêre)
- xwestin
- Kir ku ji avê derbas bibe. — (Mela Mûsayê Hekarî, Amadekar: Hêmin Omer, Durrû’l Mecalîs, 2022 ["1857"], r. 116)
- wek lêkereke sivik bo çêkirina lêkerên nû ji navdêr û rengdêran
Bi alfabeyên din
[biguhêre]Jê
[biguhêre] Agadarî: Gelek peyv bi alîkariya lêkera sivik ya "kirin" tên çêkirin loma rêzkirina hemûyan li vir ne mimkin e. Bnr. Lêkerên li gel "kirin" (pêkhatî) û:
Etîmolojî
[biguhêre]Hevreha soranî کردن (kirdin), kurdiya başûrî kirdin, lekî kirdin, goranî/hewramî kerdey, zazakî kerdene, farisî کردن (kerden), tacikî кардан (kardan), partî 𐭪𐭫𐭲 (kirt), pehlewî 𐭪𐭫𐭲 (kirt), avestayî 𐬐𐬆𐬭𐬆𐬙𐬀 (kərəta, “kirî”) û 𐬐𐬆𐬭𐬆𐬥𐬀𐬊𐬌𐬙𐬌 (kərənaoiti, “ew dike”), hexamenişî 𐎠𐎤𐎢𐎫𐎠 (a-ku-u-t-a /akutā/, “wî kir”), sanskrîtî कृणोति (kṛṇóti) û करोति (karóti), hindî करना (kerna), ûrdûyî کرنا (kerna), hîtîtî 𒆪𒂊𒅕𒋫 (ku-e-er-ta, “kir”) û 𒆪𒅕𒈪 (ku-er-mi, “dikim”), lîtwanî kùrti (“kirin, çêkirin, ava kirin”) û kerė́ti (“sihr kirin”), rûsî ча́ры (čáry, “sihrkirin”). hemû ji proto-hindûewropî *kʷer- (“kirin, çêkirin, ava kirin”).
Ji heman rehî herwiha peyva kar û paşgirên -kar, -ker, -gar, -ger (-ger wek bo nimûne di peyva asinger, hesinger de).
Peyv ji zimanekî hindûîranî ketiye hinek zimanên ûralî jî, bo nimûne: ûdmûrtî карыны (karyny) û komî-permyakî керны (kerny).
Wek paşgirên -kâr, -ker, -gâr ketiye tirkî û gelek zimanên din jî yên tirkîkî, bo nimûne di van peyvên tirkî de: muhafazakâr, peyker, rüzgâr û bi dehan an bi sedan peyvên din.
- Çavkanî:
- Cheung, Johnny, Etymological Dictionary of the Iranian Verb, Leiden, 2007
- Chyet, Michael L. (2003): Kurdish-English Dictionary, Ferhenga Kurmancî-Inglîzî, Yale University Press.
- Derksen, Rick: Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon [Ferhenga etîmolojî ya peyvên mîrasî yên slavî] (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 4), Leiden, Boston: Brill 2008.
- Kloekhorst, Alwin (2008): Etymological Dictionary of the Hittite Inherited Lexicon (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 5), Leiden, Boston: Brill.
- Lubotsky, Alexander. Indo-Aryan inherited lexicon . University of Leiden.
- Mallory, J. P.; Adams, D. Q., editors (1997): Encyclopedia of Indo-European culture [Zanistnameya Çandeya Kultûra Hindûewropî], London, Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers.
- Tsabolov, R. L., Ferhenga etîmolojî ya zimanê kurdî ["Цаболов, Р. Л.: Эмцмолоƨцческцц̆ словарь курδскоƨо языка"], Moskova, 2001-2010
Bi zaravayên din
[biguhêre]- Hewramî: kerdey
- Kurdiya başûrî: کردن (kirdin), kirdin
- Lekî: کردن (kirdin), kirdin
- Soranî: کردن (kirdin)
- Zazakî: kerdene
Werger
[biguhêre]- Afrîkansî: doen → af
- Albanî: bëj → sq
- Almanî: tun → de, machen → de
- Elmanîşî: tue
- Amharî: ማድረግ (madräg)
- Aragonî: fer → an
- Aramiya nû ya asûrî: ܥܵܒ݂ܹܕ (ʿawed)
- Aromanî: fac
- Asamî: কৰ (kor)
- Astûrî: facer → ast
- Aşkunî: ko
- Aynuyî: キ (ki)
- Azerî: eləmək, etmək → az, qılmaq
- Balînî: gaé
- Baskî: egin
- Belarusî: рабі́ць impf (rabícʹ), зрабі́ць pf (zrabícʹ)
- Bengalî: করা (kôra)
- Bextiyarî: کردن (kerden)
- Bretonî: ober → br
- Bulgarî: пра́вя (právja)
- Burmayî: လုပ် → my (lup), ပြု → my (pru.)
