آغا خان تیجا
آغا خان تیجا | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
جم | 2 نومبر 1877 [۱][۲][۳][۴] | ||||||
وفات | 11 جولائی 1957 (80 سال)[۱][۲][۴]
| ||||||
مدفن | مقبرہ آغا خان ، اسوان | ||||||
شہریت | |||||||
مذہب | نزاریہ [۷] | ||||||
مذہب | نزاریہ [۷] | ||||||
زوجہ | بیگم اوم حبیبہ آغا خان (۹ اکتوبر ۱۹۴۴–)[۸] | ||||||
اولاد | صدرالدین آغا خان ، علی سلمان آغا خان ، مہدی شاہ [۹] | ||||||
والد | آغا خان دوم | ||||||
والدہ | لیڈی علی شاہ [۹] | ||||||
خاندان | قاجار خاندان | ||||||
مناصب | |||||||
اسماعیلی نزاری امام (49 ) | |||||||
دفتر وچ ۱۸۸۵ – ۱۹۵۷ |
|||||||
| |||||||
عملی زندگی | |||||||
مادر علمی | ایٹن کالج | ||||||
پیشہ | سیاست دان [۱۰]، سفارت کار | ||||||
پیشہ ورانہ زبان | ہندی [۱۱]، فرانسیسی [۱۱] | ||||||
شعبۂ عمل | سیاست [۱۲] | ||||||
اعزازات | |||||||
نامزدگیاں | |||||||
ترمیم |
سر سلطان محمد شاہ بن امام آغا علی شاہ آغا خان دوم اسماعیلیہ فرقے دے اڑتالیسواں امام سن ۔ آپ نے تقریباً ستر سال امامت دی اے جو اسماعیلی اماماں وچ کِسے وی امام دی امامت توں طولانی امامت اے۔
اسماعیلی فرقے دے اماماں نوں آغا خان دے ناں نال پوکارئیا جاندا اے ۔ جدوں کہ اینہاں دے پیروکاراں نوں آغاخانی آکھئیا جاندا اے ۔ سلطان سر محمد بن امام آغا علی شاہ اسماعیلیہ فرقے دا 48واں امام سی ۔ اسنے تقریبا 70 سال امامت کیتی ، جہڑی کہ اسماعیلی اماماں چوں سبتوں لمبی امامت اے ۔ آغا خان سوم کراچی چ جمئیا ۔ اسنے پہلی وڈی لڑائی چ برطانیہ دی مدد کیتی جس دے صلے چ اسنوں سر تے ہزہائی نس دے خطاب ملے تے 11 توپاں دی سلامی مقرر ہوئی ۔ اوہ عربی ، فارسی ، انگریزی تے فرانسیسی بولیاں دا ماہر تے وڈا مدبر تے سیاستدان سی ۔ 1906ء توں 1912ء تک اوہ مسلم لیگ دا صدر رہئیا ۔ اسنے 1930ء تے 1931ء چ گول میز کانفرنس چ مسلماناں دی نمائندگی کیتی ۔ 1934ء چ برطانیہ دی پریوری کونسل چ اسنوں لئیا گئیا ۔ 1937ء چ جمیت اقوام دے صدر منتخب ہوئے ، اسدے مرید ساری دنیا چ پھیلے ہوئے نیں ۔ اسدا انتقال جنیوا چ ہوئیا تے وصیت دے مطابق اسوان مصر چ دفن کیتا گئیا ۔ اسدے دو پتر نیں ، شہزادہ علی تے شہزادہ صدرالدین ۔ پر اسدی وصیت دے مطابق شہزادہ علی دے پتر شہزادہ کریم نوں اسدا جانشین بنائیا گئیا، جو آغا خان چوتھا آکھواندا اے ۔
جم تے بچین
[سودھو]ﺍﻣاﻡ ﺳﻠﻄاﻥ ﻣﺤﻤﺪ ﺷاﮦ دی ولادت 25 شوال 1294ھ بمطابق 2 نومبر 1877ء نوں جمعہ دے دن ﮐﺮﺍﭼﯽ ﺷﮩﺮ میں ﮨﻮئی۔ انہاں ﮐﯽ ﺟاﺋﮯ ﻭﻻﺩﺕ ﻣﺤﻤﺪ ﭨیﮑﺮﯼ ﮐﮯ ﻧاﻡ ﺳﮯ ﻣﺸﮩﻮﺭ ﮨﮯ تے آﺝ ﺑﮭﯽ ﻣﻮﺟﻮﺩ ﮨﮯ۔ ﭘیﺪﺍﺋﺶ ﮐﯽ ﺧﺒﺮ ﺁﭖ ﮐﮯ ﺩﺍﺩﺍ ﺟاﻥ ﮐﻮ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﻣیںﭘ ﮩﻨﭽﯽ ﺗﻮ ﺁﭖ ﻧﮯ ﺗاﺭ ﮐﮯ ﺯﺭﯾﻌﮯ ﻓﺮﻣاﯾا ﮐﮧ: ”ﺍﺱ دا ﻧاﻡ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻠﻄاﻥ ﺭﮐﮭﻮ ﯾﮧ ﺩﻧیا میں ﺳﻠﻄاﻥ ﺑﻨﮯﮔا تے ﺍﺱ ﮐﮯ ﺯﻣاﻧﮯ میں ﻋﺠیب ﻋﺠیب ﻭﺍﻗﻌاﺕ ﺭﻭﻧﻤا ﮨﻮﻧﮕﮯ۔ ﯾﮧ ﺩﻧیا ﺑﮭﺮ میں ﻣﺸﮩﻮﺭ ﮨﻮﻧﮕﮯ۔“
ﮐﭽﮫ ﻋﺮﺻﮧ ﮐﺮﺍﭼﯽ میں ﭨﮭﮩﺮﻧﮯ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﺍﻣاﻡ سلطان محمد شاہ ﺍﭘﻨﮯ ﻭﺍلدﮦ تے ﻭﺍﻟﺪ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﺗﺸﺮﯾﻒ ﻟﮯ ﮔﺌﮯ تے ﺍﭘﻨﮯ ﺩﺍﺩﺍ ﺳﮯ ﻣﻠﮯ۔ ﺑﭽﭙﻦ ﺳﮯ ﮨﯽ انہاں نوں کھیلاں دا ﺧاﺹ ﻃﻮﺭ ﭘﺮ ﮔﮭوﮌﺳﻮﺍﺭﯼ دا ﺷﻮﻕ ﺗﮭا تے ﺍﭘﻨﮯ ﺩﺍﺩﺍ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﮔﮭوﮌﺳﻮﺍﺭﯼ ﮐﺮﺗﮯ ﺗﮭﮯ۔
ﺩﺍﺩﺍ ﮐﯽ ﻭﻓاﺕ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﻭﮦ ﺍﭘﻨﮯ ﻭﺍﻟﺪ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﺟﻤاﻋﺘﻮﮞ ﮐﯽ ﻣﻼﻗاﺕ ﮐﮯ ﻟیﮯ وی جایا کردے سن ۔ ﺍﯾﮏ ﺩﻓﻌﮧ ﺍﭘﻨﮯ ﻭﺍﻟﺪ ﮐﮯ ﺳاﺗﮫ ﮐَﭽﮫ، دا ﭨﮭیاﻭﺍﮌ، تے ﺳﻨﺪﮪ دا ﺳﻔﺮ ﮐیا ﺗﮭا۔ انہاں ﮐﯽ ﻭﺍﻟﺪﮦ ﻧﮯ ﺑﭽﭙﻦ ﺳﮯ انہاں دی ﺗﻌﻠیﻢ دا ﺍﻧﺘﻈاﻡ ﮐیا ﺗﮭا تے انہاں نوں ﻋﺮﺑﯽ، ﻓاﺭﺳﯽ، ﺍﻧﮕﺮﯾﺰﯼ تے ﻓﺮﺍﻧﺴیﺴﯽ ﺯﺑاﻧاں تے ﺍﺳﻼﻣﯽ ﺗاﺭﯾﺦ ﻭﻏیرﮦ ﮐﯽ ﺗﻌﻠیﻢ ﺩﯼ ﺟاﺗﯽ ﺗﮭﯽ۔ انہاں نوں ﺭﻭﻣﯽ، ﺣاﻓﻆ تے ﻋﻤﺮ ﺧیاﻡ ﮐﯽ ﺷاﻋﺮﯼ ﺳﮯ ﺑﮩﺖ ﮨﯽ ﺩﻟﭽﺴﭙﯽ ﺗﮭﯽ۔ ﺍن ﮐﯽ ﻭﺍﻟﺪﮦ ﺑﮭﯽ ﺍﻥ ﺷاﻋﺮﻭﮞ ﮐﮯ ﺻﻮﻓیاﻧﮧ ﮐﻼﻡ ﺳﮯ ﺩﻟﭽﺴﭙﯽ ﺭﮐﮭﺘﯽ ﺗﮭﯽں۔ تے ﮔﮭﺮ میں ﺍﮐﺜﺮ ﺍﻥ دے ﺍﺷﻌاﺭ ﭘﮍﮬا ﮐﺮﺗﯽ سن۔ ﺍﻣاﻡ ﺳﻠﻄاﻥ ﻣﺤﻤﺪ ﺷاﮦ ﺍﭘﻨﯽ ﻭﺍﻟﺪﮦ ﺳﮯ ﺑﮩﺖ ﭘیاﺭ ﮐﺮﺗﮯ سن ۔ اوہ ست سال نو مہینے تے سولہ دن دے سن کہ انہاں نوں ﺍﻣاﻣﺖ دا منصب سونپیا دتا گیا۔
تخت نشینی
[سودھو]ﺍﻣﺎﻡ ﺳﻠﻄﺎﻥ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﺎﮦ ﮐﮯ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﭘﺮ ﺁﻧﮯ ﮐﮯ ﺗﮭﻮﮌﮮ ﻋﺮﺻﮯ ﺑﻌﺪ بمبئی ﻣﯿﮟ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﮐﮯ ﺩﺭﻣﯿﺎﻥ ﺗﺨﺖِ ﻧﺸﯿﻨﯽ ﮐﯽ ﺭﺳﻢ ﺍﺩﺍ ﮐﯽ گئی ﺟﻮ ﺁﻏﺎ ہال بمبئی ﻣﯿﮟ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﭘﺎئی۔ ﺍﺱ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﺟﻤﺎﻋﺘﻮﮞ ﻧﮯ ﺍﻣﺎم سلطان محمد شاہ آغا خان سوم ﮐﯽ ﺩﺳﺖ ﺑﻮﺳﯽ ﮐﯽ ﺗﮭﯽ۔ انہاں ﮐﮯ ﻣﺴﻨﺪ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﭘﺮ ﺁﻧﮯ ﮐﮯ ﺑﻌﺪ ﺑﺮﻃﺎﻧﻮی ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺍﻭﺭ ﺍﯾﺮﺍﻥ ﮐﯽ ﺣﮑﻮﻣﺖ ﮐﯽ ﻃﺮﻑ ﺳﮯ خلعتاں یعنی زیوارات وغیرہ ﭘﯿﺶ کیتے گئے۔ ﺍﻋﺰﺍﺯ ﮐﮯ ﻃﻮﺭ ﭘﺮ ﺳﻔﯿﺮﻭﮞ ﻧﮯ ﻣﻼﻗﺎﺕ ﮐﯽ ﺍﻭﺭ ﺧﻮﺷﯽ ﮐﺎ ﺍﻇﮩﺎﺭ ﮐﯿﺎ۔ ﺑﺮﻃﺎﻧﯿﮧ ﮐﯽ ﻣﻠﮑﮧ ﻭﮐﭩﻮﺭﯾﮧ ﮐﯽ ﻃﺮﻑ ﺳﮯ "ﮨﺰﮨﺎﺋﯿﻨﺲ" ﮐﺎ ﺧﻄﺎﺏ انہاں نوں دتا ﮔﯿﺎ۔ تخت نشینی توں لے کے وفات تک انہاں ﮐﯽ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﮐﮯ ﻃﻮﯾﻞ ﻋﺮﺻﮯ ﮐﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ انہاں ﮐﻮ ﮐﺌﯽ خطابات دتے گئے، ﺍﻭﺭ امامت دے دوران وچ ﺟﮕﮧ ﺟﮕﮧ انہاں ﮐﮯ ﮐﺎﺭﻧﺎﻣﻮﮞ ﮐﺎ ﺍﻋﺘﺮﺍﻑ ﮐﯿﺎ ﮔﯿﺎ۔
دورِ ﺍﻣﺎﻣﺖ 1885ء توں 1957ء
[سودھو]2 زی قعدہ 1302 ھ بمطابق 17 اگست 1885ء ﮐﻮ ﭘﯿﺮ دے ﺩﻥ امام بنے ﺍﺱ ﻭﻗﺖ انہاں دی عمر 7 سال نو مہینے تے سولہ دن سی۔ اوہ ﺁﻏﺎ ﺧﺎﻥ ﺛﺎﻟﺚ ﮐﮯ ﻟﻘﺐ ﺳﮯ ﻣﺸﮩﻮﺭ ﮨﻮﺋﮯ۔ انہاں ﮐﯽ ﺍﻣﺎﻣﺖ ﮐﯽ ﻣﺪﺕ اسماعیلی ﺗﺎﺭﯾﺦ ﻣﯿﮟ ﺗﻤﺎﻡ ائمہ ﺳﮯ ﻃﻮﯾﻞ ﺗﮭﯽ ﺍﺱ ﺩﻭﺭ ﻣﯿﮟ ﮐﺌﯽ ﺗﺎﺭﯾﺨﯽ تبدیلیاں ﮨﻮﺋﯿﮟ ﺍﻭﺭ ﺍﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﮐﯽ ﺑﮭﯽ ﺑﮩﺖ ﺗﺮﻗﯽ ہوئی۔ ﺍﺱ 72 سال دی امامت ﮐﮯ ﺩﻭﺭﺍﻥ انہاں ﻧﮯ ﺟﻤﺎﻋﺘﻮﮞ ﮐﻮ ﻧﺼﺤﯿﺘﯿﮟ ﮐﯿﮟ ﺍﻭﺭ تعلیم دے لئی بہترین مواقع تے سہولتاں فراہم کيتیاں ۔
ہمعصر دنیا
[سودھو]سر اغاخان سوم 18 سال تک بمبئی وچ رہے۔ اس وقت بمبئی ہندوستان دی برطانوی حکومت دے لئی اہمیت دا حامل شہر سی۔ اس وقت مسلم ریاستاں اُتے پہلی جنگ عظیم دا کافی اثر پيا۔ ترکی وچ خلافت ختم کيتی گئی۔ تے جمہوری نظام دی طرف ترکی گامزن ہويا۔ ایران وچ پہلوی خاندان دی حکومت ہوئی۔ تے دوسری جنگ عظیم دے بعد ہندوستان آزاد ہويا۔ انہاں بدلدے ہوئے حالات وچ امام سلطان محمد شاہ نے مریداں دی رہنمائی دی تے جہان کدرے وی مرید رہندے سن ۔ سوائے ہنزہ، چترال تے بدخشان کے، آغا خان سوم نے چین، روس، برما، یورپ ، ترکی، ایران، شام، عراق، افریقا، امریکا تے برطانیہ دا کئی بار سفر کيتا۔ انہاں ملکاں دے حکمراناں توں ملے تے مریداں توں وی ملاقات کيتی۔ ہندوستان وچ مسلماناں دی رہنمائی دی تے سیاست تے تعلیم دے میدان وچ وڈے لیڈر بنے۔ اس دے علاوہ عالم اسلام وچ وی مشہور ہوئے۔ تے مسلماناں دی رہنمائی دی تے دینِ اسلام دی ترقی دے لئی ہر طرح اپنی زندگی وقف کيتی۔ نہ صرف ایہ بلکہ دنیا دے انساناں دی بھلائی تے دنیا وچ سکون تے امن و آمان دے لئی وی ہر طرح توں کوشش کردے رہے۔
انہاں نے پہلی عالمگیر جنگ وچ برطانیہ دی مدد کيتی جس دے صلے وچ انہاں نوں سر تے ہزہائینس دے خطابات ملے۔ تے گیارہ توپاں دی سلامی مقرر ہوئی۔ فارسی، عربی، انگریزی تے فرانسیسی زباناں دے ماہر عظیم مدبر تے سیاست دان سن ۔ 1906ء توں 1912ء تک مسلم لیگ دے صدر رہے۔ 1930ء اور1931ء وچ گول میز کانفرنس وچ مسلماناں دی نمائندگی کيتی۔ 1934ء وچ برطانیہ دی پریوی کونسل وچ لئی گئے۔ 1937ء وچ جمعیت الاقوام دے صدر منتخب ہوئے انہاں دے مرید تمام دنیا وچ پھیلے ہوئے نيں۔ جینوا وچ انتقال کيتا اوروصیت دے مطابق اسوان وچ دفن ہوئے۔ انہاں دے دو لڑکے نيں۔ شہزادہ علی تے شہزادہ صدر الدین۔ مگر انہاں دی وصیت دے مطابق شہزادہ علی دے بیٹے شہزادہ کریم انہاں دے جانشین مقرر ہوئے۔ جو آغا خان چہارم اکھوائے۔
