Kazimierz Pużak
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przewodniczący Rady Jedności Narodowej | |
Okres | |
Przynależność polityczna | |
Następca | |
Odznaczenia | |
Komendant Główny | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data śmierci | |
Przebieg służby | |
Lata służby |
1934–1945 |
Siły zbrojne |
|
Stanowiska |
Komendant AS PPS |
Główne wojny i bitwy |
Kazimierz Pużak, ps. Bazyli, Seret (ur. 26 sierpnia 1883 w Tarnopolu, zm. 30 kwietnia 1950 w Rawiczu) – polski działacz socjalistyczny pochodzenia ukraińskiego, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I, II i III kadencji w II RP. W czasie II wojny światowej organizator i sekretarz generalny PPS-WRN, komendant główny Gwardii Ludowej WRN, członek Głównej Rady Politycznej[1], przewodniczący podziemnego parlamentu Rady Jedności Narodowej. Aresztowany 27 marca 1945 przez NKWD i sądzony w czerwcu 1945 w pokazowym procesie szesnastu. Aresztowany ponownie przez UB w 1947 i skazany w procesie pokazowym działaczy PPS-WRN w listopadzie 1948 na dziesięć lat więzienia. Zmarł w więzieniu w Rawiczu. Pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w rodzinie robotniczej. Syn Wojciecha, murarza i Marceli z domu Hrycyn, z pochodzenia Ukraińców[2]. Uczęszczał do C. K. Wyższego Gimnazjum w Tarnopolu, gdzie w 1905 zdał egzamin dojrzałości[3]. W gimnazjum 1899 założył tajną, radykalną organizację patriotyczną, przyłączoną w 1901 do „Promienistych”. W 1904 we Lwowie wstąpił do PPS, zajmował się m.in. przemytem „bibuły” do zaboru rosyjskiego. W 1905 zdał egzamin maturalny. Rozpoczął studia na Wydziale Prawa i Umiejętności Politycznych Uniwersytetu Lwowskiego, lecz porzucił je dla pracy politycznej. W czasie wojny 1905 współzakładał rewolucyjno-wojskową organizację „Mierosławczycy”, przyłączoną następnie do „Nieprzejednanych”. Rok potem w 1906 był współtwórcą, obok Józefa Piłsudskiego, PPS – Frakcji Rewolucyjnej. Był kierownikiem Wydziału Organizacyjnego w Łodzi, na zjeździe partii w Wiedniu w marcu 1907 prawdopodobnie był delegatem z Warszawy. Na II zjeździe PPS-Frakcji Rewolucyjnej w sierpniu 1909 w Wiedniu wybrany członkiem Wydziału Agitacyjno-Organizacyjnego, działając pod pseudonimami „Popielec” i „Siciński”.
Wraz z Henrykiem Minkiewiczem wykonał w 1909 w Rzymie egzekucję na policyjnym prowokatorze Edmundzie Tarantowiczu. 3 kwietnia 1911 aresztowany w Łodzi. 8 maja 1913 skazany przez Warszawską Izbę Sądową w Piotrkowie Trybunalskim na osiem lat katorgi i zesłanie na Syberię. Karę więzienia odbywał w Warszawie, Piotrogrodzie oraz od 1915 w twierdzy w Szlisselburgu. W więzieniach spędził w sumie 6 lat. Po wyjściu na wolność w wyniku amnestii po obaleniu caratu brał udział w rewolucji w Rosji (1917). Wchodził w skład Tymczasowego Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS w Rosji. Był redaktorem pisma „Głos Robotnika i Żołnierza”, członkiem Rady Polskich Organizacji Rewolucyjno-Demokratycznych przy Komisariacie do Spraw Polskich, członkiem zarządu Komisji Likwidacyjnej do Spraw Królestwa Polskiego. Według niektórych źródeł jego interwencja przyczyniła się do uwolnienia Bolesława Wieniawy-Długoszowskiego z więzienia Czeka[4] (według innych źródeł spowodował to Leon Berenson).
W 1918 powrócił do ojczyzny i polskiego życia politycznego. W rządzie Moraczewskiego został sekretarzem stanu w Ministerstwie Poczt i Telegrafów. Od 1919 był członkiem Rady Naczelnej PPS.
Domagał się zakończenia wojny z RFSRR, jednak podczas agresji Armii Czerwonej na Polskę latem 1920 poparł udział PPS w Rządzie Obrony Narodowej pod prezesurą Wincentego Witosa. Objął funkcję wiceprzewodniczącego Wydziału Wojskowego partii, a następnie wiceprzewodniczącego Robotniczego Komitetu Obrony Warszawy. W 1921 wspólnie z Tomaszem Arciszewskim organizował pomoc dla III powstania śląskiego, werbując bojowców z Pogotowia Bojowego PPS.
