معتصم باللہ
المعتصم باللہ | |||||
---|---|---|---|---|---|
خلافت عباسیہ دا اٹھواں خلیفہ | |||||
راج ویلہ | 7 اگست 833ء – 5 جنوری 842ء | ||||
پیشرو | مامون الرشید | ||||
جانشین | الواثق باللہ | ||||
نسل | الواثق باللہ، المتوکل علی اللہ، محمد، احمد ، علی، عبداللہ | ||||
| |||||
خاندان | خلافت عباسیہ | ||||
پیؤ | ہارون الرشید | ||||
ماں | ماردہ | ||||
جم | 17 اکتوبر 796ء خلد محل، بغداد، خلافت عباسیہ، موجودہ عراق | ||||
موت | 5 جنوری 842ء (عمر 45 سال) عباسی سامرا، سامرا، خلافت عباسیہ، موجودہ عراق | ||||
دفن | جوثق محل، عباسی سامرا، سامرا، موجودہ عراق | ||||
مذہب | سنی اسلام |
ابو اسحاق محمد بن ہارون رشید (عربی: أبو إسحاق محمد بن هارون الرشيد) جو عام اپنے لقب معتصم باللہ (عربی: المعتصم بالله) دے ناں توں جانے جاندے نيں خلافت عباسیہ دا اٹھويں خلیفہ سی جس دا دور خلافت 833ء توں 842ء وچ اپنی موت تک رہیا۔ [۱] بمطابق ہجری تقویم 218ہجری وچ تخت نشاں ہويا تے بدستور 227ہجری تک خلیفہ رہیا۔ اُس دے عہدِ خلافت وچ مسئلہ خلق قرآن دے فتنے دا عروج رہیا۔
معتصم علانیہ ہم جنس پرست سن ۔[۲]
ناں و کنیت / لقب
[سودھو]نام محمد بن ہارون الرشید اے۔ کنیت ابو اسحاق تے لقب المعتصم باللہ العباسی اے۔[۳] مورخین نے اِسنوں المعتصم باللہ دے ناں توں پکاریا اے۔
ولادت
[سودھو]المعتصم دی ولادت بروز پیر 10 شعبان 180ھ مطابق 17 اکتوبر 796ء نوں بغداد دے خلد محل وچ ہوئی۔[۳] اُس وقت المعتصم دا باپ ہارون الرشید بحیثیتِ خلیفہ سی تے ہارون الرشید دے عہدِ حکومت دے دسويں سال المعتصم باللہ دی ولادت ہوئی۔
حلیہ
[سودھو]المعتصم باللہ دا رنگ سفید سرخی مائل سی جدوں کہ داڑھی گھنی سی۔ قد متوسط سی۔
تعلیم و تربیت
[سودھو]عباسی خلیفہ ہارون الرشید المعتصم نوں بہت چاہندا سی۔ اِسی چاہت دے سبب اک تعلیم یافتہ غلام ہر وقت المعتصم دے نال رہندا جو اُسنوں پڑھاندا رہندا۔ جدوں اوہ غلام فوت ہوئے گیا تاں ہارون الرشید نے کہیا: محمد! ( المعتصم دا اصلی ناں محمد اے ) ہن تواڈا غلام وی مرگیا، ہن بتلاو۔ المعتصم نے کہیا: ہاں! اوہ مرگیا تے وچ کتاب دی بلاء توں چھُٹ گیا۔ بعد وچ اوہ تعلیم توں بہرہ مند نہ ہوئے سکیا تے اَن پڑھ ہی رہیا۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ کچھ کچھ پڑھ لیندا سی تے اِسی قدر لکھ وی لیندا سی مگر بہ نسبت دوسرے خلفاء دے اوہ غیر تعلیم یافتہ ہی رہیا۔[۳]
ہارون الرشید، امین الرشید تے مامون الرشید دے عہد حکومت وچ