برصغیر دے مسلماناں دے لئی سر آغا خان دا سب توں عظیم کارنامہ علیگڑھ یونیورسٹی دے قیام وچ انہاں دا کردار سی۔ سر آغا خان نے سرسید دے خواب نوں پورا کرنے دی خاطر یونیورسٹی دے قیام دے لئی فنڈز اکٹھا کرنے دی ذمہ داری سنبھال لئی۔ انہاں نے مستحق طلبہ دے لئی نقد وظائف جاری کیتے تے انہاں دی بیرون ملک تعلیم دے وی انتظامات کیتے۔ ایہ وظائف آغا خان اسکالرشپ دے ٹرسٹیز دے زیراہتمام جاری کیتے جاندے سن ۔ مسلماناں دی تعلیم دے لئی سر آغا خان دے اُتے جوش خلوص نوں دیکھدے ہوئے انہاں نوں صرف 25 سال دی عمر وچ امپیریل لیجسلیٹو کونسل دا رکن نامزد کر دتا گیا۔ ہندوستانی مسلماناں دے مفادات دے تحفظ دی خاطر آغا خان نے قانون سازی وچ مسلماناں دی علاحدہ نمائندگی دے لئی اک طویل تے کامیاب مہم چلائی۔ یکم اکتوبر 1906ء وچ انہاں نے 35 نامور مسلماناں دے اک ممتاز وفد دی شملہ وچ قیادت دی تے برصغیر دے مسلماناں دی جانب توں اک یادداشت پیش کيتی۔ اپنے تاریخی خطاب وچ انہاں نے برطانوی وائسرائے اُتے زور دتا کہ مسلماناں نوں اک جداگانہ قوم دے طور اُتے تسلیم کيتا جائے تے انہاں دی تکریم کيتی جائے ہور انہاں نوں لوکل باڈیز تے قانون ساز کونسل دونے وچ نمائندگی دتی جائے۔ سر آغا خان دی قیادت وچ شملہ وفد دے نتیجے وچ برصغیر دے مسلماناں دی کامیابی توں انہاں دے اعتماد وچ اضافہ ہويا۔
ایتھے مسلمان رہنماواں نوں اک علاحدہ پلیٹ فارم دی ضرورت دا احساس ہويا تے ايسے دے نتیجے وچ مسلماناں دی پہلی سیاسی تنظیم آل انڈیا مسلم دا 1906ء دا قیام عمل وچ آیا تے سر آغا خان نوں اس دا اولین صدر منتخب کيتا گیا جو 1906ء توں 1913ء تک مسلم لیگ دے سربراہ رہے۔ سر آغا خان نوں لندن وچ ہونے والی گول میز کانفرنس دے لئی مسلماناں دے ترجمان دے طور اُتے مدعو کيتا گیا جتھے علامہ اقبال نے مسلماناں دے لئی سر آغا خان دی خدمات نوں خراج تحسین پیش کردے ہوئے کہیا ”اساں کانفرنس دے روبرو ایہ مطالبات آغا خان دی رہنمائی وچ پیش کیتے نيں جنہاں نوں اسيں سب دل توں سراہندے نيں تے برصغیر دے مسلمان انہاں نال محبت کردے نيں “۔ سر آغا خان سوم نوں تخفیف اسلحہ دی کانفرنس وچ انڈیا دی نمائندگی دا اعزاز وی حاصل ہويا تے انہاں نوں متفقہ طور اُتے لیگ آف نیشنز دا چیئرمین منتخب کر ليا گیا جسنوں بعد وچ اقوام متحدہ دا ناں دیدتا گیا۔ آغا خان سوم دی قیادت وچ برصغیر پاک و ہند وچ سماجی تے اقتصادی ترقی دے لئی بیشمار ادارے قائم کیتے گئے تے مرحوم آغا خان دے بقول ’’یہ تمام ادارے انسانیت دی فلاح دے لئی قائم کیتے گئے ‘‘۔ انہاں وچ ڈائمنڈ جوبلی ٹرسٹ تے پلاٹینم جوبلی انویسٹمنٹ لمیٹڈ وی شامل نيں جنہاں دے زیراہتمام بہت ساریاں کوآپریٹو سوسائٹیاں دا وجود عمل وچ آیا۔
ڈائمنڈ جوبلی اسکول برائے طالبات دور دراز دے شمالی علاقےآں وچ کثیر تعداد وچ قائم کیتے گئے جو ہن پاکستان وچ شامل نيں۔ اج آغا خان ایجوکیشن سروس پاکستان دے زیراہتمام سیکڑاں دی تعداد وچ آغا خان اسکول قائم نيں جنہاں وچ تعلیم حاصل کرنے والے طلبہ دی تعداد 38 ہزار توں متجاوز اے۔ انہاں اسکولاں وچ پاکستان بھر وچ 16ہزار استاداں درس و تدریس دے فرائض انجام دیندے نيں۔ آغا خان ہیلتھ سروس دے تحت 120ہیلتھ یونٹ کم کر رہے نيں۔ ہور آغا خان یونیورسٹی اسپتال وچ حفظان صحت دی خدمات دے علاوہ میڈیسن تے نرسنگ دی تعلیم وی دتی جاندی اے۔ سر سلطان محمد شاہ 11جولائی 1957ء نوں انتقال کر گئے۔ انہاں نوں مصر دے شہر اسوان وچ سپرد خاک کيتا گیا۔ انہاں دے پوتے شہزادہ کریم آغا خان چہارم نے اپنے دادا کيتی یاد تازہ کردے ہوئے کہیا ’’میرے دادا انتہائی نادر روزگار شخصیت سن تے انہاں دی بے پناہ صفات وچوں اک نے مینوں سب توں زیادہ متاثر کیہ اوہ ایہ اے کہ اوہ ماضی نوں اک کتاب تصور کردے سن جس دا مطالعہ اوہ بار بار کردے رہندے سن تے مستقبل نوں وی اوہ آرٹ دا لٹریری کم سمجھدے سن جس اُتے اوہ گہرے تفکر تے ارتکاز دے نال غور کردے سن ۔ بیشمار لوکاں نے انہاں دی رحلت دے بعد مینوں دسیا کہ اوہ کس طرح مستقبل نوں وی پڑھ لیا کردے سن تے ایہ یقیناً انہاں دی عظیم قوت دا سرچشمہ سی۔
خاندان
[سودھو]اسماعیلی امام سلطان محمد شاہ آغاخان سوٸم دی پہلی شادی انہاں دے چچا آغا جنگی شاہ دی دختر شہزادی بیگم دے نال 1314ھ / 1897ء وچ بمبئی وچ ہوئی سی۔ لیکن تھوڑے ہی عرصے بعد طلاق ہوئے گئی۔ اس دے بعد 1326ھ / 1908ء وچ سرسلطان محمد شاہ آغاخان دی دوسری شادی پرنسیس تھریسا توں مصر وچ ہوئی۔جس دے بطن توں پہلے فرزند مہدی پیدا ہوئےسن ۔ جنہاں دی وفات بچین وچ ہوئی سی۔ اس دے بعد نامدار پرنس علی سلمان خان دی پیدائش 1329ھ / 13جون 1911ء نوں ٹورین( اٹلی)ماں ہوئی ۔ پرنسیس تھرلیسا جماعتاں نوں ملنے دے لئی وی آندے سن ۔اور خاص طور اُتے آپنی دادی اماں بیگم علی شاہ توں وی ملنے دے لئی سیریا (شام) تے کھبی بمبئی تے کھبی بغداد جاندے سن ۔ دوسری جنگ عظیم دے دوران وچ پرنس علی خان شام وچ اتحادی طاقتاں Allide Forces وچ شامل سن ۔ تے آپ نے کئی محازاں اُتے بہادری دے کارنامے سر انجام دتے سن ۔ جس دی وجہ توں پرنس صاحب نوں ٹائیٹل تے تمغے ملے سن ۔اس دے علاوہ ہندوستان وچ جے۔پی۔(جسٹس آف پیس) کالقب ملیا سی۔جنگ وچ ہوائی جہاز چلانے دا شوق پیدا ہويا سی۔ تے خود آپنا جہاز چلیا کے طویل سفر دا تمغا حاصل کيتا سی۔ تے ہوائی جہاز چلانے دے متعلق اک مضمون وی لکھیا سی۔ جو اسماعیلی اخباراں وچ شائع ہويا سی۔ اس دے علاوہ پرنس صاحب گھوڑ دوڑ تے موٹر گڈیاں نوں تیز چلانے دا شوق رکھدے سن ۔ جماعتاں وچ بے حد محبوب و مقبول سن ۔ تے آپ نے کئی کماں نوں سر انجام دتا سی۔ تے انہاں وچ دلچسپی لیندے سن ۔مثلاً بمبئی دی جماعتاں دے لئی ہسپتال بنائے ہور جماعتاں دے لئی مکانات دے منصوبے بنائے۔ باہمی تحریکاں شروغ کرنے وچ یا تعلیم دے سلسلے وچ بے حد دلچسپی لیندے سن ۔ "علی سیریز"جو انہاں دی کوششاں توں جماعتاں وچ شروغ ہوئیاں سن۔جو جگہ جگہ مشہور ہوگئياں۔ پرنس علی خان دی پہلی شادی 1355ھ/ 1936ء دے شروغ وچ پرنسیس تاج الدولہ توں پیرس وچ ہوئی سی۔ تے ايسے سال 13دسمبر نوں جنیوا وچ موجودہ امام شاہ کریم الحسینی آغاخان چہاروم دی ولادت ہوئی۔ اوردوسرے سال 1359/ 14 دسمبر 1948ء نوں پرنس امین لندن وچ پیدا ہوئے۔ لیکن 1367ھ / 1948ء نوں پرنس علی خان تے پرنسیس تاج الدولہ دے درمیان وچ طلاق ہوئے گئی۔اور ايسے سال پرنس علی خان دی دوسری شادی فرانس وچ مس ریٹا ہورتھ دے نال ہوئی۔ جس دے بطن توں 1369ھ / 20دسمبر 1949ی نوں پرنسیس یاسمین پیدا ہوئیاں۔مس ہورتھ نے کچھ عرصے دے بعد طلاق لے لی۔ پرنس علی سلمان خان 1377ھ/ 1958ء وچ پاکستان دی حکومت کیتی طرف توں اقوام متحدہ وچ مستقل نمائندے دی حیثیت توں منتخب کیتے گئے۔ آپ نے اس کم نوں نہایت ہی ڈپلومیسی دے نال انجام دتا۔ اس سلسلے وچ پرنس صاحب تمام اخراجات خود برداشت کردے سن ۔ تے پاکستان دے لئی بہت کم کيتا۔ آپنے کم دے سلسلے وچ پیرس آئے ہوئے سن ۔کہ 1380ھ/مئ ۔ 1961ء نوں اک موٹر دے حادثے وچ آپ دی وفات ہوئے گئی ۔ پرنس صاحب نوں سلمیہ (شام) وچ دفن کيتا گیا۔ جہان اک شاندار مقبرہ وی تعمیر کروایا گیا اے۔
پِرنس صدرالدین آغاخان سرآغاخان سوٸم سلطان محمد شاہ دا فرزند تے امام مولانا شاہ کریم الحسینی آغا خان چہارم دے چچا سی۔پرنس صدر الدین دی ابتدائی تعلیم وی یورپ وچ ہوئی۔ ۔پرنس صدرالدین تعلیم مکمل کرنے دے بعد اقوامِ متحدہ وچ ہائی کمشنر برائے مہاجرین بنائے گئے۔ تے اس عہدے اُتے آپ 1977 ء تک فائز رہے۔پرنس صاحب دی پہلی شادی تھوڑے ہی عرصے دے بعد طلاق دی صورت وچ ختم ہوئے گئی۔ اس دے بعد دوسری شادی پرنسیس عالیہ توں کيتا۔اور اوتھے امریکا وچ رہندے سن ۔اور مختلف ملکاں کادورہ وی تے جماعتاں نال ملاقات وی کردے رہے