Od 1921 do września 1939 był sekretarzem generalnym Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS. W latach 1919–1935 posłem na Sejm RP z Zagłębia Dąbrowskiego i okręgu częstochowskiego. W wyborach parlamentarnych w 1919 został wybrany w okręgu wyborczym nr 29 (Sosnowiec). Pełnił funkcję sekretarza Sejmu Ustawodawczego. Pracował wówczas w pięciu komisjach: administracji, demobilizacyjnej, likwidacyjnej, prawniczej, regulaminowej i nietykalności poselskiej, oraz w dwóch specjalnych komisjach: był sekretarzem komisji do badania więzień i obozów koncentracyjnych, oraz członkiem komisji dla reorganizacji urzędów państwowych. W wyborach parlamentarnych w 1922 uzyskał mandat z listy nr 2 (PPS) w okręgu wyborczym nr 17 (Częstochowa). W Sejmie I kadencji był członkiem komisji prawniczej. W wyborach parlamentarnych w 1928 został ponownie wybrany z listy nr 2 (PPS) w okręgu wyborczym nr 17 (Częstochowa). W Sejmie II kadencji był członkiem dwóch komisji: prawniczej oraz regulaminowej i nietykalności poselskiej. 31 stycznia 1930 został wybrany wicemarszałkiem Sejmu, jednak po wyborze nie przyjął funkcji. 6 września 1930 został członkiem Państwowej Komisji Wyborczej z ramienia PPS przed wyborami parlamentarnymi w 1930[5][6]. W wyborach parlamentarnych w 1930 zdobył mandat z listy nr 7 (Centrolew) w okręgu wyborczym nr 17 (Częstochowa). Od 1934 kierował formacją milicyjną PPS „Akcją Socjalistyczną”. W lutym 1939 wszedł do Naczelnego Komitetu Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej.
W październiku 1939 współuczestniczył w powołaniu konspiracyjnego PPS-WRN – kontynuacji PPS w warunkach okupacji. W konspiracji działał pod pseudonimami: „Bazyli”, „Grzegorz”, „Seret”, „Kazimierz Bazylewski”, „Kazimierz Buczak”. W latach 1940–1941 i 1943–1944 był reprezentantem PPS-WRN w Politycznym Komitecie Porozumiewawczym (w 1941 opuścił Komitet w proteście przeciwko układowi Sikorski-Majski, jego miejsce zajął Adam Próchnik – przedstawiciel Polskich Socjalistów z kraju[7]). Dowodził Organizacją Wojskową Pogotowia Powstańczego Socjalistów OW PPS. Od stycznia 1944 był przewodniczącym Rady Jedności Narodowej – substytutu parlamentu Polskiego Państwa Podziemnego. W czerwcu 1944 odmówił przyjęcia godności następcy Prezydenta RP, proponując na swoje miejsce Tomasza Arciszewskiego. Uczestniczył w powstaniu warszawskim. Opuścił Warszawę wraz z ludnością cywilną.
Po upadku powstania ukrywał się m.in. w Piotrkowie Trybunalskim. 27 marca 1945 został aresztowany w Pruszkowie wraz z innymi przywódcami Polskiego Państwa Podziemnego przez NKWD po przybyciu na rozmowy z rzekomym przedstawicielem władz ZSRR w sprawie realizacji postanowień konferencji jałtańskiej o utworzeniu rządu tymczasowego dla Polski. Po wywiezieniu do Moskwy i osadzeniu w więzieniu NKWD na Łubiance, skazany w pokazowym procesie szesnastu przeprowadzonym w czerwcu 1945 na 1,5 roku więzienia.
Amnestionowany po czterech miesiącach powrócił do kraju, nie zgodził się na wymuszaną przez UB emigrację. Ponownie aresztowany w 1947. Proces przywódców PPS-WRN rozpoczął się 5 listopada 1948 przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie (innymi oskarżonymi byli Józef Dzięgielewski, Ludwik Cohn, Tadeusz Szturm de Sztrem, Feliks Misiorowski, Wiktor Krawczyk; przewodniczącym składu sędziowskiego był ppłk Władysław Stasica, sędzią wojskowym kpt. Roman Różański i ławnikiem mjr Napoleon Czesnak, oskarżycielami zostali prokuratorzy wojskowi płk Stanisław Zarakowski i płk Oskar Karliner, zaś funkcję obrońcy K. Pużaka pełnił mec. Marian Niedzielski)[8]. Wbrew powszechnemu przekonaniu, Kazimierz Pużak nie powiedział do sędziów WSR Jestem rzymskim katolikiem narodowości polskiej. Więcej nic nie mam panom do powiedzenia. Jest to fikcja literacka Marii Dąbrowskiej[9]. Został skazany na 10 lat więzienia.
