Jan Żychoń
Data i miejsce urodzenia |
1 stycznia 1902 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
18 maja 1944 |
Przebieg służby | |
Lata służby |
1916–1944 |
Siły zbrojne | |
Formacja | |
Jednostki | |
Stanowiska |
zastępca dowódcy batalionu |
Główne wojny i bitwy |
I wojna światowa |
Odznaczenia | |
Jan Henryk Żychoń (ur. 1 stycznia 1902[1] w Skawinie, zm. 17 maja 1944 pod Monte Cassino) – major piechoty Wojska Polskiego, oficer wywiadu wojskowego Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Jako dwunastoletni chłopak uciekł do Legionów. Początkowo pełnił służbę pomocniczą, a w 1916 r. trafił do kompanii szkolnej. Zwolniony ze służby z powodu stanu zdrowia, po roku ponownie znalazł się w Legionach, wkrótce internowany został przez Austriaków.
W roku 1919 odkomenderowany został do dyspozycji Oddziału II Sztabu Generalnego WP. Uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej i w powstaniach śląskich.
W 1924 r. był porucznikiem (starszeństwo z dniem 1 czerwca 1919 r. i 482. lokata) w 45 pułku piechoty Strzelców Kresowych. W tym samym roku otrzymał przydział do Oddziału II Sztabu Generalnego, a trzy lata później rozpoczął samodzielną działalność wywiadowczą na terenie Wolnego Miasta Gdańska pod przykrywką referenta w Generalnym Komisariacie RP. Rozbudował i zreorganizował struktury wywiadowcze kierowanej przez siebie, zakonspirowanej w Wydziale Wojskowym wspomnianego komisariatu, Ekspozytury nr 7 Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Kierowana przez niego placówka bardziej była znana pod nazwą „BIG” (Biuro Informacji Gdańsk)[2]. W tym czasie mieszkał w kamienicy przy obecnej Al. Grunwaldzkiej 117 w Gdańsku[3]. Nie figuruje w Roczniku Oficerskim z 1928 r., natomiast w Roczniku Oficerskim z 1932 r. widnieje jako kapitan Sztabu Głównego WP ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1927 r. i 59. lokatą w korpusie oficerów zawodowych piechoty.
Od stycznia 1930 r. przygotowywał nową placówkę wywiadu Ekspozyturę Nr 3 Oddziału II SG w Bydgoszczy, która powstała z połączenia kadrowego ekspozytur Oddziału II w Poznaniu i Gdańsku[4]. Oficjalnie ekspozytura rozpoczęła swoją działalność dnia 1 lipca 1930 r.
Był organizatorem „Akcji Wózek”. Polegała ona na systematycznej inwigilacji przesyłek pocztowych przewożonych tranzytem koleją z Niemiec do Prus i Gdańska przez polskie Pomorze, tzw. polski korytarz. Agenci i współpracownicy „dwójki" włamywali się do wagonów pocztowych, przeglądali i fotografowali korespondencję, a nawet przewożone tą drogą prototypy broni i sprzętu wojskowego, a następnie powtórnie plombowali worki i wagony podrobionymi pieczęciami[5][6].
Raporty Żychonia cieszyły się dużym uznaniem, natomiast jego zachowanie – m.in. publiczne występowanie w mundurze, nadużywanie alkoholu – wywołało negatywne komentarze i budziło niechęć kolegów z Referatu (Wydziału) Wschód.
Na stopień majora został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1936 i 63. lokatą w korpusie oficerów piechoty[7]. We wrześniu 1939 r. był odpowiedzialny za wywiezienie i ukrycie archiwów kierowanej przez siebie bydgoskiej Ekspozytury Oddziału II. Jednakże archiwa te zostały odnalezione przez Abwehrę w Warszawie, na terenie Fortu Legionów przy ul. Zakroczymskiej.
- Zobacz więcej w artykule
Żychoń pojawił się w Paryżu we wrześniu 1939 r., jeszcze przed przyjazdem tam generała Władysława Sikorskiego. Z polecenia generała miano go wykluczyć z działań na czas całej wojny. Został obarczony odpowiedzialnością za katastrofę podporządkowanej mu siatki wywiadu w III Rzeszy. Interweniowali jednak Francuzi (Żychoń miał osobiste powiązania z admirałem Darlanem), pozostały bowiem resztki polskiej siatki wywiadowczej w Niemczech zajmującej się Kriegsmarine, co było w zainteresowaniu szefa admiralicji francuskiej i ludzie, z którymi kontakt osobisty miał wyłącznie Żychoń. W styczniu 1940 r. przekazany został do dyspozycji francuskiego wywiadu morskiego, dostarczał mu informacje od agentów pozostawionych w Niemczech. Jednym z nich był cywilny urzędnik Oberkommando der Kriegsmarine Heinrich Katlewski ps. Viktor. Żychoń zyskał zaufanie generała Władysława Sikorskiego przedstawiając perspektywy rozprawy z przeciwnikami politycznymi Sikorskiego w Oddziale II.