تقریباً چالیس برس تک اقوامِ متحدہ توں وابستہ رہے تے اس دے دفاع تے ماحولیات جداں مسائل اُتے تمام عمر کم کردے رہے۔ اوہ انیس سو پینسٹھ توں لے کے انیس سو ستتر تک اقوامِ متحدہ وچ ہائی کمشنر برائے پناہ گزین رہے تے انیس سو اٹھاسی توں لے کے انیس سو نوے تک افغانستان دے لئی اقوامِ متحدہ دی اقتصادی تے انسانی امداد دے کوآرڈینیٹر رہے۔ مرحوم اسلامی آرٹ دے وڈے شوقین سن تے انہاں دے پاس قرآن کریم دے نادر نسخےآں دے علاوہ ترکی، ایران تے بھارت وچ بنائے گئے کئی تے آرٹ دے نمونے موجود نيں۔ امریکا دے شہر بوسٹن وچ انہاں دا انتقال ہويا
ہندوستان دے مسلماناں دی سیاسی امداد
[سودھو]ہندوستان دے مسلماناں دی حالت۔ 1274ھ 1857ء توں انگریزاں دی حکومت تقریباً پورے ہندوستانپر قاٸم تھی۔انہاں نے برما وی فتح کر ليا سی۔چنانچہ برطانوی حکومت انہاں ملکاں وچ اپنا اثرورسوخ پھیلارہی تھی۔اس عرصے وچ مختلف واٸسراواں نے تعلیم دے لٸے اسکول کھولے سن ۔جنہاں وچ انگریزی تے دوسرے سیکولر ( غیر مذھبی)مضامین پڑھاٸے جاندے سن ۔اس دے علاوہ سماجی معاملات وچ ہندوواں وچ (ستی ) دے رواج نوں ختم کرنےکی کوشش سی۔ ( ستی رسوم ہندو عقیدے دے مطابق شوہر دے مرنے اُتے بیوہ دا شوہر دی چکيا وچ جل کے مرنا ستی (رسم) کہلاندا اے۔ جو ہندو مردے نوں جلانے دی بجائے دفن کردے سن اوہ بیوہ نوں وی زندہ دفن کر کے ستی دی رسم ادا کردے سن ۔ جدوں شوہر دی موت کدرے تے ہُندی سی تے لاش موجود نہ ہُندی سی تاں ستی دی رسم ادا کرنے دے لئی بیوہ نوں شوہر دی کسی استعمال شدہ چیز دے نال جلا دتا جاندا سی) مالی حالت نوں بہتر بنانے دے لئی انہاں نے جگہ جگہ کارخانے کھولے سن ۔جنہاں وچ ہندوستان کےباشندے کم اُتے لگائے گٸے سن ۔ان کارخانےآں وچ خاص طور اُتے کپڑا تے برطانیہ دی ضرورت نوں پورا کرنے دے لٸے ہور چیزین چیزین تیار کيتی جادیاں سن۔ملک توں مصالحے تے کٸی کھانے دی چیزین برآمد دی جادیاں سن۔جنہاں توں برطانیہ دی منڈیاں وچ ہندوستان دی چیزاں دی منگ ودھ جاندی سی۔ اس تجارتوغیرہ دا زیادہ فاٸدہ حکومت تے انہاں افسراں نوں ملدا سی۔جو برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی توں منسلک سن ۔آہستہ آہستہ تمام کاروبار واٸسرائے تے اس دی کینبٹ دے تحت لیایا گیا۔اپنی سہولت تے تجارت نوں فروغ دینے دے لٸے ملک وچ ریلوے تے ٹلیگراف دا محکمہ شروغ کيتا گیا۔جس توں ملک دی خبرین تے مال و اسباب تے انتظام دا خاضّہ بندوبست ہُندا سی۔ کٸی اخبارات انگریزی تے مقامی زباناں وچ شاٸع ہودیاں سن۔ان حالات وچ ہندوستان دے باشندے آہستہ آہستہ حصہ لینے لگے۔اور ہر شعبہ وچ حصہ لیناچاہندے سن ۔جنہاں وچ خاص طور اُتے بنگال دا علاقہ زیادہ نمایان آندا گیا۔ملک دے سیرتی تے معاشرتی امور دے لٸے حکومت نے لجلٹیو کاؤنسل بناٸی تھی۔جس وچ ملک دے ممتاز مقامی افراد مقرر کٸے جاندے سن ۔اس طرح برطانوی حکومت ہندوستان اُتے پوری طرح حکومت کردی سی۔ اس عرصے وچ مسلماناں وچ کٸی رہنما پیدا ہوئے۔جنہاں نے قوم نوں اگے ودھنے تے فاٸدہ حاصل کرنے دی تاکید کی۔جنہاں وچ پیش پیش سرسید آحمد خان سن ۔مسلمان انگریزاں توں ملدے جلدے نہ سن ۔بلکہ کچھ طبقے انہاں نوں کافر سمجھدے سن ۔چانچہ انہاں دی بولی سیکھنا کوارہ نہ کردے سن ۔ جدوں کہ ہندوستان دے دوسرے باشندے بہت تیزی توں ایداں دے کماں وچ شامل ہوئے رہے سن ۔جنہاں وچ بنگال دے ہندو اگے سن ۔۔1286ھ 1869ء وچ سر سید احمد خان برطانیہ گٸے سن ۔اور انگریزی رہتل و تمدن دا گہرا مطالعہ کيتا۔جداں اوہ واپس آئے تاں انہاں نے تعلیم تے خاص طور اُتے انگریزی سیکھنے اُتے زور دتا۔اور 1296 ھ 1857ء وچ علی گڑھ وچ اک مدرسہ قاٸم کيتا۔اور آہستہ آہستہ اسنوں ایم۔اے۔او۔کالج دی شکل دتی جہان کٸی نامور مسلمان تعلیم پانے لگے۔لیکن مسلمان تعلیم یافتہ لوک ہندوواں دی نسبت کم سن ۔اور ایويں وی ہندوواں دی تعداد مسلماناں توں پنج گُنا زیادہ سی۔ سرسید آحمد خان نے زندگی دے آخری ایام وچ اس متعلق بہت سوچیا سی۔کہ مسلماناں دے پاس کوٸی سیاسی پلیٹ فارم ہواور ایہ گل دوسرےکٸی رہنماواں مثلاً نواب محسن الملک ۔(مہدی علی)نواب وقار الملک (مشتاق حسین )بھی محسوس کردے سن ۔مسلماناں دا جوان طبقہ ایہ محسوس کردا سی۔کہ انہاں دے لیڈر سیاسی پارٹی نئيں بناسکدے۔اس وقت یعنی 1302ھ/ 1885ءماں اک سیاسی پارٹی بنی تھی۔جس دا ناں نیشنل گانگریس پارٹی سی۔اس پارٹی دے اغراض و مقاصد ایہ سن ۔کہ ہندوستان دے لوکاں نوں سیاسی حقوق حاصل کرنے کےلٸے بیدار کيتا جائے۔۔اور اس دے نال ہندوستان نوں انگریزاں دی حکومت توں نجات دلیا کے ہند دے لوکاں دی حکومت قاٸم دی جاٸے ۔۔لیکن اس پارٹی وچ جو پڑھے لکھے تے دوسرے لوک شامل ہُندے سن ۔وہ زیادہ تر ہندو سن ۔پر مسلمان نوجوان وی اس وچ شامل ہوگٸے سن ۔ ! بنگال دی تقسیم! : 1311 ھ 1893ء وچ ہندو مسلم فسادات ہوٸے۔جس دے نتاٸج بہت خراب ہوٸے۔ایہ فسادات گائے دے زبح کرنے دے معاملے اُتے ہوٸے۔مسلمان گوشت کھاتےنيں۔اور ہندو گائے نوں نئيں کٹتے بلکہ اس دی پرستش کردے نيں۔ نیشنل گانگریس والے غیر جانداری اختیار نئيں کرسکے۔بلکہ اس مسٸلہ نوں پیچیدہ بنادتا۔ اس دے بعد اخباراں وچ مختلف بیانات چھپدے رہے جس دی وجہ توں لوکاں وچ اک دوسرے دا اعتماد کم ہُندا گیا۔ لارڈ كرزن 1317 ھ | 1899ء وچ ہندوستان دا وائسرائے بنیا۔ اس نے مختلف صوبےآں دا انتظام چلانے دے سلسلے وچ کچھ ردّوبدل کيتا تے کہیا کہ برطانیہ دی حکومت ہندوستان وچ اک اک علاقے نوں فتح کردے کردے بڑھی اے ۔چنانچہ کوٸی علاقہ یا تاں افراد دی تعداد دے لحاظ توں وڈا اے یا چھوٹا اے ۔لیکن اس دے نال ایہ گل وی سی کہ بنگال دا ادھا حصہ جس وچ ہندو اکثریت وچ سن ۔وہ کافی ترقی یافتہ سی۔اور ادھا حصہ جس وچ اکثریت مسلماناں کيتی سی۔وہ پسماندہ سی۔لیکن اس مسلم حصہ وچ ہندو پڑھے لکھے ہر اچھی نشست پرتھے۔لارڈکزن نے1323ھ 1905ء وچ بنگال دے دوحصّے کردیے۔دراصل اس تقسیم دے نتیجیے توں بنگال دے مسلماناں نوں کسی حد تک اپنی حالت درست کرنے دا موقع ملا۔لیکن ہندو طبقے نے تے خاص طور پرکانگریس نے ایجی ٹیشن ( فسادات )شروغ کردیٸے تے ایہ کہیا گیا۔کہ حکومت مسلماناں دی بہتری دے لٸے اقدامات اُٹھاندی اے ۔وغیرہ فسادات توں ہندوواں دے کٹر مذھبی لوک وی میدان وچ آٸے تے مسلماناں دے خلاف نغرے لگانے شروغ کردیںئے۔چنانچہ 1329ھ / 1911 ء وچ اس تقسیم بنگال کومسترد کر دتا گیا۔ تے دونے صوبےآں نوں ملیا کے اک بنا دیاگیا۔اس دے نتاٸج وی بہت خراب ہوٸے۔شملہ ڈیپوٹیشن ( وفد) تقسیم بنگال اُتے جو ایجی ٹیشن ہويا۔اس اُتے لارڈ کرزن نے اپنے عہدے توں استعفی دیدتا۔اور اس دی جگہ لارڈ منٹو گورنر جنرل بنیا۔ اس نے اعلان کيتا۔کہ اوہ دونے فریقین دے لیڈراں نال ملن دا خواہان اے ۔اور اوہ چاہندا اے ۔کہ ملک دے لوک اُس دی کینبٹ وچ آٸاں۔اور ہندوستان دے باشندےآں نوں انتظامِ حکومت دے قوانین دے زریعےکونسلاں وچ حصہ لینے دے لٸے اصلاحات کرنے دا اظہار کيتا۔ نواب محسن الملک جو اس وقت بمبئ وچ سن ۔ سر سلطان محمد شاہ آغاخان توں ملے تے حکومت دے اس اظہار توں مسلمانون دے حقوق اُتے تبادلہ خیال کيتا۔فیر اوہ علی گڑھ گٸے۔اور دوسرے مسلم رہنماواں توں ملے۔اور مسلماناں دے سیاسی مطالبات پیش کرنے دا پروگرام بنایا۔اور لارڈ منٹو نال ملن کیلٸے 1324ھ۔ یکم اکتوبر1906ء دی تریخ مقررکرواٸی۔ سرآغاخان سلطان محمد شاہ اس وقت ہندوستان توں باہر سن ۔ تے کولمبو ہُندے ہوٸے چین جا رہے سن ۔نواب محسن الملک نے اک مفصل تار روانہ کيتا۔اور درخواست کيتی کہ اوہ فوراً ہندوستان آکے مسلم ڈیپوٹیشن دی قیادت فرماٸاں۔اور ضروری معلومات تے تقریرکی کاپی وی ارسال کردتی۔سر آغاخان نے فوراً منظوری دی اطلاع دتی تے ہندوستان پہنچ کے شملہ روانہ ہوئے۔پہنچنے توں پہلے سر آخان تار دے ذریعے تقریر دے متعلق مشورے گھلدے رہے۔جو اصل تقریر وچ شامل کٸے گٸے تے اکتوبر سرآغاخان وفد دے قاٸد دی حیثیت توں اپنے ساتھیاں دے نال گورنمنٹ ہاؤس پہنچےاور لارڈ منٹو نوں اپنا میمورینڈم پیش کيتا۔ اس ڈیپوٹیشن وچ 32 افراد سن ۔جنہاں وچ نواب محسن الملک ۔ نواب وقار الملک۔مولانابلگرامی ،حاجی محمد اسماعیل خان،۔خواجہ سلیم اللہ تے دوسرے علی گڑھ ،بنگال تے لکھنؤ دے تمام مدبرلیڈر سن ۔اس میمورینڈم وچ اس وقت دے انتخاب دا طریقہ تے نامزدگی تے دوسرے تمام سرکاری ادارےآں وچ مسلماناں دے حقوق ہاں۔اور حق تلفی نہ ہو۔اس سلسلے وچ مطالبات پیش کٸے گٸے تے خاص طور اُتے ایہ مطالبہ کيتا گیا کہ ۔۔انتخابی ادارےآں وچ جو طریقہ انتخاب راٸج ہو۔اس وچ مسلماناں نوں مخصوص حلفےآں وچ اپنے نماٸنداں نوں منتخب کرنے دا حق دتا جائے۔ لارڈ منٹو نے وی تقریر دی تے مسلماناں سےوعدہ کيتا۔کہ انہاں دے حقوق دا خیال رکھیا جاٸے گا۔اور آبادی دے لحاظ توں مسلماناں ہندوواں دی نسبت تعداد وچ کم نيں۔تو انہاں دے نماٸنداں دے لٸے انتخابی طریقے وچ خیال رکھیا جائے گا۔پر 1327ھ/ 1909ء وچ جدوں اصلاحات دی گٸاں۔تو مسلماناں نوں جداگانہ انتخابی حقوق نئيں دیٸے گٸے۔جیساکہ اوہ وعدہ کيتا گیا سی۔
