المہدی باللہ
| ||||
---|---|---|---|---|
(عربی وچ: أبو عبد الله محمد المهدي) | ||||
جم | 3 اگست 744
| |||
وفات | 24 جولائی 785 (41 سال) | |||
شہریت | ||||
مذہب | اسلام | |||
زوجہ | ملکہ خیزران، ریطہ بنت السفاح، اسماء بنت عطاء الجریشیہ، بحتریہ بنت الفراس، شکلہ بنت البلخی، ام عبداللہ بنت العرب، رقیہ بنت عثمانید | |||
اولاد | الہادی ، هارون الرشيد ، علیہ بنت المہدی ، عباسہ | |||
والد | ابو جعفر منصور | |||
بہن/بھائی | جعفر ابن منصور
| |||
خاندان | خلیفہ خلافت عباسیہ (بغداد) | |||
ہور معلومات | ||||
پیشہ | سیاست دان ، خلیفہ | |||
پیشہ ورانہ زبان | عربی | |||
ترمیم |
المہدی باللہ العباسی (پیدائش: 744ء یا 745ء— وفات: 24 جولائی 785ء) خلافت عباسیہ دا تیسرا حکمران تے خلیفہ اسلام سی۔
مڈھلا جیون
[سودھو]محمد المہدی دی ولادت 126ھ، 743ء وچ اہواز دے اک قصبہ ایرج وچ ہوئی۔ اس دی کنیت ابو عبد اللہ تے لقب المہدی سی۔ اس دی والدہ دا ناں موسیٰ بنت منصور حمیری سی۔ اسنوں بچپن توں ہی لکھنے پڑھنے دا بے حد شوق سی۔ خلیفہ منصور نے خالد برمکی نوں اس دا اتالیق مقرر کيتا۔ اس نے اپنے والد تے جناب مبارک بن فضالہ توں حدیث دی سماعت کيتی۔ 761ء وچ جدوں کہ اس دی عمر تقریبا اٹھارہ برس سی منصور نے اس دی شادی اس دے چچا زاد ریطہ بنت ابوالعباس سفاح توں کر دتی۔ منصور نوں ریطہ توں بہت پیار سی۔ ریطہ ورزشی تے کسرتی جسم دی مالک سی۔ ظاہری شکل تے صورت وچ اوہ زیادہ دلکشی تے رعنائی دی حامل نہ سی۔ ایہ گھریلو شادی سی تے حقیقتاً مہدی جداں خوبرو تے وجیہہ انسان دے لئی موزاں نہ سی لہذا جدوں اسنوں موقع ملیا تاں اس نے دوسری شادی خیزراں نال کيتی جو حسن تے خوبی وچ اپنی مثال آپ سی۔ اس دے بطن توں دو بیٹے الہادی تے ہارون الرشید پیدا ہوئے۔
ابوجعفر منصور نوں عیسیٰ بن موسی دی ولی عہدی دے ممکنہ خطرات دا احساس سی لہذا اس نے عالم طفولیت وچ ہی مہدی نوں مقبولیت عامہ دلانے تے حکومتی تجربہ توں گزارنے دے لئی مختلف اوقات وچ کئی اک مہمات دا انچارج بنایا۔ اس دی عمر جدوں صرف پندرہ برس سی تاں منصور نے اسنوں 762ء وچ خراسان تے طبرستان دا والی تے سپہ سالار بنا کے اوتھے بھیجیا۔ مہدی تقریباً تن سال اوتھے دے راجگڑھ رے وچ قیام پزیر رہیا۔ اس دوران اس دی نگرانی وچ اس دے ماتحتاں نے باغیاں تے شورش پسنداں نوں کچل دینے وچ دا رہائے نمایاں سر انجام دیے۔ فوجی مہمات دے علاوہ اس نے اپنی زیر نگرانی خراسان تے اردگرد دے علاقےآں دی ترقی تے خوشحالی دے لئی مختلف اقدامات کیتے۔ چنانچہ 767ء وچ جدوں اوہ دار الخلافہ بغداد وچ واپس لُٹیا تاں خلیفہ منصور تے سلطنت عیان تے اکابرین نے شہر توں باہر اس دا استقبال کيتا۔ اس دی حیثیت ہن اک ہیرو دی سی سی انہاں کامیابیاں نے اس دی شخصیت نوں چار چاند لگیا دتے تے ایہی منصور دا مقصد سی۔
خلافت
[سودھو]منصور دی وفات دے بعد 158ھ 775ء وچ منصور مہدی منصب خلافت اُتے متمکن ہويا۔ اس وقت اس دی عمر تقریبا 33 برس سی۔ اوہ ہن اک سرد تے گرم چشیدہ انسان سی۔ منصور نے عیسی بن موسیٰ نوں بزور خلافت توں دستبردار کرا دے اسنوں اپنا ولی عہد مقرر کر دتا سی۔ جدوں مہدی نے عنان حکومت سنبھالی تاں ملک وچ امن تے سکون دی فضا قائم ہوئے چکی سی۔ علویاں تے بنو امیہ دے حامیاں دا خاتمہ کيتا جاچکيا سی۔ مخالفین دے بچے کچھے لوک قید تے بند دی زندگی گزار رہے سن ۔ ملک دی اقتصادی حالت مستحکم ،خزانہ اُتے تے لوک خوشی تے خوشحالی دی زندگی گزارنے دے عادی ہوئے چکے سن ۔ ملکی نظم تے نسق مضبوط تے مرتب سی۔ عدل تے انصاف تے دارسی نے معاشرہ نوں خیر تے فلاح توں معمور کر دتا سی تے تعلیم تے تعمیرات دا ذوق تے شوق اپنی برق رفتاری توں عباسی خلافت نوں دنیا وچ معزز تے ممتاز بنانے دی ابتدا کر چکيا سی۔ علامہ سیوطی تے مشہور مورخ ابن کثیر دا بیان اے کہ قیام خلافت دے بعد مہدی نے 158ھ وچ بمقام بغداد پہلا خطبہ دتا جس وچ لوکاں نوں مخاطب کردے ہوئے اس نے کہیا:
لوگو امیر المومنین وی اللہ دا بندہ اے۔ آواز دینے اُتے جواب دیندا اے تے احکام دی تعمیل کردا اے حالے اِنّا ہی کہیا سی کہ اس دی اکھاں ڈبڈا گئياں تے اس نے روندے ہوئے کہیا رسول اللہ صلی اللہ علیہ وسلم نے وی اپنے احباب دے فراق وچ گریہ فرمایا تے مجھ اُتے وی دوہری مصیبت پئی اے اک تاں میرے والد بزرگوار دا انتقال ہوئے گیا تے فیر خلافت دا بجھ، خلافت دے بارے وچ اللہ ہی توں ميں امور خلافت دی تکمیل دا طلب گار ہاں اوہی میری مدد کريں گا۔ لوگو اس شخٹ دی اطاعت قبول کرو جو تسيں وچ عدل تے انصاف نوں رواج دے۔ تواڈی غربت تے پریشان دور کرے۔ جو تواڈے لئی امن تے سلامتی دے اسباب مہیا کرے جو تواڈی معیشت دے ذرائع تسيں اُتے کھولے۔ بخدا وچ توانوں سزاواں دینے توں گریز کراں گا تے اپنے آپ نوں تسيں اُتے احسان کرنے اُتے مائل رہواں گا۔
اس دے بعد مہدی نے تمام علوی قیدیاں تے حجاز توں گرفتار شدہ لوکاں نوں آزاد کر دتا بلکہ انہاں دی تمام مراعات وی بحال کر دتیاں۔ مہدی دے اس محبت بھرے رویے نے اسنوں رعایا وچ بہت مقبول بنا دتا۔
