Moses Mendelssohn
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie |
filozof, pisarz, tłumacz, krytyk literacki |
Moses (Mojżesz) Mendelssohn (ur. 6 września 1729 w Dessau, zm. 4 stycznia 1786 w Berlinie)[1] – filozof żydowski i niemiecki, pisarz, tłumacz, krytyk literacki, pierwszy propagator zrównania praw Żydów z ludnością nieżydowską w krajach niemieckich, przyjaciel Gottholda Ephraima Lessinga.
Biografia
[edytuj | edytuj kod]Jego ojcem był Mendel Heymann (1683–1766), ubogi sofer, stąd nazwisko Mendelsson (syn Mendla). Naukę rozpoczął w wieku trzech lat u naczelnego rabina Dessau, Dawida Hirscha Fränkla; jako sześciolatek znał już język hebrajski. Gdy Fränkel objął w 1743 r. stanowisko naczelnego rabina Berlina, udał się tam za nim także Mendelsson[2]. W Berlinie studiuje Talmud, pogłębia znajomość języków niemieckiego, łaciny i francuskiego i oddaje się lekturze pism oświeceniowych, w tym m.in. Johna Locke’a, Gottfrieda Wilhelma Leibniza i Rousseau.
Od 1754 pracuje jako księgowy w fabryce jedwabiu Bernharda Isaaka. Po śmierci właściciela (1768) stanie się jej udziałowcem. W latach 50. poznaje też Gottholda Ephraima Lessinga oraz Friedricha Nicolaia, z którymi połączy go nie tylko przyjaźń, ale i wspólne publikacje, pośród których najbardziej znane są Listy o literaturze najnowszej (Briefe, die Neueste Litteratur betreffend). W latach 60. XVIII w. nawiązuje kontakty z Johannem Wilhelmem Ludwigiem Gleimem.
W 1771 roku Pruska Akademia Nauk odrzuca jego kandydaturę na członka tej instytucji w związku ze sprzeciwem Fryderyka II. Miało to mieć związek z nieprzychylną recenzją poezji monarchy, dokonanej przez Mendelssohna w 1760 roku. Filozof krytykował wtedy niechęć króla do ojczystego języka i publikację w języku francuskim[3].
W 1774 roku protestuje przeciwko ustanowieniu kantonów szwajcarskich, które to miały zabraniać Żydom z terenu Szwajcarii posiadania dzieci. W 1784 został członkiem honorowym tajnego Towarzystwa Przyjaciół Oświecenia (Gesellschaft der Freunde der Aufklärung).
Mendelssohn zmarł 4 stycznia 1786 w Berlinie, gdzie pochowano go na Cmentarzu Żydowskim.
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Mendelssohna uznaje się za prekursora i jednego z najważniejszych przedstawicieli ruchu oświecenia żydowskiego w Europie (haskali). Dla jednych był trzecim Mojżeszem w historii (po Mojżeszu biblijnym i Mojżeszu Majmonidesie), od którego miała się otworzyć nowa epoka w historii Żydów. Inni widzieli w nim tego, który doprowadził do asymilacji Żydów i stracenia przez nich tożsamości, a także zatracenia tradycyjnych wartości judaizmu. Wbrew wielu ortodoksyjnym Żydom w latach 70. XVIII w. pracował nad przekładem na niemiecki starotestamentowych psalmów, a także świętej księgi Żydów – Tory; za jego życia ukazały się trzy wydania tego dzieła.
Mendelssohn był ponadto tłumaczem z języka francuskiego, autorem rozpraw filozoficznych, w tym słynnego Fedona z 1767 r. (Phädon oder über die Unsterblichkeit der Seele), a także cenionym krytykiem literackim.
Przyjmuje się, że wspomniany powyżej Lessing literacko uwiecznił swego przyjaciela, czyniąc go jednym z pierwowzorów tytułowego bohatera słynnego poematu dramatycznego Natan mędrzec (1779).
Tłumaczką jego dzieł była Bertha Badt-Strauss[4].
Był dziadkiem Feliksa Mendelssohna-Bartholdy’ego.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Spitzer 1886 ↓, s. 5–6, 39.
- ↑ Spitzer 1886 ↓, s. 6, 10.
- ↑ Spitzer 1886 ↓, s. 22, 28.
- ↑ Bertha Badt-Strauss [online], Jewish Women's Archive [dostęp 2021-09-19] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Salomon Spitzer: Mojżesz Mendelssohn. Kraków: 1886.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Dzieła Mosesa Mendelssohna w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000120957051
- VIAF: 19681378
- ULAN: 500322434
- LCCN: n50036977
- GND: 118580744
- NDL: 001255692
- LIBRIS: dbqstr9x1bl8gl0
- BnF: 11915561v
- SUDOC: 02702282X
- SBN: CFIV086807
- NLA: 35346590
- NKC: jn20000603990
- DBNL: mend015
- BNE: XX1079807
- NTA: 06942294X
- BIBSYS: 90268499
- CiNii: DA01784711
- Open Library: OL131363A
- PLWABN: 9810701892105606
- NUKAT: n98002521
- J9U: 987007265215505171
- PTBNP: 1659298
- CANTIC: a10944503
- LNB: 000110330
- NSK: 000161980
- CONOR: 27208291
- ΕΒΕ: 61381
- LIH: LNB:V*297832;=BR, LNB:CX3+;=BE
- RISM: people/88778
- PWN: 3939627
- Britannica: biography/Moses-Mendelssohn
- Treccani: moses-mendelssohn
- Universalis: moses-mendelssohn, moise-mendelssohn-fondateur-de-l-haskala
- SEP: mendelssohn
- NE.se: moses-mendelssohn
- SNL: Moses_Mendelssohn
- VLE: moses-mendelssohn
- Catalana: 0041892
- DSDE: Moses_Mendelssohn
- Hrvatska enciklopedija: 40094