W chwili upadku Francji Żychoń dostał od Francuzów do dyspozycji statek, przybył do Wielkiej Brytanii i uzyskał z kolei opiekę brytyjską. W konsekwencji Żychoń, deklarując osobistą lojalność polityczną wobec Sikorskiego, został mianowany szefem Referatu Zachód Wydziału Wywiadu Sztabu Naczelnego Wodza.
Po śmierci gen. Sikorskiego kpt. Jerzy Niezbrzycki i mjr Tadeusz Nowiński wysunęli przeciw szeregowi podkomendnych Żychonia zarzuty z pogranicza współpracy z Abwehrą. Przeciw Żychoniowi powtórzono wysuwane jeszcze przed wojną oskarżenia o uleganie niemieckim inspiracjom m.in. w sprawie rotmistrza Jerzego Sosnowskiego, a nawet działalność na rzecz Abwehry (w tym w związku z pozostawionymi w Warszawie aktami ekspozytury). Sąd wojskowy Polskich Sił Zbrojnych nie zakwestionował przedstawionych zarzutów, ograniczając się do funkcji rozjemcy. W konsekwencji w połowie lutego 1944 r. Jan Żychoń zrezygnował ze stanowiska[8]. Następnie zgłosił się do służby liniowej, gdzie mianowany został zastępcą dowódcy 13 Wileńskiego Batalionu Strzelców „Rysiów”. Zmarł 18 maja 1944 r., w wyniku odniesionych ran poprzedniego dnia, w bitwie o Monte Cassino. Został pochowany na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino (taras VIII, sektor E, nr 3; ekshumowany)[9][10].
Bezpodstawne zarzuty o współpracę Żychonia z Abwehrą pojawiają się do dziś – co zaowocowało „Listem protestacyjnym w sprawie szkalowania dobrego imienia majora Jana Żychonia”[11] podpisanym przez 27 historyków i znawców tematu.
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari[12] nr 10086[13]
- Krzyż Niepodległości (6 czerwca 1931)[14]
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (9 listopada 1931)[15]
- Medal Wojska[16]
- Złoty Krzyż Zasługi (25 maja 1939)[17]
- Srebrny Krzyż Zasługi (3 sierpnia 1928)[18]
- Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi I stopnia
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921
- Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
- Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino nr 15383[16]
- Krzyż Oficerski Orderu Krzyża Orła (Estonia)[19]
- Krzyż Wojskowy (Wielka Brytania)[16]
- Medal Wojny 1939–1945 (Wielka Brytania)[16]
- Gwiazda za Wojnę 1939–1945 (Wielka Brytania)[16]
- Gwiazda Italii (Wielka Brytania)[16]
Odniesienia w sztuce
[edytuj | edytuj kod]- „Akcja Wózek” stała się kanwą scenariusza odcinka 17 serialu telewizyjnego „Pogranicze w ogniu” w reżyserii Andrzeja Konica.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 21 marca 1928 roku, s. 101, sprostowano datę urodzenia z 1 stycznia 1898 na 1 stycznia 1902.
- ↑ Artur Jendrzejewski, Polski wywiad wojskowy w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1930, Gdańsk 2013.
- ↑ W tej gdańskiej kamienicy mieszkał polski as wywiadu. Zamieni się w biurowiec?
- ↑ Wojciech Skóra: Działalność gdańskiej ekspozytury polskiego wywiadu wojskowego w latach 1920–1930 (Pomorze Zachodnie, Prusy Wschodnie i Wolne Miasto Gdańsk). Poznań: Rys, 2011, s. 274–278.
- ↑ Andrzej Fedorowicz: Wpadka polskich archiwów. rp.pl, 23 sierpnia 2013.
- ↑ Wojciech Skóra: Placówki wywiadu polskiego w Chojnicach. Przyczynek do dziejów Pomorza Zachodniego i Nadwiślańskiego w dwudziestoleciu międzywojennym. Poznań: Rys, 2011, s. 204–222.
- ↑ Rybka i Stepan 2004 ↓, s. 342.
- ↑ Pułkownik Michał Rybikowski, któremu zaproponowano w 1944 stanowisko szefa Referatu Zachód, sprawdziwszy, jaka panuje tam sytuacja – odrzucił propozycję objęcia stanowiska po majorze Żychoniu.
- ↑ Według tej publikacji zmarł 18 maja 1944. Wykaz poległych i zmarłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na obczyźnie w latach 1939–1945. Londyn: Instytut Historyczny im. Gen. Sikorskiego, 1952, s. 270–271.
- ↑ Jan Żychoń. polskiecmentarzewewloszech.eu. [dostęp 2018-08-30].