بغاوتاں تے فتوحات
[سودھو]مہدی نوں حالانکہ اپنے باپ دی طرف توں اک پرامن ریاست ہتھ آئی مگر اس دے باوجود کدرے کدرے اسنوں مشکلات دا وی سامنا کرنا پيا۔ اس دے علاوہ اس نے مختلف علاقےآں وچ جنگی مہمات وی روانہ کیتیاں۔ سندھ اُتے اس نے حملہ کيتا تے کچھ تے علاقےآں اُتے عباسی فوج قابض ہوئی۔ جزیرہ تے مصر دی بغاوتاں نوں اس ختم کيتا نال ہی رومیاں دے نال کئی جنگاں لڑاں۔ اوہ خود اک زبردست لشکر لے کے رومیاں دے پے درپے حملےآں دی سرکوبی دے لئی روانہ ہويا۔ حلب وچ خود ٹھہر کر ہارون نوں حملے دے لئی بھیجیا۔ عباسی فوج نے ایشیائے کوچک تے باسفورس تک پہنچ گئی۔ آئرن دی ملکہ نے تاوان دی عوص صلح کيتی۔ ایويں رومیاں دی طرف ہونے والے حملےآں دا سدباب کر دتا گیا۔ اس طرح اس دور وچ کچھ فتنےآں نے جنم لیا۔ جس وچ اک شخص منقع دا دعوی نبوت سی۔ ایہ شخص مرو دا رہنے والا سی۔ ابومسلم خراسانی دے دفتر وچ کاتب سی۔ اک اکھ غائب سی اس نے اپنے شعبدے توں اک مصنوعی چاند بنایا جو اک کنويں توں نکلدا تے چھ میل تک علاقے نوں روشن رکھدا اس چاند دا ناں چاہ نخشب رکھیا گیا۔ مہدی نے اس شخص دے تے اس دے پیروکاراں دے خلاف کارروائی کيتی تے 777ء وچ انہاں دا خاتمہ کر دتا گیا۔
الحاد تے زندقہ دی تحریک
[سودھو]ویکھو مکمل مضمون الحاد تے زندقہ دی تحریک
مہدی دے دور وچ پنپنے والی اس تحریک دا مقصد اسلامی اصولاں دی رد سی۔ ایہ تحریک ایرانی مجوسیاں دے ایداں دے لوکاں اُتے مشتمل سی جنہاں نے بظاہر اسلام قبول کر ليا سی لیکن ایرانی قوم پرستی دے جذبہ توں مغلوب ہوئے کے یا بے دین فلسفیاں دی کج روی تے تشکیک اُتے منبی افکار تے نظریات توں متاثر ہوئے کے ملحدانہ تے زندیقانہ نظریات نوں قبول کر ليا سی۔ اوہ ہن عرباں دے لیائے ہوئے دین اُتے تنقید کردے تے اسلامی اصولاں نوں اپنے حقیقی بنیاداں توں ہٹ کر اپنے خود ساختہ نظریات دے مطابق ڈھالنا چاہندے سن ۔ مہدی چونکہ راسخ العقیدہ خلیفہ سی س لئی اس نے اس تحریک دے خاتمے دے لئی بھرپور کوششاں کیتیاں۔ اس نے نے اس تحریک دے خاتمے دے لئی علما دی خدمات حاصل کيتياں تے دوسری طرف حکومت کیتی جانب توں سخت اقدامات دی بنا اُتے اس تحریک دا خاتمہ کر دتا گیا۔
دا رہائے نمایاں