آغا خان دا خط تے آل انڈیا مسلم لیگ دا قیام
[سودھو]یکم اکتوبر دے ڈیپوٹیشن دے بعد آغاخان سلطان محمدشاہ نے 1324 ھ 24 اکتوبر 1902 ء نواب محسن الملک نوں اک خط لکھیا کہ۔ بحیثیت اک شخص دے جس نے حالیہ وفد وچ حصہ لیا۔غالباً مینوں مستقبل دے بارے وچ اپنی تجاویز پیش کرنے دی اجازت ہوئے۔ ” تمام مسلماناں نے اس تحریک وچ گہری دلچسپی لی اے ۔اور ہن اوہ ساڈی طرف دیکھ رہے نيں۔کہ اسيں اپنی بہترین کوششاں انہاں مقاصد نوں حاصل کرنے دے لٸے صرف کرن۔۔۔جو اساں تقریر وچ پیش کٸے نيں۔ ایہ بہتر ہوئے گا کہ ہندوستان دے مختلف حصےآں وچ مسلماناں دے سیاسی مفاد دے تحفظ دی غرض توں صوباٸی ادارے بنائے جاٸاں۔اور ايسے طریقے توں کُل ہندکے لٸے اک مرکزی ادارہ ہوئے۔ ان معاملات وچ کِسے خاص رائے دا اظہار نئيں کرنا چاہیے تے بہتر اے کہ انہاں دے سیاست داناں اُتے چھوڑدتا جائے۔لیکن چونکہ ایہ وفد مسلماناں دی بحیثیت مجموعی اہم مفادات حاصل کرنے دی غرض توں تشکیل دتا گیا سی۔ اس لٸے وچ ایہ گل کہنے دی جرات کردا ہون۔ کہ اسنوں وی آغاز کار سمجھاجائے۔اور وچ محسوس کردا ہون۔ کہ ہر نقطہ نظر توں ایہ نہایت اہم اے ۔کہ بغیر کسی توقف دے اسيں کوکوشیشاں شروغ کردینی چانيں۔ اس مقصد دے لٸے وچ ایہ تجویز کرون گاکہ اوہ وفد جس نے ایہ ایڈریس پیش کيتا سی۔ اک کمیٹی دی صورت اختیار کرے تے حصول مطالگل کيتی کوشش کرے۔ تے جے ضرورت ہوئے تاں اپنی تعداد وچ اضافہ کرے گو وچ ایہ تجویز کراں گا کہ تیزی توں ایہ کم انجام دینے دے لٸے اضافہ تعداد بوہت گھٹ تے بقدر ضرورت کيتاجائے۔۔ ” مینوں یقین اے کہ جدوں ميں آپ توں ایہ درخواست کررہیا ہاں۔کہ آپ اس کمیٹی دے سیکریٹری دی حیثیت توں کم کرن۔ تاں ایہ تمام مسلماناں دی خواہش دی ترجمانی اے۔ مگر وچ ایہ وی تجویز کراں گا۔کہ جے کمیٹی دا کوٸی ممبر غیر حاضر ہوئے یا اپنی توجہ مکمل طور اُتے اس طرف مبذول نہ کرتاہو توہور اراکین نوں چاہیے کہ اس دے مشورےکے بغیر ہی کم شروغ کر دیؤ۔بہر صورت اس گل نوں انہاں دا استعفانہ سمجھاجائے۔بلکہ سمجھیا جاٸے کہ اوہ موجودحالت وچ خدمت کرنے دے قابل نئيں۔اور ایداں دے غیر حاضر یا بیمار ممبر نوں جدوں تک کہ اوہ خود مستعفی نہ ہو۔یا براہ راست اس توں استعفی دینے نوں نہ کہیا جائے۔کمیٹی دا مستقل ممبر تصور کيتا جائے۔ نواب محسن الملک نے اپنے انہاں رفقاءسے مشورہ کيتا جو علی گڑھ وچ موجود سن ۔اور طے ہواکہ ڈھاکہ وچ ايسے سال دسمبر وچ تعلیمی کانفرنس دا سالانہ اجلاس ہونے والا اے ۔جہان سیاسی تنظیم دے متعلق جلسہ وچ غور کيتا جائے ۔۔ خواجہ سلیم اللہ نے تعلیمی کانفرنس دے تمام مسلم اراکین نوں خط لکھ کے اطلاع دتی کہ جدوں اوہ ڈھاکہ کانفرنس دے لٸے آٸین تے کانفرنس تعلیمی مقاصد دی بحث ختم کرنے دے بعد سیاسی پارٹی بنانےکے لٸے علاحدہ سیشن کرے گی۔ چنانچہ 1324ھ / 30 دسمبر 1906ء نوں اک خاص جلسہ نواب وقارالملک دی صدارت وچ ڈھاکہ وچ ہويا۔اس جلسہ وچ 3٠٠٠ تن ہزار نماٸندے سن ۔اس وچ خواجہ سلیم اللہ تے دوسرے مدبرّ لیڈراں نے تقریراں کاں۔اور فیر اک قرارداد پاس ہوٸی۔جس دے تحت آل انڈیا مسلم لیگ پارٹی وجود وچ آٸی۔اس دا مقصد ایہ سی۔ کہ ہندوستان دے مسلماناں کوسیاست تے حکومت دے اغراض و مقاصدسے صحیح طور اُتے روشناس کيتا جائے۔اور مسلماناں دے سیاسی حقوق دا تحفظ تے حکومت وچ صحیح نماٸندے بھیج سکن۔اور ہندوستان دے دوسرے تمام باشندےآں دے نال میل جول پیدا کيتا جائے تے بغیر تعصب دے اک دوسرے دے نال رہ کے ترقی دے لٸے کم کرن۔۔== اسماعیلی امام سر سلطان محمد آغاخان سوٸم دے قومی کماں دی ابتدا علی گڑھ تحریک وچ دلچسپی لینے توں ہوئی۔بمبئی 1311ھ۔۔ 1893ء توں سیّد مہدی علی خان (نواب محسن الملک ) جوعلی گڑھ تحریک دے اک ممتاز رکن سن ۔موسم گرما وچ بمبئی وچ جایا کردے سن ۔اس نے اک دفعہ سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نال ملاقات کيتی جس دونے وچ دوستی ہوئے گئی۔ تے اکثر مسلماناں دی تعلیمی حالت دے متعلق تبادلہ۔خیالات کردے سن ۔نواب صاحٕب نے علی گڑھ تحریک دے مقاصد سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نوں پیش کيتا۔چنانچہ۔ 1314ھ بمطابق 1896ء نوں سر سلطان محمد آغاخان سوٸم علی گڑھ تشریف لے گئے۔ علی گڑھ تحریک دے سربراہ سر سید اخمد خان سن ۔انہاں نے علی گڑھ وچ مسلماناں دے نوجواناں دی تعلیم دے لئی اک کالج بنایا سی۔اور کالج توں فارغ التحصیل نوجواناں نے ہندوستان دے مسلمان بچےآں دی تعلیم وتربیت دے لئی اس تحریک نوں شروع کيتا سی۔ سر سید نوں جدوں سر سلطان محمد آغاخان سوٸم دی تشریف آوری دی خبر ملی تاں اوہ بہت خوش ہوئے۔ تے اک تقریب منعقد کی۔جس وچ سرسید آخمد خان نے فارسی زبان وچ سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نوں خطبئہ استقبالیہ پیش کيتا۔ تے دسیا کہ مسلمان جدید علوم توں ناواقف نيں۔اس وجہ توں اوہ مصیبتاں دا شکار ہوئے نيں۔اور اسيں اس دے لئی کوشش کر رہے نيں۔تاکہ زیادہ مسلمان اعلیٰ تعلیم حاصل کرسکن۔۔سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نے وی اس ایڈریس دا فارسی بولی وچ جواب دتا تے فرمایا ۔ ترجمہ۔ مسلمان طلبہ دے لئی ہندوستان وچ اس توں بہتر تعلیمی ادارہ نئيں اے ۔بلکہ اسلامی ملت دے دوسرے ملکاں وچ وی جنہاں نوں ميں نے دیکھیا اے ۔اس طرح دا مدرسہ نظر نئيں اندا اے۔ مسلماناں دے جدید علوم کامطالعہ اس دور وچ بے حد ضروری اے۔ اس تقریر دا بے حد اثر ہويا۔ روشن مستقبل دی امیدین سر سلطان محمد آغاخان سوٸم توں وابستہ کيتیاں گئیاں ۔ چند مہینےآں دے بعد یعنی 1315ھ ۔۔مارچ 1898ء نوں سرسید آخمد خان نے وفات پائی ۔ تے محسن الملک مسلماناں دے تعلیمی سربراہ بنے۔آپ نے سر سلطان محمد آغاخان سوٸم توں تعاون چاہیا۔ امام علیہ السلام نے فرمایا۔ کہ پہلے تاں تمام ملک وچ علی گڑھ تحریک دی تشہیر کيتی جائے۔ہم سب دورہ کرن۔عام وخاص جلساں تے صحبتاں وچ قیام دی توجّہات اس طرف مائل کرن۔ تے مسلماناں نوں تعلیم دے لئی آمادہ کرن۔
تعلیمی کانفرنس
[سودھو]"مگر ایداں دے دوراں دے لئی نہ تاں کالج وچ کوئی فنڈ سی۔ تے نہ نواب صاحب دے پاس۔چنانچہ سر آغاخان سلطان محمد شاہ نے تمام اخراجات دے لئی مالی امداد فراہم دی تے آئندہ دے لئی وی عطیات دا آغاز کيتا ۔ ملک بھر وچ دورے کیتے۔اور مسلم یونیورسٹی دی تحریک دی تشہیر کی۔اسی زمانے وچ دہلی وچ برطانیہ دے بادشاہ کنگ ایڈورڈ ہفتم (ملکہ وکٹوریہ دی وفات دے بعد )کی تاج پوشی دی رسم اداکی جارہی تھی۔چنانچہ ہندوستان دے تمام مہاراجے تے مسلمان امرا تے برٹش انڈین گورنمنٹ دے وائسرائے لارڈ کرزن تے دوسرے ممتاز افسر دہلی وچ آئے ہوئے سن ۔اس موقع دا فائدہ اٹھاندے ہوئے۔نواب محسن الملک نے مسلماناں دی تعلیمی کانفرنس منعقد کی۔ایہ 1320ھ ۔۔دسمبر 1902ء دا واقعہ اے۔ اس اجلاس وچ مسلماناں دے لیڈر جو لاہور ؛ کلکتہ ؛ مدارس ؛ رامپور؛ وغیرہ توں آئے سن ۔ انہاں نے آپنی تقاریر مسلم یونیورسٹی پرکاں۔اس دربار وچ مسلماناں دا جوش و ولولہ حیرت انگریز سی۔ مولانا نزیر آخمد ورگی شخصیت وی متاثر ہوئی تے ایہ اشغار پڑھے۔ تے (صدر) سر سلطان محمد آغاخان سوٸم توں مخاطب ہوکے کہیا۔