- Çeçenî: да (da), дан (dan)
- Çekî: dělat impf, udělat pf
- Çerokî: ᎾᏛᏁᎭ (nadvneha)
- Çînî:
- Çuvaşî: ту (tu)
- Dalmatî: fur
- Danmarkî: gøre → da, udføre
- Endonezyayî: buat → id, laku → id, melakukan → id
- Erebî: فَعَلَ (faʿala), عَمِلَ (ʿamila)
- Ermenî: անել → hy (anel)
- Esperantoyî: fari → eo
- Estonî: tegema → et
- Extremaduranî: hazel
- Farisî: کَردَن (kardan)
- Fînî: tehdä
- Fransî: faire
- Friyolî: fâ
- Frîsiya bakur: düünj, du
- Frîsî: dwaan
- Gaelîka skotî: dèan
- Galîsî: facer → gl
- Gotî: 𐍄𐌰𐌿𐌾𐌰𐌽 (taujan)
- Gurcî: კეთება → ka (ḳeteba)
- Guwaranî: japo → gn
- Haîtî: fè
- Hindî: करना → hi (karnā)
- Hîlîgaynonî: buhat, pagbuhat
- Hmongî: ua
- Holendî: doen → nl
- Îbranî: עָשָׂה (asá),פָּעַל (pa'al)
- Îdoyî: facar → io
- Îlokanoyî: aramid
- Îngilîziya kevn: dōn
- Îngilîzî: do → en, perform → en, execute → en
- Îngûşî: де (de)
- Înterlîngua: facer
- Îrlendî: déan, dein
- Îstriyotî: fà
- Îtalî: fare → it
- Îzlendî: gera → is, gjöra
- Japonî: する → ja (suru), やる → ja (yaru), なさる (nasaru), 致す → ja (いたす, itasu)
- Javayî: gawe → jv, gawé → jv
- Kamkata-viriyî: ku
- Kankanayiya bakurî: ikkan
- Kannadayî: ಮಾಡು → kn (māḍu)
- Kapverdî: faze
- Katalanî: fer
- Keçwayî: ruray → qu, rurai
- Keşmîrî: کَرُن (karun)
- Kirgizî: этүү (etüü)
- Kîngalî: කරනවා (karanawā)
- Koreyî: 하다 → ko (hada)
- Korsîkayî: fà
- Kreyoliya morîtanî: fer
- Kumikî: этмек (etmek)
- Ladînî: fé, fèr
- Latgalî: dareit
- Latînî: faciō → la, agō → la
- Latviyayî: darīt → lv, veikt
- Lawsî: ເຮັດ → lo (het), ທຳ (tham)
- Lezgînî: авун (avun)
- Lîtwanî: daryti → lt
- Lombardî: fà
- Mòçenoyî: mòchen
- Makedonî: прави → mk (pravi), врши (vrši), направи → mk (napravi)
- Malayalamî: ചെയ്യുക → ml (ceyyuka)
- Malezî: buat → ms
- Maltayî: għamel
- Mazenderanî: هاکردن (hâkërden)
- Mbya guaraniyî: japo
- Mecarî: tesz → hu, csinál → hu
- Misrî:
(jrj) - Mongolî:
- Nahwatliya klasîk: chīhua
- Nahwatlî: chīhua → nah
- Nanayî: анго-
- Napolîtanî: fà
- Nedersaksî:
- Nepalî: गर्नु → ne (garnu)
- Normandî: faithe
- Norwecî:
- Oksîtaniya kevn: far
- Oksîtanî: far → oc, har → oc, faire → oc
- Oriyayî: କରିବା → or (kôriba)
- Osetî: кӕнын (kænyn)
- Oygurî: قىلماق (qilmaq)
- Ozbekî: qilmoq → uz
- Palî: karoti
- Papyamentoyî: hasi
- Peştûyî: کول (kawël)
- Pîpîlî: -chiwa, -chihua