[سودھو]مہدی اپنے باپ دے برعکس اک نرم مزاج شخص سی اس دا سب توں وڈا کارنامہ عام معافی دا علان سی۔ جس دی وجہ توں علویاں تے فاطمیاں اُتے اس توں پہلے جو مظالم دے پہاڑ توڑے گئے اس دا خاتمہ ہوئے گیا ایويں اندرونی اختلافات ختم ہوئے تے اسلامی ریاست وچ اتحاد دیاں بنیاداں مضبوط ہوئے گئياں۔ دوسری جانب اس نے مختلف اعمال نوں معزول کرکے انہاں دی جگہ وفادار لوکاں نوں تعینات کيتا۔ حکومتی نظام وچ اصلاحات کیتیاں۔ احتساب دا عمل شروع کيتا۔ شروع وچ اس نے بے دریغ دولت خرچ دی مگر بعد وچ کفایت شعاری نوں اپنایا تے ایويں ملکی خزانے وچ وادھا کيتا۔ اوقاف دا محکمہ قائم کيتا جس دا مقصد مسیتاں تے مدارس دی دیکھ بھال سی۔ خانہ کعبہ تے مسجد نبوی وچ تعمیرات کراواں۔ نويں فوجی چھاونیاں تے قلعے تعمیر کیتے۔ تے محتاج، مسکین تے یتیم لوکاں دے لئی وظیفاں دا اعلان کيتا۔ اس لئی اس نے گداگری اُتے پابندی لگیا دی۔ مگر انہاں سب گلاں دے باوجود جو سب وڈا کارنامہ مہدی نے سر انجام دتا اوہ الحاد تے زندقہ دا خاتمہ سی۔ جس دی وجہ توں اسلام دا تشخص تے اس دے اصول برقرار رہے۔
شخصیت تے کردار
[سودھو]عفو درگزر
[سودھو]اپنے باپ دے الٹ مہدی وڈا شفیق، نرم خو تے درگزر رکنے والا۔ بذلہ سنج، خوش طبع انسا سی۔ اوہ اپنی رعایا دے تمام طبقات دے نال وڈی شفقت توں پیش آندا۔ اس نے مسند خلافت اُتے فائز ہونے دے بعد اپنی سبھی مخالفین بالخصوص علویاں دے نال وڈی رواداری دا ثبوت یا۔ اس نے تمام اہل بیت تے انہاں دے حامیاں نوں قید خاناں وچ بند سن رہیا کر دتا۔ تے انہاں دی مالی اعانت کیتی۔ جدوں کدی اوہ دشمناں اُتے قابو پا لیندا تاں انہاں دے نال شرافت توں پیش آندا انہاں اوصاف دے بدولت اوہ خاص تے عام وچ مقبول ہويا۔
پابند شریعت
[سودھو]مہدی اک وڈا راسخ العقیدہ مسلمان سی جسنوں اپنے دین توں بے پناہ محبت سی۔ اوہ پابند شریعت سی۔ بصرہ دی جامع مسجد وچ اوہ پنج وقت دی نماز خود پڑھاندا سی۔ اوہ علما دا وڈا قدردان سی۔ اوہ ملحداں تے زندیقاں دا جانی دشمن سی۔ انہاں دے سدباب دے لئی اس نے اک باقاعدہ وکھ محکمہ قائم کر رکھیا سی۔ دین دی سرفرازی دا جذبہ اس وچ کوٹ کوٹ کر بھریا ہويا سی۔ ایہی وجہ سی کہ اوہ ملک وچ کِسے خلاف اسلام فرقہ یا گروہ نوں پنپنے دا موقع نہ دیندا۔ اس دے علاوہ اس رسول کریم صلی اللہ علیہ وسلم توں وڈی عقیدت سی۔ اک دفعہ بصرہ والےآں نے جدوں اک نہر اُتے مقدمہ دائر کيتا تے اس حوالے توں رسول صلی اللہ علیہ وسلم دی حدیث پڑھی تاں مہدی سجدے وچ گر گیا تے کہیا ميں نے سنیا جو حضور نے فرمایا ميں نے اس دی اطاعت کیتی۔ اس دی ایہ عادت سی کہ اوہ ہر خطبہ نوں حضور اُتے درود تے سلام توں شروع کردا۔ اخوت تے مساوات وہ انسانی مساوات تے اخوت دا وڈا خوگر سی۔ اس لئی اس نے بنو امیہ دے دور دے مسیتاں وچ بنائے گئے اُچے اُچے منبر توڑ ڈالے۔ اس نے دربار تے حاضرین دے درمیان پردے اٹھوا دتے جنہاں توں لوگں وچ اس دی وڈی مقبولیت ہوئی۔ معاشرتی مساوات دے نقطہ نظر توں ایداں دے اقدامات تے اصلاحات وڈی اہمیت دے حامل سن ۔ جس دے نتیجہ وچ مسیتاں دا تقدس بحال ہويا تے بندہ تے آقا دی تمیز باقی نہ رہی
فرض شناسی
[سودھو]اپنی نرم تے درگزر دی پالیسی دے باوجود اوہ امور ملکی توں کدی غافل نہ رہیا۔ اوہ ملکی حالات توں با خبر رہنے دے لئی ہر ممکن کوشش کردا۔ اس نے تمام محکمےآں دی ازسرنو تنظیم کیتی۔ اوہ حقیقی معنےآں وچ اک فرض شناش تے ڈسپلن دا خوگر تے قابل حکمران سی۔ منصف مزاج طبری نے لکھیا اے کہ مہدی نے مسند خلافت اُتے متمکن ہونے دے بعد توں پہلا کم ایہ کیہ اوہ ہروز رصافہ وچ لوکاں دی شکایات سننے دے لئی بیٹھدا۔ اس نے اک شخص دی ڈیوٹی لگیا رکھی سن کہ اوہ قصر دے سامنے اک چادر پھیلیا کے بیٹھ جائے تاکہ لوک اس وچ اپنی درخواستاں رکھ سکن۔ اوہ قاضیاں دے فیصلےآں دا احترام کردا۔ طبری دے بقول جدوں اوہ عدالت وچ بیٹھیا تاں ڈردا کہ کدرے لوکاں دے حقوق پامال نہ ہوئے جاواں اس لئی قضا تے فقہا نوں اپنے نال بٹھا لیا تاکہ انہاں توں مشورہ کے سکے۔
مربی علم تے ادب
[سودھو]مہدی دی اک بہت وڈی صفت ایہ سی کہ اوہ صاحب علم تے علم نواز سی۔ اس نے بغداد وچ بے شمار مدارس کھولے۔ درالترجمہ قائم کیتے تے بغداد یونیورسٹی دی بنیاد رکھی۔ اس نے دینی علوم دی وسیع اشاعت دے نال نال ہور علوم دی کتاباں عربی زبان وچ ترجمہ کراواں۔ اس نے سائنسی ترقی دے لئی رسد گاہاں تعمیر کیتیاں۔ انہاں علوم تے فنون دی اشاعت دے لئی ہر سال لکھاں اشرفیاں خرچ کردا۔ اوہ خود اک اچھاشاعر تے سخن شناس سی۔ اوہ شاعر دا وڈا قدر دان سی تے انہاں نوں انعامات توں نوازتا۔ شاعر دے علاوہ اوہ فقہا تے محدثین دا وی وڈا قدردان سی۔
فیاضی تے سخاوت
[سودھو]مہدی اپنے باپ منصور دی طرح خرچ وچ نہ میانہ رو سی نہ ہی اس طرح کہ کفایت شعار بلکہ اوہ ہتھ دا کھلا تے ضرورت توں زیادہ خرچ کرنے والا فیاض انسان سی۔ اس نے باپ دی وفات دے بعد سونے چاندی دے بے شمار خزانےآں نوں کڈ کے عام لوکاں وچ تقسیم کر دتا۔ بعض لوک کہندے نيں کہ اس نے دس دناں وچ اپنے پشتینی مال توں دس کروڑ درہم خرچ کر دتے۔
مروت تے حسن اخلاق
