Pacyfikacja wsi Sochy
Zwłoki zamordowanych mieszkańców Soch | |
Państwo | |
---|---|
Miejsce | |
Data |
1 czerwca 1943 |
Godzina |
około 5 rano |
Liczba zabitych |
co najmniej 181 osób |
Typ ataku |
masowy mord |
Sprawca | |
Położenie na mapie Polski w 1939 | |
Pacyfikacja wsi Sochy – masowy mord na ludności cywilnej, połączony z niszczeniem mienia, dokonany przez okupantów niemieckich 1 czerwca 1943 roku we wsi Sochy na Zamojszczyźnie.
Prawdopodobnie przyczyną pacyfikacji była współpraca mieszkańców wsi z polskim ruchem oporu. Z rąk funkcjonariuszy niemieckiej policji zginęło co najmniej 181 osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Wieś została niemal doszczętnie spalona. Była to jedna z największych zbrodni popełnionych w trakcie operacji wysiedleńczo-pacyfikacyjnej na Zamojszczyźnie, a zarazem pierwsza pacyfikacja na ziemiach polskich, podczas której Niemcy wykorzystali wsparcie lotnictwa.
Geneza
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Jesienią 1942 roku, pod kierownictwem dowódcy SS i policji na dystrykt lubelski, SS-Brigadeführera Odilo Globocnika, rozpoczęto na Zamojszczyźnie szeroko zakrojoną operację wysiedleńczą. Jej celem było wypędzenie z tego regionu około 100 tys. Polaków, na których miejsce zamierzano osiedlić niemieckich kolonistów, przede wszystkim volksdeutschów ze Słowenii, Lotaryngii i Besarabii. Pierwsze wysiedlenia przeprowadzono w nocy z 27 na 28 listopada 1942 roku. Do końca grudnia akcją objęto 60 wsi zamieszkanych przez ok. 34 tys. Polaków. Druga faza operacji trwała od połowy stycznia do końca marca 1943 roku i objęła przede wszystkim tereny powiatu hrubieszowskiego. Wysiedlono wtedy 63 wsie[1].
Działania Niemców spotkały się z biernym oporem wysiedlanej ludności oraz ze zbrojną reakcją polskiego ruchu oporu[2]. Oddziały partyzanckie Batalionów Chłopskich, Armii Krajowej i Gwardii Ludowej usiłowały powstrzymać ekspedycje pacyfikacyjno-wysiedleńcze, atakowały niemieckie obiekty gospodarcze i komunikacyjne, a także przeprowadzały akcje odwetowe we wsiach zasiedlonych przez niemieckich kolonistów[3][4]. Opór stawiany przez polską partyzantkę w połączeniu z trudną sytuacją wojsk niemieckich na froncie wschodnim zmusiły okupantów do chwilowego przerwania wysiedleń. Wznowiono je dopiero w ostatnich dniach czerwca 1943 roku. Zanim to nastąpiło, Niemcy przeprowadzili na Zamojszczyźnie szereg brutalnych akcji pacyfikacyjnych. Ofiarą jednej z nich padła wieś Sochy w gminie Zwierzyniec[1].
Prawdopodobnie przyczyną pacyfikacji była współpraca mieszkańców Soch z polską partyzantką[5][6][7]. Według świadków na krótko przed masakrą we wsi pojawili się agenci Gestapo, którzy podając się za partyzantów badali stosunek ludności do ruchu oporu[6]. W źródłach wskazywane są także inne przyczyny, na przykład rzekomy donos kobiety, której partyzanci zarekwirowali byka[8]. Józef Fajkowski podkreślał, że zbrodnia w Sochach była jedną z wielu pacyfikacji, które Niemcy przeprowadzili w związku ze zbrojnym oporem przeciw wysiedleniom z Zamojszczyzny[6].