- ↑ List protestacyjny w sprawie szkalowania dobrego imienia majora Jana Żychonia. gdansk.ipn.gov.pl. [dostęp 2024-02-27].
- ↑ Lista nazwisk osób odznaczonych Orderem Virtuti Militari. stankiewicze.com. [dostęp 2018-04-08].
- ↑ Łukomski G. , Polak B. , Suchcitz A. , Kawalerowie Virtuti Militari 1792–1945, Koszalin 1997, s. 542 .
- ↑ M.P. z 1931 r. nr 132, poz. 199 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
- ↑ M.P. z 1931 r. nr 260, poz. 345 „za zasługi na polu organizacji i administracji wojska”.
- ↑ a b c d e f 13 Wileński Batalion Strzelców "Rysiów" - Żychoń Jan-Henryk [online], rysie.montecassino.eu [dostęp 2022-01-27] .
- ↑ M.P. z 1939 r. nr 121, poz. 282 „za zasługi w służbie wojskowej”.
- ↑ M.P. z 1928 r. nr 178, poz. 387 „za zasługi na polu bezpieczeństwa Państwa”.
- ↑ Zarządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”. Nr 2, s. 20, 11 listopada 1936.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Rocznik Oficerski 1924, s. 237, 377.
- Rocznik Oficerski 1932, s. 62, 422.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2018-03-22].
- Joanna Boczaczek-Trąbska, Major Jan Henryk Żychoń oficer wywiadu 1902-1944, Grojec 2012, Wyd. Napoleon V ISBN 978-83-817-8167-1.
- Andrzej Brzeziecki, Wielka gra majora Żychonia, Kraków 2021, Wyd. Wydawnictwo Literackie ISBN 978-83-08-07438-1.
- Robert Majzner, Andrzej Suchcitz, Tadeusz Dubicki, Oskarżam Majora Żychonia, Sprawa karna KW. 21/42 przed Morskim Sądem Wojennym w Londynie Piaseczno 2016, wyd. Taurus, ISBN 978-83-941626-2-7
- Oscar Reile, Der deutsche Geheimdienst im II. Weltkrieg. Ostfront: die Abwehr im Kampf mit den Geheimdiensten im Osten, Augsburg: Wyd. Weltbild-Verlag, 1990, ISBN 3-89350-068-5, OCLC 312578563 .
- Janusz Piekałkiewicz, Dzieje szpiegostwa, Warszawa 1999, Wyd. Czytelnik ISBN 83-07-02643-1.
- Norman Polmar i Thomas B. Allen, Encyklopedia Szpiegów, Warszawa 2000 Wyd. Magnum.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935–1939. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego, 2004. ISBN 978-83-7188-691-1.
- Henryk Ćwięk , Na tajnym froncie polsko-niemieckim. Kulisy działalności wywiadowczej rotmistrza Jerzego Sosnowskiego, Częstochowa: Wydawnictwo Akademii im. Jana Długosza, 2005, ISBN 83-7098-938-1, OCLC 76311696 .
- Wojciech Skóra, Działalność gdańskiej ekspozytury polskiego wywiadu wojskowego w latach 1920–1930 (Pomorze Zachodnie, Prusy Wschodnie i Wolne Miasto Gdańsk), Poznań 2011, s. 368.
- Joanna Bochaczek-Trąbska, W tajnej służbie. Z działalności Jana Henryka Żychonia, Częstochowa 2011.
- Artur Jendrzejewski, Polski wywiad wojskowy w Wolnym Mieście Gdańsku w latach 1920–1930, Gdańsk 2013.
- Agenci wywiadu RP (1918–1945)
- Ludzie urodzeni w Skawinie
- Majorowie piechoty II Rzeczypospolitej
- Majorowie piechoty Polskich Sił Zbrojnych
- Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi
- Odznaczeni Krzyżem Niepodległości
- Odznaczeni Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino
- Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (władze RP na uchodźstwie)
- Odznaczeni Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości
- Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Wojnę 1918–1921
- Odznaczeni Medalem Wojska
- Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita)
- Osoby umieszczone w Sonderfahndungsliste G.B.
- Pochowani na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino
- Polacy – uczestnicy kampanii włoskiej 1943–1945
- Polacy odznaczeni Gwiazdą Italii
- Polacy odznaczeni Gwiazdą za Wojnę 1939–45
- Polacy odznaczeni Krzyżem Wojskowym (Wielka Brytania)
- Polacy odznaczeni Medalem Wojny 1939–1945
- Polacy odznaczeni Orderem Krzyża Orła
- Polscy żołnierze polegli w bitwie o Monte Cassino 1944
- Powstańcy śląscy
- Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska)
- Urodzeni w 1902
- Wojskowi związani z Gdańskiem
- Zmarli w 1944
- Internowani w Austro-Węgrzech w czasie I wojny światowej