- آفاقہاگردیدہ ام ،مہربتان درزیدہ ام
- بسیارخوبان دیدہ ام،امّاتو چیزی دیگری
ترجمہ۔جہاناں نوں دیکھاہے۔ميں نے ،چاند جداں چہرے دیکھے نيں ميں نے ، بہت ساریاں خوبیاں دا مشاہدہ کيتا اے ميں نے۔لیکن آپ کچھ مختلف ہی نيں۔ مولانا نزیر اخمد دے بعد سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نے خطبہ صدارت پڑھیا۔مسلماناں دی تعلیمی تحریک تے کانفرنس تے قوم دی تریخ تے ادب وچ ایہ خطبہ نہ صرف اک یادگار اے ۔بلکہ اسنوں زبردست بانگِ درا کہنا چاہیے۔جو یقیناً ابتک قافلہ دے لئی منازلِ سفر طے کرنیدے لئی بلند اے۔۔
مسلماناں دی حالت
[سودھو]سر سلطان محمد آغاخان سوٸم۔ مسلماناں دے معاشرے وچ بسا اوقات سیاسی قوت دے کھو جانے اُتے آہ و نالہ کيتا جاندا اے۔۔۔برعکس سیاسی قوت دے اس گل کيتی خواہش بالکل واجبی اے۔ کہ صنعت تے معاشیات دے میدان وچ اسيں سب توں ودھ جاواں۔ مگر اس معاملہ وچ وی قوم نے اس امن، انصاف تے آذادی توں فائدہ نئيں اُٹھایا۔ جو سانوں برطانوی حکومت دے تحت حاصل اے۔ یہ اک اخلاقی بیماری دی دلیل اے۔ پس غور کرنا چاہیے کہ اس کاہلی تے لاپروائی دے اسباب کیہ نيں۔جو تمام اسلامی ملکاں اُتے محیط نيں؟؟ اس لمبی تقریر وچ سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نے اخلاقی کاہلی دے اسباب اُتے روشنی پائی تے فیر اک علاج دے طور اُتے فرمایا کہ سانوں اک یونیورسٹی قائم کرنے دی کوشش کرنی چاہیے ، جہان لائق تراں طلبہ تمام اسلامی ملکاں توں بھیجے جاواں۔اور علی گڑھ گویا مسلماناں دا آکسفورڈ بنادینا چاہیے۔تاکہ علوم جدیدہ وقدیمہ توں بہرہ درہاں۔اور پہلی صدی دے مسلماناں دی طرح دیانتداری تے ایثار دا کردار قائم کرن۔ہور فرمایا کہ اس کم نوں سر انجام دینے دے لئی تمام مسلمان اپنا روپیہ ، وقت تے محنت صرف کرن تے اک کروڑ رقم دی ضرورت پیش کيتی تے کہیا دو کروڑ مسلماناں دے لئی اک کروڑ روپے جمع کرنا کوئی مشکل گل نئيں اے۔ اس دے بعد 1321ھ ۔۔ 1903ء دی مسلم ایجوکیشنل کانفرنس دا بمبئی وچ اجلاس ہويا۔ سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نے استقبالیہ کمیٹی دے صدر دی حیثیت توں جو خطبہ پڑھیا۔ اس وچ وی یونیورسٹی دی اہمیت و ضرورت اُتے زور دتا۔ ہندوستان دے دوسرے باشندےآں نے علاحدہ مسلم یونیورسٹی دی مخالفت کيتی سی۔چنانچہ بمبئی دے اجلاس وچ ۔ سر سلطان محمد آغاخان سوٸم نے نکتہ چینی دے جوابات دتے تے تریخ توں مثالاں قائم کردے ہوئے فرمایا۔کہ ساڈی تریخ ایسی اے ۔جو تمام وسیع الاخلاق تے بہادر لوک توں بھری پئی اے ۔ساڈے گزشتہ جاہ وجلال تے شجاعت و بہادری دے واقعات تریخ وچ ایداں دے نيں۔جن دے مطالعہ توں ساڈے جوان مڈھلا جیون ہی توں انہاں واقعات توں سبق حاصل کرسکن گے۔
فنڈ جمع کرنا۔
[سودھو]1325ھ | اکتوبر 1907ء وچ نواب محسن الملک رخمتہ اللہ علیہ وفات ہوئی انہاں دے بعد نواب وقار الملک کالج دے سیکریڑی بنے۔انہاں نے کالج دی ترقی دے متعلق مختلف ٹرسٹیز دی طرف توں اسکیماں اکٹھی کرکے سر آغاخان سوم نوں مشورہ دے لئی پیش کيتیاں ۔۔ سر آغاخان سوم نے انہاں دا مطالعہ کرکے وقارالملک نوں مسلم یونیورسٹی تحریک شروع کرنے اُتے زور دتا۔۔ تے فنڈ جمع کرنا۔ یونیورسٹی دا چار ٹر بنانا تے اس اُتے حکومت کیتی رضامندی حاصل کرنے دے لئی مشورے دتے تے خود 1328ھ جنوری 1910ء نوں علی گڑھ تشریف لائے۔ اس موقع اُتے اعیان کالج توں تبادلہ خیال کيتا۔ اس موقع اُتے ٹرسٹیز دی جانب توں اک خطبہ وی پیش کيتا گیا تے آغاخان سوم سلطان محمد شاہ توں درخواست کيتی گئی کہ ۔۔ ساڈے لئی ناممکن اے کہ کھبی پوری طرح انہاں احسانات دا کوئی بدلہ دے سکن۔۔ جو اعلیٰ حضرت اس کالج نوں یونیورسٹی بنانے دے لئی کر رہے نيں۔ اس ضمن وچ یور ہائینس نے مسلم ایجوکیشنل کانفرنس دے دہلی والے اجلاس وچ جو پرجوش اپیل دی تے کالج دے لئی جو عملی امداد دی۔۔ اسنوں کھبی نئيں بھلایا جاسکدا۔اساں آپ دے عطیہ کانام۔۔آغاخان اسکالر شب فنڈ: رکھیا اے ۔اور اس فنڈ توں ڈاکٹر ضیاء الدین اخمد دی مدد کرسکے۔ تے مسٹر ولی محمد تے مسٹر کریم حیدر دی تعلیم انگستان وچ جاری رکھ سکے۔ (ڈاکٹر ضیاء الدین تعلیم مکمل کرنے دے بعد علی گڑھ یونیورسٹی دے ۔۔ڈاکٹر ولی محمد یونیورسٹی لکھنؤ دے تے ڈاکٹر کریم حیدر عثمانیہ یورنیورسٹی دے وائس چانسلر بنے) آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے جواب وچ اک شاندار تقریر فرمائی تے چندہ جمع کرنے اُتے زور دتا۔ تے زور دے کے فرمایا کہ اس چندے وچ ہر مسلمان اپنا حصہ دے۔۔اور ہور مشورہ دتا کہ۔ سانوں چاہیے کہ اس ادارے نوں علم تے تحقیق دا مرکز بناواں۔اور ایہ اطلانتک توں لے کے دیوار چین تک دے مسلماناں دے لئی اخلاقی اثر کاسرچشمہ ہوئے۔ نہ صرف حکومت کیتی ملازمت دے قابل ہی آدمی نکلاں بلکہ اخلاقی تے ذہنی اعتبار توں ایداں دے مکمل آدمی پیدا کیتے جاواں۔۔جو تجارت ؛ علم ؛ و صنعت دے رہنما بن دے ملک دے وسیلاں نوں ابھاراں ۔ انساناں دے رہنما تے عوام دے لئی اخلاقی نمونہ بنیاں۔اور اعلیٰ مقصد دے لئی مالی فائدے دی قربانی دے سکن۔۔اور آپنا مستقبل ؛خالص علم دے لئی وقف کر دتیاں۔۔ اسی سال دسمبر وچ ناگپور وچ مسلماناں دی تعلیمی کانفرنس دا اجلاس ہويا۔ جس وچ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے یونیورسٹی دے لئی چندہ جمع کرنے اُتے زور دتا۔ تے فرمایا کہ: اب یا کھبی نئيں :Now or Neverr ۔۔اس موقع اُتے اک لکھ روپے دے آپنے عطیہ دا وی اعلان کيتا۔ تے تمام مسلمانانِ ہند توں اک اپیل دی کہ اوہ اس وچ شرکت کرن۔
تحریک علی گڑھ مہم وچ چندہ
[سودھو]چندہ جمع کرنے دی مہم دے لئی علی گڑھ وچ اک سینٹرل فونڈیشن کمیٹی تے صوبےآں وچ صوبہ داری کمٹیان بنائی گئياں ۔ سر آغاخان سلطان محمد شاہ کوسینٹرل کمیٹی دا پریذیڈنٹ منتخب کيتا گیا ۔ تے مولانا شوکت علی آپ دے سیکریٹری بنے تے دوسرے اراکین ایہ سن ۔ خواجہ کمال الدین ؛ سر محمد شفیع ؛ ڈاکٹر ضیاء الدین ؛ سر محمد اقبال؛ نواب صفدر یار جنگ ؛ راجا محمود آباد؛ نواب فتح علی خان؛ تے مولانا شبلی نغمانی وغیرہ ۔ پہلی مرتبہ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ وفد لے کے 1329ھ! 1911ء نوں آلہ آباد پہنچے۔وفد دے ریل دے سفر تے دوسرے اخراجات سب امام علیہم السلام نے برداشت فرمائے۔آلہ آباد وچ بھوپال دی رانی نال ملاقات کيتی تے وفد نوں پیش کيتا۔ تے اک پرٗاثر تقریر دی جس وچ علی گڑھ یونیورسٹی دی اہمیت بیان کيتی۔ بھوپال دی رانی نے اک لکھ روپے دے عطیہ دا اعلان کيتا۔امام نے بیگم صاحب دا شکریہ انہاں لفظاں وچ کیہ۔
دلِ بندہ رازندہ کردتی؛ دلِ اسلام رازندہ کردتی ؛ دلِ قوم را۔ زندہ کردتی ؛ خدائے تعالی بطفیل رسول اجرش بدھد۔۔
ترجمہ۔آپ نے میرا دل زندہ کر دتا۔آپ نے اسلام کادل زندہ کر دتا۔ آپ نے اس مسلم قوم کوزندہ کر دتا۔اللہ تعالی آپنے رسول دے طفیل اس دا اجر آپ نوں دے۔ اس وقت دے تمام اخبار اس وفد دی کارکردگی تے ہر کم دا تفصیل توں ذکر کردے سن ۔؛ اور امام علیہم السلام دے پیغامات وانٹرویو شائع ہُندے سن ۔چنانچہ جہان کدرے آغاخان سوم سلطان محمد شاہ تے وفد دی ٹرین پہنچکی تھی۔وہان شاندار استقبال کيتا جاندا سی۔اور مختلف صوبےآں توں مسلم لیڈراں دے بیانات و تاثرات شائع ہُندے سن ۔الہ آباد توں کلکتہ ؛ فیر لکھنؤ ؛ کانپور ؛ رام پور؛ شاہجہان پور؛ فتح پور؛ کراچی پھرلاہور پہنچیا ۔۔
وفد لکھنؤ وچ
[سودھو]اس سلسلے وچ مولانا شبلی نعمانی رخمتہ اللہ علیہ نے لکھنؤ وچ استقبال دی رپورٹ اس طرح لکھی سی۔! حکومت انگریز دی ابتدائی تریخ توں اج تک مسلماناں نے کھبی ایسی بلند ہمتی دا اظہار نئيں کيتا۔ جو اک یگانہ قوم ہز ہائینس سرآغاخان دی ذات توں وجود وچ آئی۔محمڈن یونیورسٹی اک خواب سی۔ جو گونہایت خوشگوار تے شیرین سی۔