Przebieg pacyfikacji
[edytuj | edytuj kod]1 czerwca 1943 roku, około godziny 5:00 rano[9], do Soch przybyła niemiecka ekspedycja karna. W składzie oddziałów pacyfikacyjnych znajdowali się przede wszystkim funkcjonariusze Schutzpolizei z Zamościa[5]. Towarzyszyć mieli im również członkowie SS oraz ukraińscy lub rosyjskojęzyczni kolaboranci[8][10][11]. Niemcy obsadzili zalesione zbocza doliny, w której leżą Sochy, a następnie otoczyli wieś szczelnym kordonem[11]. Dostrzegłszy policjantów, mieszkańcy zaczęli wynosić z domów swój dobytek, gdyż spodziewali się, że wkrótce rozpocznie się akcja wysiedleńcza[11].
Tymczasem Niemcy wkroczywszy do wsi, rozpoczęli systematyczną masakrę. Ludność mordowano bez względu na wiek, płeć, czy stan zdrowia[5][12]. Zabudowania podpalano wraz z pozostawionymi w środku rannymi[5]. Zdarzały się także przypadki wrzucania ofiar do płonących budynków[10][12]. W trakcie pacyfikacji ginęły całe rodziny[10].
Około godziny 8:00 niemiecka policja wycofała się z Soch[10]. Następnie nadleciało od 7[13] do 10[10][12] samolotów, które zbombardowały i ostrzelały z broni maszynowej zarówno wieś[12], jak i pobliskie pola, gdzie ukrywali się mieszkańcy, którym udało się przeżyć pierwszą fazę masakry[10]. Zginęło wtedy kolejnych kilkanaście osób[10]. Był to pierwszy w okupowanej Polsce przypadek wykorzystania lotnictwa podczas pacyfikacji wsi[12].
Liczbę ofiar masakry szacuje się na 181[14], 182[15], 183[10][12][16] lub nawet około 200 osób[5]. Zginęła blisko połowa mieszkańców wsi[10]. Według Czesława Madajczyka w gronie ofiar znalazło się 106 mężczyzn, 53 kobiety i 24 dzieci[8], inne źródła podają, że zamordowano 108 mężczyzn i 54 kobiety[17] lub 103 kobiety i dzieci[12][15]. W Rejestrze miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945 zamieszczono nazwiska 159 zidentyfikowanych ofiar pacyfikacji[18]. Wieś została niemal doszczętnie spalona; ocalały tylko trzy domy mieszkalne i dwie stodoły[12].
Epilog
[edytuj | edytuj kod]Niemcy rozkazali władzom gminnym zorganizować pochówek ofiar. Wśród zgliszcz i stosów trupów mieszkańcy okolicznych miejscowości odnaleźli około 25 rannych. Zabrano ich do szpitala w Biłgoraju[13]. Zamordowanych mieszkańców Soch pogrzebano w siedmiu zbiorowych mogiłach[19].
Masakra odbiła się szerokim echem. Informowały o niej raporty polskiego podziemia oraz konspiracyjna prasa[20]. W odwecie za pacyfikację Soch oddziały partyzanckie AK dowodzone przez Adama Piotrowskiego ps. „Dolina”, Jana Turowskiego ps. „Norbert” i Tadeusza Kuncewicza ps. „Podkowa” zaatakowały zasiedloną przez niemieckich kolonistów wieś Siedliska (5/6 czerwca 1943)[21]. Według źródeł konspiracyjnych zabito wtedy 60 osób i spalono 140 zagród[22].
W kulturze
[edytuj | edytuj kod]Do doświadczeń wojennych nawiązuje w swej twórczości poetka Teresa Ferenc, która jako dziewięcioletnie dziecko przeżyła pacyfikację Soch i straciła w niej oboje rodziców[23].
Pacyfikacja Soch i związana z nią rodzinna trauma jest głównym motywem książki Mała zagłada (wyd. 2015), której autorką jest córka Teresy Ferenc, Anna Janko[24].
W 2018 roku stworzono film dokumentalny pt. „Mała Zagłada” na temat wydarzeń z 1 czerwca 1943 roku. Oprócz historii opowiadanej przez osoby bezpośrednio dotknięte tą tragedią, również przybliża następstwa wojny, a także pokazuje jak trauma jest dziedziczona przez potomków[25].