Zmarł w więzieniu w Rawiczu 30 kwietnia 1950 w wyniku pęknięcia aorty po zepchnięciu go ze schodów, co mogło być zemstą za groźby spuszczenia ze schodów jakie skierował Pużak w okresie międzywojennym do przedstawiciela KC KPP, kiedy ten przyszedł do CKW PPS po odpowiedź na list[10]. Umierał kilka dni, nie otrzymawszy opieki medycznej. Został pochowany potajemnie na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 188-3-31)[11].
Przed powtórnym aresztowaniem w 1947 Pużak napisał pamiętnik z okresu wojny. Pomimo starań UB nie odnalazł tekstu. Został on ukryty w domu, przy al. 3 Maja 2 w Warszawie. W 1974 żona Jadwiga (zm. 11 listopada 1975) zdecydowała się przekazać pamiętniki na Zachód. Pamiętniki przepisała i przekazała do Instytutu Literackiego w Paryżu Adela Purtalowa, wdowa po Antonim Purtalu. Został on wydany przez Instytut, w ramach serii Zeszytów Historycznych nr 41, w roku 1977. Pamiętniki przedrukowano w „drugim obiegu”, w: 1981 (Warszawa Wydawnictwo „Krąg”) i w 1987 (Wydawnictwo CIS Lublin). Oficjalnie wyszło jedynie jedno wydanie – z zaznaczonymi ingerencjami cenzury – w 1989 wydane w Gdańsku przez Towarzystwo Wydawnicze „Graf”.
Odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Order Orła Białego – pośmiertnie 11 listopada 1996[12] przez Prezydent RP Aleksandra Kwaśniewskiego. Córka, Maria Pużak odmówiła jednak odebrania orderu[13], który został przekazany najbliższej rodzinie 7 lipca 2009 przez doradcę prezydenta RP Jana Olszewskiego[14]
- Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari – odznaczony w czasie II wojny światowej za kierowanie Gwardią Ludową WRN
- Krzyżem Niepodległości Polski Podziemnej z Mieczami – pośmiertnie 12 sierpnia 1954 przez Prezydenta RP na Uchodźstwie Augusta Zaleskiego[15]
- Krzyżem Niepodległości – 1937
- Krzyż Armii Krajowej – pośmiertnie 1967 (legitymacja nr 1)
- Warszawski Krzyż Powstańczy – pośmiertnie[16]
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Do 1990 Kazimierz Pużak pojawiał się wyłącznie jako patron różnych działań opozycyjnych. Wydawnictwo Społeczne KOS wydawało publikacje w ramach „Biblioteki im. K.Pużaka”. W czerwcu 1988 powstała „Fundacja im. Kazimierza Pużaka” (Jan Józef Lipski, Konstanty Gebert, Jerzy Holzer).
Tablica pamiątkowa na domu przy ul. Byczyńskiej 1 na terenie Kolonii Praussa w Warszawie, w którym mieszkał.
Uchwałą nr 30 Prezydium Sejmu z dnia 30 marca 1995 imieniem Kazimierza Pużaka nazwano salę kolumnową, będącą w początku lat dziewięćdziesiątych miejscem posiedzeń Senatu.
Ulice imienia Pużaka znajdują się w miastach: Białystok[17], Częstochowa, Kraków, Krosno, Mława, Opole, Poznań, Rawicz, Warszawa[18].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Stanisław Dzięciołowski, Parlament Polski Podziemnej 1939-1945, Warszawa 2004, s. 12.
- ↑ Parlament Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1927. Pod redakcją Henryka Mościckiego i Włodzimierza Dzwonkowskiego. Warszawa: Lucjan Złotnicki, 1928, s. 279.
- ↑ Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Wyższego Gimnazyum w Tarnopolu za rok szkolny 1905. Tarnopol: 1905, s. 77. [dostęp 2024-01-24].
- ↑ Biogram Pużaka w Bazie Bibliotek Sejmowej.
- ↑ M.P. z 1930 r. nr 207, poz. 292.
- ↑ Skład państw. komisji wyborczej. „Przyjaciel Ludu”. Nr 38, s. 1, 1930.
- ↑ Ryszard Nazarewicz , Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa: Oficyna Drukarska, 1998, s. 39, ISBN 83-909166-0-6, OCLC 69278377 .