لیکن فیر وی خواب سی۔ ہزہائینس موصوف نے اس دی تعمیر دسی تے دسی ہی نئيں کرکے دکھایا ۔ 2کروڑ مسلمان اس کم انجام نئيں دے سکدے سن ۔ جو اک ذات واحد نے انجام دتا۔ خدا کرے اوہ دن آئے دی علی گڑھ وچ مسلمان فیلو نظر آئیاں۔مسلمان تعلیمی اسکیم بناواں۔مسلمان نصاب تجویز کرن۔ فیلو شپ دے امیدوار ہون۔۔ مسابقت ہو۔کشمکش ہو۔اور فریق تے جج دونے اسيں وچوں ہون۔۔ ہزہائنیس سرآغاخان بہادر دی سرپرستی وچ محمڈن یونیورسٹی دا وفد لکھنؤ آیا۔جس جوش ؛ جس خلوص دے نال استقبال کيتا گیا۔ اوہ مدت تک اہل لکھنؤ نوں یاد رہے گا۔ امیرو غیریب ؛ دکان دار؛ تاجر؛ عام و خاض ہر قسم دے لوک اسٹیشن اُتے ہزہائنیس دے خیرمقدم دے لئی موجود سن ۔ یونیورسٹی دے چندہ دی لسٹ کھولی گئی۔اس وچ وی ہر قسم دے لوکاں نے آپنے ناں لکھوائے
وفد لاہور وچ
[سودھو]فروری وچ سر آغاخان سلطان محمد شاہ دا وفد لاہورگیا۔ تاں وڈے جوش و خروش توں اس وفد دا استقبال کيتا گیا ۔۔ ایہ اک تاریخی استقبال سی۔ جس کازکر اس وقت کے۔۔ ہفتہ وار آخبار پیسہ۔۔آخبار توں یہان پیش کيتا جاندا اے۔ اج 24فروری 1911ء اے لاہور جو پنچاب کادرالحکومت اے۔ زندگی توں بہت ہی معمور نظر آرہیا اے ۔باشندگان لاہور بہ تعداد کثیر زرق و برق لباس زیب تن کیتے ہوئے۔ اسٹیشن دی طرف آ رہے نيں۔ہار تے پھُلاں دی تجارت اج وڈے زوراں اُتے اے ۔ان انہاں دی منگ اس توں بہت زیادہ اے ۔جِنّی کہ اوہ بہم پہنچیا سکدے نيں۔سڑکاں اُتے بے حد پھُل ہی پھُل نظر آندے نيں۔اور جنہاں دی خوشبو پھیلی ہوئی اے ۔اج لاہور دا اسٹیشن دلہن دی طرح سجا ہواہے۔اور پلیٹ فارم اُتے ہر طرف انساناں دے چہرے ہی چہرے نظر ا رہے نيں۔ایہ تمام لوک سرآغاخان نوں خوش آمدید کہنے تے انہاں دا خیر مقدم کرنے دے لئی جمع ہوئے نيں۔۔جو اج یہان آ رہے نيں۔سر آغاخان ہندوستان وچ اک مسلم یونیورسٹی بنانے کےلئے چندہ جمع کرنے آئے نيں۔۔تاکہ مسلم کالج علی گڑھ دے بانی اس خواب دی تعبیر کر دیؤ۔جس نے ایہ کہیا سی۔کہ غیب توں اک ہتھ بلند ہوئے گا۔جو اس کم نوں پورا کريں گا۔ شائقین دا ایہ ہجوم بے چینی توں گڈی دی آمد دا منتظر اے ۔اور باوجود یکہ گڈی پورے دو گھینٹے لیٹ اے ۔ مگر سب لوک بار بار بے چینی توں سگنل دی طرف دیکھ رہے نيں۔ان دے جذبات و احساست اک خاض شریفانہ تے بلند جذبہ دے تحت بہت شدید ہوئے رہے نيں۔۔آخر کار انتظار تے بے چینی دے گھینٹے ختم ہوئے۔ تے اوہ گڈی جس وچ انہاں دا بلند مرتبہ مہمان آرہیا اے ۔جس دے لئی اوہ امید توں انتظار کر رہے سن ۔سامنے نظر انے لگی۔لوکاں وچ اک حرکت پیدا ہوئے گئی۔اور انہاں دا بہت ہی عظیم المترتبت تے قابلِ تعظیم مہمان اسٹیشن اُتے پہنچ گیا۔ تمام لوک خوشی دے نعرے بلند کرنے لگے۔ان نوں بہت ہار پہنائے گئے۔اور نہایت جوش و جذبہ توں بھرے ہوئے دل توں خوش آمدید کہیا گیا ۔۔ ٫٫ اک بہت سچی ہوئی خوبصورت و شاندار گڈی اسٹیشن توں باہر اس معزز مہمان دے لئی کھڑی اے ۔جہان اوہ لے جائے گئے۔لیکن کيتا غلطی؟؟ اس گڈی وچ گھوڑے نئيں نيں ۔ کیہ اوہ جلدی وچ گھوڑے جوتنا بھُل گئے؟؟ نئيں بلکہ لوکاں توں ایداں دے مہمان دی محبت تے جوش وچ جس نے اسلام دی بے لوث تے بہترین خدمات انجام دتی نيں۔اور جو ہندوستان وچ مسلم یونیورسٹی بنانے دے لئی در بدر فنڈ جمع کرنے آیا اے ۔مسلماناں نے ایہ طے کيتا اے ۔کہ ایداں دے مہمان دے نال اوہ آپنی بے پناہ محبت دا ثبوت دینے دے لئی اس دی گڈی بجائے گھوڑےآں دے خود کھینچاں گے۔اور ايسے مقصد دے لئی گھوڑےآں نوں گڈی توں کڈ دتا گیاہے۔ساڈے رسول مقبول صلعم دی آولاد اج شہر لاہور وچ رونق افروز اے ۔اس طرح کہ انہاں دے ہتھ وچ کاسہ گدائی اے ۔تاکہ مسلم یونیورسٹی دے لئی چندہ جمع کرن۔جس توں رسول صلعم دی امت دے لوک فائدہ اٹھا سکن۔اسٹیشن توں اک لمبا جلوس نکالاگیا۔ تے شہر توں گزردا ہويا۔اسلامیہ کالج لاہور گیا۔جہان شاندار استقبال کيتا گیا۔اور معزز مہمان دی شان وچ نظماں پڑھی گئياں۔مولانا شبلی نعمانی وی اس وفد وچ شریک سن ۔انہاں نے وی جلتوں ميں تقریر دی تے اک نظم وی سنائی۔ اس دا اک مصرع اس طرح اے۔۔ کہ آغاخان کہ خود خواب است این تعبیر نوشین را۔ چہ خوش باشد کہ خواب ازماد تعبیر از خدا باشد۔ ۔۔سر آغاخان (مسلم یونیورسٹی دا )خود اک خواب نيں۔اس دی حسین تعبیر دے لئی یعنی (علی گڑھ کالج) نوں یونیورسٹی بنانے دے لئی ایہ کتنا چنگا ہُندا جے اسيں توں خواب ہُندا تے تعبیر خدا نال ہُندی۔
علی گڑھ یونيورسٹی دی قیام دے لٸے فنڈ جمع کر نے دی مہم وچ سر آغاخان سلطان محمد شاہ تمام مسلماناں توں ایہی فرماندے سن ۔کہ سانوں صرف کم کرنے والےآں دی ضرورت اے ۔زبانی تے خیالی جوش دی ضرورت نئيں اے ۔اور ہر مسلمان نوں کچھ نہ کچھ دینا چاہیے۔۔اور جے غریب ہوئے تاں اک پیسہ وی دے۔ ۔پیسہ اخبار۔نے لکھیا کہ کس توں ہوسکدا اے کہ ایوانِ شاہی توں نکل کے گھر گھر بھیک منگدا پھرے۔ سر آغاخان سلطان محمد شاہ نے ايسے طرح ویہہ لکھ روپے جمع کیتے۔لاہور توں واپسی دے بعد آپ ج آئے۔جہان انجمن اسلام دے زیر اہتمام اک جلسہ منعقد ہويا۔ جس وچ جناب قاسم علی جیراج تے وزیر ابراھیم رحمت الہ نے تقریراں کيتیاں ۔ تے بعد وچ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ خطاب کيتا تے فرمایا۔ تین ماہ پہلے مجوزہ یونیورسٹی دے متعلق ویہہ لکھ روپے فراہم کرنے دی تحریک شروغ دی گٸی تھی۔نہایت خوشی دا مقام اے ۔کہ مطلوبہ رقم پوری ہوگٸی۔فیر امام نے چندہ دینے والےآں دی لسٹ پڑھ کر سناٸی۔جداں کہ بیگم بھوپال نے اک لکھ۔لکھنؤ توں اک لکھ پچیس ہزار۔کلکتہ توں پنجاہ ہزار۔لاہور توں تن لکھ۔بہالپور توں پچٕیس ہزار وغیرہ تے ایہ چندہ ویہہ لکھ تک ہوئے گیا۔کٸی مہینےآں تکآغاخان سلطان محمد شاہ ریل دا سفر کردے رہے۔۔اور تقریراں کيتیاں ۔ تے مسلم قوم نوں علم دے لٸے جگایا۔ فیر یونیورسٹی دا چارٹر بنایا تے حکومت برطانیہ توں منوانے دے لٸے انگلستان گٸے۔۔۔جہان اُس وقت تے اس دے بعد وی مذاکرات ہوئے۔ تے قیام یونیورسٹی دی اسکیم پایہ تکمیل تک پہنچی۔لیکن یونیورسٹی دا قیام 1339ھ۔1920ء وچ ہويا۔
یونيورسٹی دا قیام۔۔۔
[سودھو]1329ھ /1911ء دے دسمبر وچ فیر دہلی وچ مسلم تعلیمی کانفرنس دا اجلاس ہويا۔ جس دی صدارت سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے کی۔اس وقت تعلیم نسوان دے لٸے سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے منصوبہ پیش کيتا۔کیونجے اس توں پہلے سرسید اخمدخان تے علی گڑھ دے دوسرے ٹرسٹی خواتین نوں تعلیم دے میدان وچ لیانے دے حق وچ نئيں سن ۔ چنانچہ اس سلسلے وچ کوٸی اقدامات نئيں اُٹھاٸے گٸے سن ۔ سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے تعلیم نسوان دی اہمیت پیش کيتی تے مخلتف صوبےآں وچ کالج قاٸم کرکے انہاں نوں علی گڑھ توں منسلک کرنے اُتے زور دتا تے انہاں گلاں اُتے باربار قوم نوں توجہ دلاندے رہے۔پہلی جنگ عظیم دے دوران وچ آپ نے اک کتاب۔۔انڈیااِنہاں ٹرانزیشن ۔ لکھی جس وچ مسلماناں دی تعلیم تے خاض طور اُتے عورتاں دی تعلیم تے انہاں دے حقوق اُتے بحث کيتی۔عرض ایہ کہ طویل کوششاں دے بعد یونیورسٹی ایکٹ دا نفاظ ہويا۔جس دے تحت کالج یونیورسٹی وچ تبدیل کيتا گیا۔اور عہدیدار منتخب کٸے گٸے۔ انہاں وچ سر آغاخان سوم سلطان محمدشاہ یونیورسٹی دے پرو واٸس چانسلر بنائے گٸے۔سر سلطان محمد شاہ صلوات اللہ علیہ تقریباً 18 سال تک یونیورسٹی دے پرو واٸس چانسلر رہے۔آپ نوں اسلام تے اسلامی علوم و ادیبات توں گہرا لگاؤ سی۔ ایہی نئيں بلکہ آپ انہاں طالبعلماں دی خاص کردے۔ اس سلسلے وچ آپ علما تے مصنّفین دی اک کمیٹی قاٸم کيتی سی۔اس وچ ڈاکٹر ظفر حسن ٗ ڈاکٹر ہادی حسن۔پروفیسر ابوبکر احمد حلیم۔اور ڈاکٹر محمد عزیز احمد وغیرہ شامل سن ۔سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے اس کمیٹی دے سامنے ایہ مقصد رکھیا سی۔ کہ اوہ موجودہ دور وچ مختلف عنوانات مثلا سیاست۔معاشیات۔فلسفہ اخلاق۔تعلیم وغیرہ اُتے اسلامی نقطہ نظر توں کتاباں لکھی جاٸاں۔عربی تے فارسی کتاباں اُتے تحقیقات وچ انہاں علما نے کتاباں لکھنے کاتہایہ کیہ۔ تے سر آغاخان سلطان محمدشاہ نے اس منصوبے دی تکمیل دے لٸے مالی مدد وی دی۔ تے چھپوانے دا وی انتظام کيتا۔ اس سلسلے وچ مسلم ایتھکس۔کے ناں فرمایا کہ ساٸینس مسلماناں دا ورثہ سی ۔ جس نوں اج مغربی ملکاں وچ مقبولیت حاصل اے ۔اور ہور تحقیقات ہُندی نيں۔ تے اسيں خاموش تے لپست نيں ۔ لہذا سانوں چاہیے کہ ساٸینس دے میدان وچ وی تحقیقات کرن