O pacyfikacji wsi Sochy pisze w swojej książce pt. Sochy dawniej i dziś Władysław Sitkowski[26].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Pomnik w Sochach upamiętniający ofiary pacyfikacji
-
Krzyże i ogólny widok na cmentarz ofiar pacyfikacji
-
Mogiły na cmentarzu w Sochach
-
Grób m.in. Władysława i Józefy Ferenc, rodziców poetki Teresy Ferenc, która ocalała z pacyfikacji
-
Grób ofiar pacyfikacji z rodziny Koronów, w tym rocznego Józefa i czteroletniej Janiny
-
Grób ofiar pacyfikacji z rodziny Nizio, w tym trzymiesięcznego Stanisława i czteroletniego Jana, oraz z rodziny Mielnik
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Mikoda 1994 ↓, s. 8.
- ↑ Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. I 6.
- ↑ Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. I 6 i 9.
- ↑ Jaczyńska 2012 ↓, s. 365.
- ↑ a b c d e Fajkowski i Religa 1981 ↓, s. 456.
- ↑ a b c Fajkowski 1972 ↓, s. 177.
- ↑ Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. II 398.
- ↑ a b c Madajczyk 1965 ↓, s. 108.
- ↑ Janko 2020 ↓, s. 11.
- ↑ a b c d e f g h i Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. II 397.
- ↑ a b c Fajkowski 1972 ↓, s. 178.
- ↑ a b c d e f g h Fajkowski 1972 ↓, s. 176.
- ↑ a b Fajkowski 1972 ↓, s. 179.
- ↑ Mikoda 1994 ↓, s. 127.
- ↑ a b Jaczyńska 2012 ↓, s. 159.
- ↑ Jankowski 2009 ↓, s. 199.
- ↑ Fajkowski i Religa 1981 ↓, s. 471.
- ↑ Mikoda 1994 ↓, s. 127–131.
- ↑ Mikoda 1994 ↓, s. 131.
- ↑ Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. II 83–84 i 173.
- ↑ Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. II 84 i 478–480.
- ↑ Sonderlaboratorium SS 1979 ↓, s. T. II 84.
- ↑ Pawlik-Kopek 2015 ↓, s. 31.
- ↑ Lech M. Nijakowski: Rodzinna apokalipsa. Recenzja książki „Mała zagłada” Anny Janko. kulturaliberalna.pl, 2015-03-03. [dostęp 2018-04-16].
- ↑ Mała Zagłada [online], FilmPolski.pl [dostęp 2020-08-28] (pol.).
- ↑ Władysław Sitkowski: Sochy dawniej i dziś. lubimyczytac.pl. [dostęp 2021-06-30]. (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Józef Fajkowski: Wieś w ogniu. Eksterminacja wsi polskiej w okresie okupacji hitlerowskiej. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1972.
- Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939–1945. Warszawa: Książka i Wiedza, 1981.
- Agnieszka Jaczyńska: Sonderlaboratorium SS. Zamojszczyzna: „pierwszy obszar osiedleńczy” w Generalnym Gubernatorstwie. Lublin: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Oddział w Lublinie, 2012. ISBN 978-83-7629-383-7.
- Anna Janko: Mała Zagłada. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2020. ISBN 978-83-08-07052-9.
- Andrzej Jankowski. Wieś polska na ziemiach okupowanych przez Niemcy w czasie II wojny światowej w postępowaniach karnych organów wymiaru sprawiedliwości RFN. „Glaukopis”. 13–14, 2009. ISSN 1730-3419.
- Czesław Madajczyk: Hitlerowski terror na wsi polskiej 1939–1945. Zestawienie większych akcji represyjnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965.
- Czesław Madajczyk (red.): Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej. T. I i II. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1979.
- Janina Mikoda: Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945. Województwo zamojskie. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1994. ISBN 83-903356-0-3.
- Aleksandra Pawlik-Kopek. Dom jako figura artystyczna w poezji Teresy Ferenc. Wstęp do problematyki. „Colloquia Litteraria UKSW”. 2/2015.