- ↑ Dorota Urzyńska. Socjaliści Ruchu Mas Pracujących Wolność Równość, Niepodległość (WRN) w wyzwolonej Polsce. „Słupskie Studia Historyczne”. 2, s. 83, 1993.
- ↑ Ostatnimi jego słowami było: Dla człowieka stojącego nad grobem jak ja, byłoby śmiesznym i patologicznym zjawiskiem odwoływać cokolwiek ze swego życia. Dąbrowska skomentowała: Oto postawa godna Rzymianina. Maria Dąbrowska, Dzienniki powojenne t.1., wstęp i przypisy Tadeusz Drewnowski. Wybór Warszawa 1996 Wyd. Czytelnik, ISBN 83-07-02409-9 s.331, por. Bohdan Urbankowski, Czas bez honoru
- ↑ Felicja Kalicka, Z zagadnień jednolitego frontu KPP i PPS w latach 1933-1934, Nina Zachariasz (red.), Warszawa: Książka i Wiedza, 1967, s. 411 .
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: KAZIMIERZ PUŻAK, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-12-23] .
- ↑ Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 11 listopada 1996 r. Monitor Polski z 1997 r. Nr 14, poz.123.
- ↑ Remigiusz Okraska, Kazimierz Pużak na stronie Polskie Radio Online (data dostępu 27 grudnia 2009).
- ↑ Order Orła Białego dla Kazimierza Pużaka na stronie Prezydent.pl (data dostępu 11 kwietnia 2013). prezydent.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-09-21)]..
- ↑ Zbigniew Puchalski , Tadeusz Wawrzyński , Krzyż i Medal Niepodległości, Warszawa: Bellona, 1994, s. 63-64, ISBN 83-11-08344-4, OCLC 830099329 .
- ↑ Józefa Huchlowa, Mieczysław Huchla: Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach. T. 6, Cz. 3. s. 556.
- ↑ Ulica Kazimierza Pużaka w Białymstoku. Czy PPS-owiec zasłużył na nazwę ulicy?, Kurier Poranny, 25.04.2017
- ↑ Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju TERYT. [dostęp 2011-11-28].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Kazimierz Pużak Wspomnienia 1939–1945. „Zeszyty Historyczne”. 41, Paryż 1977, Wyd. Instytut Literacki, wersja zdigitalizowana
- Biogram zamieszczony w bazie Biblioteki Sejmowej
- Pużak Kazimierz. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXIX/3, zeszyt 122. Ossolineum, 1986.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Audycje Radia Wolna Europa o Kazimierzu Pużaku na stronie Polskiego Radia
- Artykuł o Kazimierzu Pużaku na stronie Lewica.pl
- Proces Pużaka i innych przywódców PPS-WRN. dzieje.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-27)].
- Stefan Stamirowski, Jak umierali Pużak, Dzięgielewski i Zdanowski
- Krzysztof Wołodźko, Trud socjalizmu, trud polskości (o Kazimierzu Pużaku)
- Absolwenci i studenci Uniwersytetu Franciszkańskiego we Lwowie
- Członkowie Akcji Socjalistycznej
- Członkowie Głównej Rady Politycznej
- Członkowie Komisji Likwidacyjnej do spraw Królestwa Polskiego
- Członkowie Państwowej Komisji Wyborczej (II Rzeczpospolita)
- Członkowie Politycznego Komitetu Porozumiewawczego
- Członkowie PPS-WRN
- Ludzie urodzeni w Tarnopolu
- Odznaczeni Krzyżem Armii Krajowej
- Odznaczeni Krzyżem Niepodległości
- Odznaczeni Krzyżem Niepodległości z Mieczami
- Odznaczeni Warszawskim Krzyżem Powstańczym
- Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (władze RP na uchodźstwie)
- Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita)
- Oskarżeni w procesie szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w 1945
- Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
- Politycy Polskiej Partii Socjalistycznej
- Politycy związani z Częstochową
- Polscy autorzy pamiętników i dzienników
- Polscy zesłańcy w Imperium Rosyjskim
- Posłowie na Sejm I kadencji (1922–1927)
- Posłowie na Sejm II kadencji (1928–1930)
- Posłowie na Sejm III kadencji (1930–1935)
- Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1919–1922)
- Posłowie na Sejm II Rzeczypospolitej (województwo kieleckie)
- Przewodniczący Rady Jedności Narodowej
- Więźniowie polityczni zmarli w więzieniach Polski Ludowej 1944–1956
- Więźniowie twierdzy w Szlisselburgu
- Więźniowie więzienia w Rawiczu (Polska Ludowa)
- Żołnierze Gwardii Ludowej WRN
- Urodzeni w 1883
- Zmarli w 1950
- Polacy pochodzenia ukraińskiego