سلطان العلوم
[سودھو]سر آغاخان سلطان محمد شاہ نے یونیورسٹی دے کٸی جلساں وچ شرکت کيتی۔کھبی تقسیم اسناد دے جلسے ہُندے سن ۔یا کھبی کسی نوں آنریری ڈگری تفویض کيتی جاندی تھی۔ڈاکٹر ضیاءالدین 1935ء وچ یونیورسٹی دے واٸس چانلسر بنے۔ڈاکٹر صاحب نوں سر آغاخان سلطان محمد شاہ دے نال بہت لگاؤ سی۔ اوہ ہر مسٸلہ اُتے سر آغاخان سلطان محمد شاہ توں خط کتابت کردے سن ۔ سر آغاخان سلطان محمد شاہ دے ایداں دے خط جو اسماعیلی لائبریری وچ موجود نيں۔ جنہاں وچ سر آغاخان سلطان محمد شاہ دے بیش بہا مشورے نيں۔ان توں صاف ظاہر ہُندا اے ۔کہ سر آغاخان سلطان محمد شاہ نوں اس علمی ادارے توں کتنا لگاؤ سی تے چاہیندے سن ۔ کہ نوجوان یونیورسٹی نوں سنبھالاں تے ہر شعبہ وچ حصہ لاں۔ تے اپنے اندر زمہ داری دا زیادہ احساس پیدا کرن۔ 1355ھ 1936 ٕ وچ یونیورسٹی تشریف لیا کے فرمایا۔ ” باوجود یکہ نٸی ذہنیت صوبہ واری ہُندی جاندی اے ۔مگرعلی گڑھ دی مرکزیت قاٸم اے ۔اور پشادر توں مدراس تک تعلیمی نظریات تے کلچر دے معاملے وچ اسنوں دہی حیثیت حاصل اے ۔جو سیاسیات وچ دہلی دی اے ۔ایہ یونیورسٹی ہماریا سب دا ہیرا تے امانت اے ۔اور اک ایسا مرکز اے جہان توں اسلامی نظریٸے تے اصول پھیلائے جاندے نيں۔اور چونکہ ایہ تبدیلی و ترقی کادو رہے۔اس لٸے جو حیثیت دور عیساٸیت وچ تیرھواں صدی عیسوی نوں حاصل تھی۔وہ ساڈی تیرھواں صدی ہجری نوں حاصل اے۔ اسيں اس وقت پنج سوسال پِچھے نيں۔اور اک زبردست کوشش ہی وچ اس کمی نوں پورا کرلینے دی ضرورت اے۔ چاپان تے روس دی مثال ساڈے سامنے اے۔ 1357 ھ/ 1938 ء وچ سر سلطان محمد شاہ نے پروواٸس چانسلر شپ توں استعفی دیدتا۔ تے 1939 ٕ وچ دوسری علمگیر جنگ عظیم شروغ ہوٸی۔اور ملک دی حالت خراب ہوگٸی۔یونیورسٹی وچ فوجی تعلیم شروغ دی گٸی۔اس طرح کٸی شغباں وچ ترقی رُک گٸی۔پر 1322ھ 1946ءماں آپ فیر تشریف لاٸے تے فرمایا۔ ساٸینس دی تعلیم ۔۔ سر آغاخان سلطان محمد شاہ دوبارہ جدوں علی گڑھ یونیورسٹی ایا تاں کہیا ہن دنیا دا مستقبل ساٸینس اُتے منحصر اے ۔ساٸینس دی کوٸی حدود نئيں نيں ۔ اک دفعہ لندن وچ ، ميں نے سنیا سی کہ جوہری توانائی دے ذریعے دوسرے سیارےآں تک رساٸی ہوسکدی اے ۔مسلمان جو ماضی وچ ساٸینس وچ سب توں اگے سن ۔اج اوہی سب توں پِچھے نيں۔انہاں نوں جس چیز دی ضرورت اے اوہ اک عظیم تحقیقاتی مرکز اے ۔ماں ایہ پسند کرون گا کہ ایہ تحقیقاتی مرکز کراچی وچ قاٸم کيتا جائے۔ کیونجے اس طرح ایہ مسلم مملکت دے نیڑے ہوئے گا۔اور ایران ، مشرقی افریقہ ،افغانستان ،اور ہندوستان دے شمالی مغربی علاقے دے لوکاں دے لٸے خاض طورپر مفید ہوئے گا۔۔ ہور برآن انہاں علاقےآں وچ جو قدرتی وساٸل موجود نيں۔ان توں ایہ ادارہ کماحقہ۔فاٸدہ اٹھا سکدا اے۔ ہور فرمایا۔ جے ميں جو انہاں ہُندا تاں خود چندہ جمع کردا۔اور اس ادارے دے لئی اک کروڑ روپے دی ضرورت ظاہر کیتی۔اور فرمایا کہ لوک جے نوے لکھ جمع کرن تاں باقی دس لکھ اوہ خود دین گے۔فیر ايسے ساٸنسی انسٹی ٹیوٹ دا زکر کيتا۔ تے مالی امداد دینے دا وغدہ کيتا جو پاکستان بنے دے بعد قاٸم ہويا۔ آپ تعلیم دے نال ورزش تے کھیلاں دی اہمیت اُتے وی زور دیندے سن ۔اور ہاکی تے دوسرے کھیلاں کاخاض اہتمام کردے سن ۔کٸی کپ تے ٹرافیان وی رکھن۔ ہندوستان دی مختلف زباناں دی ترقی دے لٸے اوہ نسل تے قوم پرستی توں بالاتر سن ۔اور ہمیشہ تعلیم نوں فروغ دینا اپنا شغار سمجھدے سن ۔اور ایسا کرکے دکھایا۔
ملت اسلامیہ دی امداد
[سودھو]سلطان محمد شاہ آغاخان سوم مختلف اسلامی ملکاں دا سفر کرکے وہان دے حالات توں واقفیت رکھدے سن ۔اور مسلماناں دے روحانی اتحاد تے ترقی دے لئی تے اسلامی رہتل و تمدن نوں برقراررکھنے کےلئے ہر طرح توں آواز بلندکی تے مسلماناں نوں بیدار کيتا۔ آپنی کتاب ” انڈیااِنہاں ٹرانزیشن “ وچ وی اس اُتے اظہار خیال کيتا سی۔کہ آیادنیاکے مسلماناں دا سیاسی اتحاد ممکن نيں یا نئيں تے فرمایا کہ سیاسی اتحاد ممکن تاں نئيں لیکن اسلام روحانی اخوت دا سبق دیتاہے۔جے مسلمان اس جذبے نوں زندہ کرن تاں دنیا وچ اک طاقت بن سکدے نيں۔ مختلف مسلم ملکاں دے لوکاں وچ تعلیم نوں اگے بڑھانااورجدید سائنس تے ٹیکنالوجی دی تعلیم توں مسلماناں نوں بہرہ ور کرنے دے لئی آغاخان سوم نے کوشش کيتی۔ پہلی جنگ عظیم دے وقت ترکی مسلماناں دی زبردست طاقت تھی۔جس دے تحت عرب حکومت تے خاص طور اُتے مصر؛ شام شمالی ؛ افریقہ تے عراق وغیرہ دے ملکاں سن ۔آغاخان سوم سلطان محمد شاہ مختلف اخباراں وچ تے اخباری انٹرویو وچ اس سلسلے وچ آپنا اظہار خیال کردے سن ۔ تے مسلمان حاکماں نوں دین اسلام نوں عالمگیر ثابت کرنے دی تلقین کردے سن ۔ایہ کم آغاخان سوم زندگی بھر کردے رہے۔اور اسلامی علوم نوں فروغ دینے دے لئی وڈے وڈے عطیات عنایت کیتے تاکہ مسلمان دوبارہ علم دے میدان وچ دوسری تہذیباں دے لئی مشغل راہ بن سکن۔اور قرآن شریف تے رسول صلعم دی تعلیمات توں بنی نوغ انسان دی ترقی ہو۔اور تعلیم دا فائدہ پہنچے۔
ترکی دی مدد۔
[سودھو]پہلی عالمی جنگ دے دوران وچ ترکی اُتے برطانیہ تے دوسری یورپی طاقتاں ( اتحادیاں ) دی طرف توں بہت ظلم ہويا سی۔ان مختلف حالات وچ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے ہندوستان دے مسلماناں دی طرف توں ترکی دی حمایت وچ برطانوی حکومت اُتے زور ڈالاتھا۔کہ اوہ ترکی اُتے ظلم نہ کرن۔اور خاص طور اُتے جدوں تھریس دے علاقے اُتے یونانیاں نے قبضہ کرلیاتھا۔اور ترکی دے پایہ تخت استنبول دی طرف ودھنے دا ارادہ کردے سن ۔اس وقت برطانیہ یونانیاں دی مدد وچ سی۔ اس وقت آغاخان سوم سلطان محمد شاہ نے کئی مذکرات وچ شرکت کيتی سی۔اور خاض طور اُتے برطانیہ دے وزیر اعظم لائڈجارج توں کہیا سی کہ ! مسٹرپرائم منسٹر یونانیاں نوں اسيں اُتے چھڈ دو۔ حالانکہ وچ ضغیف ہوگیاہاں۔مگر اسيں تلوار لے کے جائین گے۔اور یونانیاں نوں کڈ دین گے۔ تے اسيں خود آپنے جہازاں دا انتظام کرین گے۔“ اس وقت صورت حال دا برطانیہ دی پالیسی اُتے شدید اثرہويا سی۔ اس دے علاوہ جدوں ترکی وچ لڑائی دے بعد جو حالات ہوئے سن ۔اس وقت وی آغاخان سوم ترکی دی مدد کيتی سی۔ترکی دے یتیماں تے جنگ وچ زخمیاں دی امداد کی۔ذاتی عطیات دتے تے اک اثر آفرین لیڈر دی حیثیت توں ریڈکریسنٹ سوسائٹی توں ترکی عوام دے لئی امداد دلوائی۔جنگ دے بعد صلح دے حالات پیدا کرنے دے لئی ترکی لیڈراں توں ملدے سن ۔اور دوسری اتحادی طاقتاں توں مل کے ترکی دی بھلائی دے لئی جہدوجہد دی جس دا زکر آپ نے آپنی آپ بيتی وچ بہت ہی گہرائی توں کيتااے۔
مسلم ملکاں دی مدد۔
[سودھو]ایران ؛ عراق ؛اور شام دے مسلماناں نوں وی کئی عطیات دتے سن ۔ تے غریب عوام دی مدد کيتی سی۔ کئی ملکاں وچ مسجداں تعمیر کرواواں تے قرآن مجید تے سیرت بنوی ﷺ اُتے کتاباں شائع کرنے دے اخراجات دتے تے ہور تحقیقات کرکے اسلامی علوم نوں فروغ دینے دے لئی عطیات عنیایت کیتے ۔
انگلستان وچ مسلماناں دے لئی مسجد دی تعمیر تے قبرستان دے لئی زمین دلوائی تے ہور اخراجات دے لئی تے خاص طور اُتے تبلیغ دے کم وچ فنڈدتا۔ 1934ء وچ لیگ آف نیشنز دے اجلاس وچ مسلم ملکاں تے انہاں دی رکنیت دے متعلق زور دتا تے عالمِ اسلام نوں ضروری مشورے دتے تے فرمایا ۔
” عالم اسلام آپنے تاریخی انقلاب دے دور وچ داخل ہوچکااے۔ تے ہن اسلام نوں اگے ودھنا چاہیے تے پیغمبر اسلام دی مقدس زندگی تے اسلام دی تعلیمات اُتے آپنی روحانی تے مذہبی تعمیر کرنی چاہیے ۔ تے سائنس ؛ علوم و فنون تے سیاست وچ پیش قدمی کرکے بنی نوغ انسان وچ عظیم الشان وقار رکھنے والی ترقی پسند اقوام دی طرح معاشرتی ترقی کرنی چاہیے۔قادرمطلق دے پیغام نوں آپنے اتحاد دا ذریعہ بنانا چاہیے تے مسلماناں نوں ہن نیند توں بیدار ہوناچاہیے۔اور مسیحی یورپ تے آمریکہ دے مساوی سائینسی ؛ اقتصادی ؛ سیاسی تے معاشرتی میداناں وچ اعلیٰ درجہ حاصل کرنا چاہیے ۔