[سودھو]مہدی وڈا خدا ترس انسان سی۔ اس نے مروان ثانی دی بیوی دے نال حسن سلوک دا ثبوت دتا تے اس دے لئی وظیفہ جاری کر دتا۔ اک روز مہدی امامت دے لئی کھڑا ہويا تاں اک دیہاتی نے انہاں توں شکایت کیتی کہ امیر المومنین وچ اس توں پہلے وی آپ دے پِچھے نماز پڑھنا چاہندا سی لیکن ایہ خواہش پوری نئيں ہوئی مہدی نے نماز کھڑی کرنے وچ توقف کيتا جدوں تک اوہ شخص وضو کرکے نماز وچ شامل نئيں ہويا۔
شخصی کمزوری
[سودھو]مہدی دی سب توں وڈی کمزوری اپنی بیوی ملکہ خیزراں سی۔ اس دے سامنے اوہ بے بس ہوئے جاندا۔ اوہ اس اُتے اس درجہ مسلط سی کہ اس دے شعور تے ادراک تک حا حاوی ہوئے گئی سی۔ ہادی تے ہارون دے ضمن وچ کشمکش تے برآمکہ اُتے کیتے گئے نوازشات توں اس دا اندازہ بخوبی لگایا جاسکدا اے۔
وفات
[سودھو]وفات توں پہلے مہدی نے تریخ نوں دہراندے ہوئے ولی عہدی وچ تبدیلی کر دتی۔ اس نے عیسی بن موسی نوں تحدید تے ترغیب تے دباؤ ڈال کر ولی عہدی توں دسبردار کرکے اپنے بیٹے ہادی تے ہارون نوں اپنا جانشین نامزد کر دتا۔ عیسی نوں اس دے عوض اک کثیر رقم نقد تے بہت ساریاں جاگیر عطا کيتی گئی۔ مہدی 12 محرم، 25 جولائی 785ء، 169ھ وچ تینتالیس سال دی عمر وچ وفات پا گیا۔ اس دی مدت خلافت دس سال اک ماہ سی۔ اس نے وفات توں پہلے اپنے بیٹے ہادی تے ہارون نوں اَگڑ پِچھڑ اپنا ولی عہد مقرر کر دتا۔ اس دی وفات دے بارے وچ مختلف روایات نيں۔ اک دے مطابق اس دی موت شکار دے دروان زخمی ہونے نال ہوئی۔ لیکن دوسری روایت دے مطابق زہر خوارنی دی وجہ توں اس دا انتقال ہويا جو اک لونڈی نے اسنوں کھلایا سی۔
اولاد
[سودھو]آپ دے ست بیٹے سن ۔ موسیٰ الہادی، ہارون الرشید، علی بن محمد المہدی، عبیداللہ بن محمد المہدی، یعقوب بن محمد المہدی، اسحاق بن محمد المہدی تے ابراھیم بن محمد المہدی
آپ دی اولاد وچوں ملکہ خیزران توں دو بیٹے موسیٰ الہادی، ہارون الرشید تے اک بیٹی بانوقہ سی،
ریط بنت السفاح توں دو بیٹے علی بن محمد المہدی تے عبید اللہ بن محمد المہدی سن،
اک کنيز توں اک بیٹی عباسہ سی،
اک ہور کنيز بحیر بنت الاجہندہ توں تن بیٹیاں عالیہ، منصورا تے سلیمہ سی،
اک ہور کنيز توں دو بیٹے یعقوب بن محمد المہدی تے اسحاق بن محمد المہدی سن
اور اک کنيز توں سے اک بیٹا ابراہیم بن محمد المہدی سی۔[۱]
ہور ویکھو
[سودھو]حوالے
[سودھو]- ↑ تریخ ملت جلد 2سانچہ:مکمل حوالہ درکار
پیشرو المنصور |
خلیفۃ الاسلام 775ء – 785ء |
جانشین الہادی |