- Polonî: robić → pl impf, zrobić → pl pf, czynić → pl impf, uczynić → pl pf
- Portugaliya kevn: fazer
- Portugalî: fazer → pt, realizar → pt
- Puncabî: ਕਰਨਾ (karnā)
- Qazaxî: істеу → kk (ısteu)
- Qiptî: ⲉⲓⲣⲉ (eire)
- Rapanuyî: haka
- Romagnolî: fêr
- Romancî: far
- Romanyayî: face → ro
- Rusî: де́лать impf (délatʹ), сде́лать pf (sdélatʹ)
- Rusînî: роби́ти impf (robýty)
- Saksoniya kevn: dôn, fremmian, gifrummian
- Samogîtî: darītė, dėrbtė
- Sanskrîtî: करोति → sa (karóti)
- Sardînî: fàchere
- Sardînî: fai
- Sebwanoyî: buhat, buhaton
- Sicîlî: fari → scn
- Sindhî: ڪَرَڻُ → sd
- Sirboxirwatî:
- Sîlhetî: ꠇꠞꠣ (xora)
- Skotî: dae
- Slaviya rojavayî ya kevn: робити impf (robiti)
- Slovakî: robiť → sk impf, urobiť pf
- Slovenî: storiti,ukreniti, narediti
- Sorbî:
- Spanî: hacer
- Swêdî: göra → sv
- Şanî: ႁဵတ်း (hét)
- Tabasaranî: апӏуб (aṗub)
- Tacikî: кардан → tg (kardan)
- Tagalogî: gawin, gumawa, isagawa
- Tamîlî: செய் → ta (cey), பண்ணு → ta (paṇṇu)
- Tayiya bakurî: ᩁᩮᩢ᩠ᨯ, ᨿᩮ᩠ᨿᩡ, ᨿᩡ, ᨿ
- Tayî: ทำ → th (tam)
- Telûgûyî: చేయు → te (cēyu)
- Teterî: эшләү (eşläü)
- Tetûmî: halo
- Tirkî: yapmak → tr, etmek → tr, kılmak → tr
- Tirkmenî: etmek → tk
- Tokpisinî: mekim → tpi, wokim
- Toxarî B: yām-
- Tuvanî: кылыр (kılır)
- Udmurtî: карыны (karyny)
- Urdûyî: کَرْنا (karnā)
- Ûkraynî: роби́ти impf (robýty), зроби́ти pf (zrobýty)
- Venîsî: far → vec
- Viyetnamî: làm → vi
- Waigalî: ća
- Walonî: fé → wa
- Waxiyî: car-
- Weylsî: gwneud
- Ximêrî: ធ្វើ → km (thvəə)
- Yagnobî: карак
- Yidîşî: טאָן (ton)
- Yonagunî: きるん (kirun)
- Yûnanî: κάνω → el (káno)
- Zimanê destan ê emerîkî: C@SideTrunkhigh-PalmDown-C@SideTrunkhigh-PalmDown RoundVertSidetoside-RoundVertSidetoside, Claw5@SideTrunkhigh-PalmDown-Claw5@SideTrunkhigh-PalmDown RoundVertSidetoside-RoundVertSidetoside
Navdêr
[biguhêre]Zayenda mê ya binavkirî | ||
---|---|---|
Rewş | Yekjimar | Pirjimar |
Navkî | kirin | kirin |
Îzafe | kirina | kirinên |
Çemandî | kirinê | kirinan |
Nîşandera çemandî | wê kirinê | wan kirinan |
Bangkirin | kirinê | kirinino |
Zayenda mê ya nebinavkirî | ||
Rewş | Yekjimar | Pirjimar |
Navkî | kirinek | kirinin |
Îzafe | kirineke | kirinine |
Çemandî | kirinekê | kirininan |
kirin mê
- kar, kiryar, emel, fêl, fealiyet, xebat, şol, encamdan, bicihanîn, çêkirin
- Kirina wî karî ne hêsan e.
- Divê mirov ji kirinê netirse.