افریقا دے مسلماناں دی مدد۔
[سودھو]سرآغاخان سوم نے مسلماناں دی نہ صرف سیاسی امداد دی بلکہ تمام مسلماناں دے لئی تعلیمی ؛ اقتصادی تے ثقافتی مسائل دے حل دے لئی وی کوشش کيتی۔افریقہ وچ خاص طور پر؛ مشرقی افریقہ دے پرتگیزی علاقے وچ جہان 75% فیصد آبادی مسلماناں کيتی سی۔اور اوہ سب نسل دے لحاظ توں افریقی سن ۔سرآغاخان نے انہاں دی مدد کيتی تے دوسری نسل دے لوکاں دی طرح انہاں دی معاشرتی حالت نوں بہتر بنانے دے لئی اقدامات کیتے۔شہراں دے علاوہ افریقہ دے جنگلاں وچ مسجدین بنانے تے اسکول قائم کرنے دے لئی بہت مالی امداد دی۔اور 1945ء وچ مسلم ویلفیئر سوسائٹی برائے افریقہ قائم کيتی۔اور اس دے تحت کینیا۔تنزانیہ۔یوگنڈا اورجنو بی افریقہ دے علاقےآں وچ اسلام دی تبلیغ تے مسجداں تعمیر کرنے وغیرہ دا کم شروع کيتا۔اور اس تنظیم نوں مالی امداد دیندے رہے۔ اس تنظیم دے دفاتر مختلف ملکاں وچ قائم کیتے گئے۔اور افریقہ وچ اسلام دے لئی بہت کم کيتا۔ دنیا دے انساناں دی بھلائی دے لئی آغاخان سوم سلطان محمد شاہ دی جدوجہد ۔ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ دنیا دے اک بہترین شہری دی حیثیت توں کار خیر وچ حصہ لیندے سن ۔ تے بلا امتیاز رنگ و نسل تمام انساناں دی مدد کردے سن ۔اور انہاں دی بہتری دے لئی جدوجہد کردے سن ۔آپ دا رحجان تعلیم دے میدان وچ زیادہ سی۔ چنانچہ کئی ایداں دے تعلیمی ادارےآں دی مالی امداد کردے سن ۔مثلاً ہندوواں دی بنارس یونیورسٹی نوں مالی امداد دتی تھی۔ایران دی زرتشی قوم دی مدد کيتی سی تے انہاں دے لئی ایران وچ تعلیم دا انتظام کرنے دے لئی اسکول کھولے سن ۔اس دے علاوہ پہلوی تے سنسکرت زباناں دے فروغ دے لئی وی امداد دتی تھی۔گوکھل اک ہندو لیڈر تے فیروزشاہ مہتا اک پارسی لیڈرکے نال دوستی سی۔ جنہاں دی یاد لے لئی چندہ دتا سی تے انہاں دے خیالات اورنظریات اُتے اظہار خیال کيتاسی۔ 1932ء وچ پورے ہندوستان دی طرف توں آپ نوں نمائندہ بناکر لیگ آف نیشنز بھیجیا گیا۔ اس دے علاوہ ہندوستان دی اقليتی جماعتاں دی طرف توں وی آپ نوں صدر منتخب کيتا گیا۔حضرت امام سلطان محمد شاہ دے لئی کونسل آف اسٹیٹ انڈیا نے فروری 1924ء نوں متفقہ طور اُتے اک قرارداد وچ طے کيتا کہ حکومت ہند دی طرف توں آپ دا نام( نوبل پرائیز) دے لئی پیش کيتا جائے۔(لیکن ایہ انعام قبول نئيں ہواسی)
اس دے علاوہ افریقہ دے باشندےآں دی تعلیمی ترقی دے لئی مالی امداد دتا سی۔ ہور برآن عیسائیاں دی وی مدد کيتی سی۔اور آپ نے تجویز پیش کيتی تھی۔کہ مشرق افریقہ نوں ہندوستان دے تحت رکھاجائے۔ تاکہ یہان دی ودھدی ہوئی آبادی وہان آباد ہوئے سکے۔اور جہان کدرے جاندے سن ۔تو کسی وی امتیاز دے بغیر خیرات کردے سن تے غریباں دی مدد کردے سن ۔
لیگ آف نیشنز دے صدر
[سودھو]” 1937ء وچ سرآغاخان سوم نوں بین الاقوامی ادارے لیگ آف نیشنز دا صدر منتخب کيتا گیا۔اس ادارے دا دفتر جینوا (سوئٹزرلینڈ) وچ سی۔اس ادارے دا کم ایہ سیکہ دنیاکے مختلف ملکاں وچ اتحاد قائم کيتاجائے۔کیونجے دنیا دے تمام بااثر لوک اس ادارے دے ارکان سن ۔دنیا دے جنہاں ملکاں دے نمائندے اس وچ نہ سن ۔ان دی رکنیت دے لئی وی امام علیہ السلام نے کوشش کيتی سی۔۔ خاص طور اُتے مصر تے افغانستان دی رکنیت دے لئی۔چونکہ امام لیگ دے ارکان تاں 1933ء توں سن ۔اور مختلف مواقع اُتے آپ عرب ملکاں تے اسلام دی بہتری تے ہندوستان دی آزادی وغیرہ اُتے تقریراں کرچکے سن ۔جن دے خاطر خواہ نتائج وی وقتاً فوقتاً نکلے سن ۔اس دے علاوہ جاپان تے چین دے مسائل دے متعلق وی آپ نے اہم مشورے دتے سن ۔ آغاخان سوم سلطان محمد شاہ دی پالیسی امن تھی۔اور ہمیشہ لشکر رکھنے تے دوسرے جنگی سامان تیار کروانے دی مخالفت کردے سن ۔اور فرماندے سن کہ دنیا دے تمام انسان حضرت آدم علیہ السلام دی آولاد نيں انہاں نوں مل جل کے رہناچاہیے۔ مختلف یورپی مملکتاں دے دورے کرکے آغاخان سوم نے جنگ دے خلاف امن قائم کرنے دے لئی تائید کيتی سی۔جرمنی وچ ہٹلر توں وی ملے سن ۔اور خوشگوار گل گل دے بعد وی ہٹلر جنگی جنون توں باز نئيں ایا تے یورپ وچ حملے کرکے دوسری عالمگیر جنگ شروع کردتی تے اس جنگ کيتی وجہ توں لیگ وی ختم ہوئے گئی ۔
بارلے جوڑ
[سودھو]- [۱] آغا خانی برطانیہ دے پرانے یار
حوالے
[سودھو]- تاریخِ ائمہ اسماعیلیہ حصہ چہارم صفحہ نمبر 50 تا 129۔مولفہ عالی جانی مسززواہرموئر۔ایم۔اے۔ شائع کردہ۔ ہزہائینیس پرنس کریم آغاخان۔شیعہ امامی اسماعیلیہ ایسوسی ایشن برائے پاکستان ۔۔ڈکروز روڈ گارڈن کراچی۔
- ↑ ۱.۰ ۱.۱ پیرایج پرسن آئی ڈی: https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=4638&url_prefix=https://www.thepeerage.com/&id=p3145.htm#i31450 — subject named as: Sultan Mohamed Shah, Aga Khan III — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷ — مصنف: Darryl Roger Lundy — خالق: Darryl Roger Lundy
- ↑ ۲.۰ ۲.۱ GeneaStar person ID: https://www.geneastar.org/genealogie/?refcelebrite=khanm — subject named as: Aga Khan Iii
- ↑ Hrvatska enciklopedija ID: https://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=729 — subject named as: Aga Khan III. — مصنف: Dalibor Brozović تے Tomislav Ladan — عنوان : Hrvatska enciklopedija — ناشر: Miroslav Krleža Lexicographical Institute
- ↑ ۴.۰ ۴.۱ Munzinger person ID: https://www.munzinger.de/search/go/document.jsp?id=00000000435 — subject named as: Aga Khan III. — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
- ↑ اجازت نامہ: Creative Commons CC0 License
- ↑ Aga Khan III — مصنف: Andrew Bell — ناشر: Encyclopædia Britannica Inc.
- ↑ ۷.۰ ۷.۱ SIR SULTAN MUHAMMAD SHAH — ناشر: heritage society
- ↑ پیرایج پرسن آئی ڈی: https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=4638&url_prefix=https://www.thepeerage.com/&id=p3145.htm#i31450 — اخذ شدہ بتاریخ: ۷ اگست ۲۰۲۰
- ↑ ۹.۰ ۹.۱ مصنف: Darryl Roger Lundy — خالق: Darryl Roger Lundy
- ↑ اجازت نامہ: Creative Commons CC0 License
- ↑ ۱۱.۰ ۱۱.۱ این کے سی آر اے یو تی آئی ڈی: https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=xx0269292 — اخذ شدہ بتاریخ: ۱ مارچ ۲۰۲۲
- ↑ این کے سی آر اے یو تی آئی ڈی: https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=xx0269292 — اخذ شدہ بتاریخ: ۷ نومبر ۲۰۲۲
- ↑ ۱۳.۰ ۱۳.۱ http://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=326
وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: آغا خان تیجا |
- مضامین جنہاں وچ کروشیائی بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ انگریزی بولی دا متن شامل اے
- 1877 دے جم
- 2 نومبر دے جم
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- 1957 دیاں موتاں
- 11 جولائی دیاں موتاں
- ویکی ڈیٹا توں ماخوذ شعبۂ عمل
- صفحات مع خاصیت P1411
- آغا خان ڈیولپمنٹ نیٹ ورک
- ایرانی اسماعیلی
- ایرانی ائمہ کرام
- ایرانی نژاد پاکستانی شخصیتاں
- ویہويں صدی دے ائمہ کرام
- بھارتی اسکولاں و کالجاں دے بانیان
- بھارتی اسماعیلی
- بھارتی ائمہ کرام
- بھارتی مخیرین
- پاکستانی اسماعیلی
- پاکستانی ائمہ کرام
- پاکستانی مذہبی رہنما
- پاکستانی ہمدرد عوام
- تحریک پاکستان
- تحریک پاکستان دے قائدین
- عرب نژاد پاکستانی شخصیتاں
- فاطمی خلفاء
- فاطمی سلسلہ
- قاجار خاندان
- کراچی دیاں شخصیتاں
- مہاجر شخصیتاں
- نزاری ائمہ
- ہاشمی شخصیتاں
- ہندوستانی نائٹ
- پاکستان
- شخصیتاں
- مشہور لوک
- عرب شخصیتاں
- مسلم شخصیتاں
- آغاخانیت
- خود ساختہ فرقے