- Di berhemên Fiqih û Usûlu’l-Fiqhê derbas dibe; fermaneke ku kirina tiştekî/’îbadeketekê di wextê wê lazim bike, qezakirina vê peywira ku di dema xwe nehatiye edakirin jî pêwîst didêre. Ma ev tişt ne rast e? Hûn dikarin di çarçoveya nimêja qeza de vê şîrove bikin? — (http://www.fetwayenkurdi.com/?p=3995 [arşîv], fetwayenkurdi.com)
- Lêkera netêger an jî întransîtîv ew tewre lêker e ku tevger an kirina wê yekser tesîrê li objektekê nake. Ew çalakî an bûyer bê objekt çêdibe û dema ku ew çalakî pêk tê, tesîreke yekser li tişt an kesekî nayê. — (https://sites.google.com/a/baranrizgar.co.cc/azadiya-kurdistane/home/lekeren-transitiv--intransitiv-ci-cudati-hene-cawa-ji-hev-veqetinin?tmpl=%2Fsystem%2Fapp%2Ftemplates%2Fprint%2F&showPrintDialog=1 [arşîv], bloga Baran Rizgar, 21.07.2019)
Jê
[biguhêre]Etîmolojî
[biguhêre]Li jortir binêrin.
Bi zaravayên din
[biguhêre]Werger
[biguhêre]- Almanî: Tat → de m, Akt → de n, Werk → de nt
- Başkîrî: ғәмәл → ba (ğämäl)
- Belarusî: дзе́янне → be nt (dzjéjannje), акт → be n (akt)
- Bulgarî: де́йствие → bg nt (déjstvie), постъпка → bg m (postǎpka), акт → bg n (akt)
- Çekî: skutek → cs n, čin → cs n
- Çînî: 行為 → zh, 行为 → zh (xíngwéi)
- Danmarkî: gerning → da g, handling → da g
- Erebî: عَمَل → ar n (ʿamal), فِعْل → ar n (fiʿl)
- Ermenî: արարք → hy (ararkʿ)
- Esperantoyî: faro → eo, ago → eo
- Eweyî: dɔwɔwɔ → ee
- Farisî: کردار → fa (kirdar), کار → fa (kâr), اعمال → fa pj (e'mal)
- Fînî: teko → fi, toimi → fi
- Fransî: acte → fr n, action → fr m, œuvre → fr m
- Frîsî: died → fy nt
- Gaelîka skotî: gnìomh → gd n
- Holendî: daad → nl m
- Îbranî: מעשה → he m (ma'ase)
- Îngilîzî: deed → en, action → en, disposition → en, doing → en, execution → en, performance → en, executing → en
- Îtalî: fatto → it n, gesto → it, gesta → it
- Îzlendî: dáð → is m
- Japonî: 行為 → ja (こうい, kōi)
- Katalanî: fet → ca n, acte → ca n
- Koreyî: 행위 → ko (haeng-wi)
- Latînî: āctus → la n
- Luksembûrgî: Dot → lb m
- Makedonî: дело → mk nt (delo), постапка → mk m (postapka)
- Mecarî: tett → hu
- Norwecî: dåd → no, gjerning → no
- Portugalî: ação → pt m, feito → pt n
- Portugalî: faptă → ro
- Rusî: посту́пок → ru n (postúpok), де́йствие → ru nt (déjstvije), дея́ние → ru nt (dejánije), акт → ru n (akt)
- Sanskrîtî: कार्य → sa nt (kārya)
- Sirboxirwatî: чи̑н → sh n
- Slovakî: skutok → sk n, čin → sk n
- Slovenî: dejanje → sl nt
- Spanî: hecho → es n, acto → es n, acción → es m, obra → es m
- Swêdî: gärning → sv, dåd → sv
- Telûgûyî: చర్య → te (carya)
- Tirkî: iş → tr, yapma → tr, etme → tr, koyma → tr, hareket → tr, eylem → tr, fiiliyat → tr, icra → tr, ika → tr, iştira → tr, gezdirme → tr
- Ûkraynî: ді́я → uk m (díja), ді́яння → uk nt (díjannja), акт → uk n (akt)
- Yûnanî: πράξη → el m (práxi)
- Kurmancî
- Bilêvkirina IPAyê bi kurmancî
- Dengên kurmancî ji Wanê
- Deng bi kurmancî
- Lêker bi kurmancî
- Lêkerên xwerû bi kurmancî
- Lêkerên gerguhêz bi kurmancî
- Lêkerên xwerû yên gerguhêz bi kurmancî
- Lêkerên kurmancî bi paşgira -in
- Bilêvkirinên kurmancî bi k-ya nerm
- Mînak bi kurmancî
- Ji wêjeya klasîk (kurmancî)
- Jêgirtin bi kurmancî
- Peyvên kurmancî ji proto-hindûewropî
- Navdêr bi kurmancî
- Navdêrên mê bi kurmancî