[سودھو]المعتصم ہارون الرشید دی وفات دے وقت صرف 13 سال دا سی۔ 809ء وچ جدوں امین الرشید برسر اِقتدار آیا تاں المعتصم شاہی محل وچ امین الرشید دی کفالت وچ رہیا۔ 813ء وچ جدوں مامون الرشید خلیفہ بن دے بغداد وچ داخل ہويا تاں تب المعتصم 17 سال دا سی۔ المعتصم وڈا قوی تے شجاع سی، علاوہ اَزاں اوہ صاحب معلومات وی سی۔ مامون الرشید اُسنوں اُس دی شجاعت دی بنا اُتے دل لگاو دے سبب نال رکھیا کردا سی۔ مامون الرشید نے المعتصم نوں شام تے مصر دا والی مقرر کر دتا۔ اِسی شجاعت و عظمت دے سبب مامون الرشید نے اپنے بیٹے عباسنوں خلافت توں محروم کردے ہوئے المعتصم نوں ولی عہد مقرر کيتا۔
خلافت تے تخت نشینی
[سودھو]جمعرات 18رجب218ھ مطابق 7 اگست833ء نوں عباسی خلیفہ مامون الرشید نے اِنتقال کيتا تاں طرطوس وچ ہی اُمرائے حکومت نے مامون الرشید دی ولی عہدی دے مطابق المعتصم دی بیعت کرلئی مگر لشکریاں یعنی افواج نے شورو غوغا کيتا کہ مامون الرشید دے بیٹے عباس بن مامون الرشید نوں بحیثیتِ خلیفہ تخت نشاں کيتا جائے۔ المعتصم نے عباس بن مامون الرشید نوں دربارِ شاہی وچ طلب کيتا۔ عباس نے حاضر ہوکے بطیب خاطر اپنے چچا المعتصم دی بیعت کرلئی تاں شاہی افواج وچ مچا ہنگامہ ختم ہوئے گیا۔[۴]
قلعہ طوانہ دی اِنہدامی
[سودھو]مامون الرشید نے طوانہ دی جس قلعہ بندی دا حکم اپنے اواخر ایام وچ دتا سی۔ المعتصم نے اُسنوں اِسی حالت وچ منہدم کردینے دا حکم دے دتا۔ اُس دی وجہ توں اوتھے جس قدر اسلحہ تے دوسرا سازو سامان جمع کر ليا گیا سی اُس وچوں جو بار کرکے لیایا جاس دا اوہ لے آیا۔ تے باقی نوں جلا دتا گیا تے جنہاں لوکاں نوں مامون الرشید نے اوتھے آباد کيتا سی، اُنئيں اپنے اپنے وطن جانے دی اجازت دے دتی گئی۔ ایہ واقعہ ماہِ شعبان 218ھ وچ ہويا۔[۴][۵]
بابک خرمدین دا انجام
[سودھو]مامون الرشید نے مردے وقت المعتصم نوں وصیت کيتی سی کہ خرمیاں توں غفلت نہ کرنا ورنہ اُنہاں دا فتنہ بہت خطرناک اے۔ 218ھ مطابق 833ء وچ ہی اصفہان، ہمدان، ماسیزان تے مہرجانقذق دے ہزا رہیا پہاڑی باشندے بابک خرمدین دے مذہب وچ داخل ہوئے گئے۔ تے سب نے مجتمع ہوکے ہمدان دے علاقہ وچ علم بغاوت بلند کر دتا۔ المعتصم نے اِنہاں دے مقابلے وچ بہت ساریاں افواج روانہ کيتياں۔ آخری فوج اسحاق بن ابراہیم بن مصعب دی امارت وچ اِس سال ماہِ شوال وچ روانہ کيتی گئی تے اسحاق بن ابراہیم نوں تمام علاقہ جبال دا امیر وی مقرر کر دتا گیا سی۔ اسحاق بن ابراہیم ماہِ ذیقعد وچ اِس جماعت دے مقابلہ اُتے روانہ ہويا تے 8 ذوالحجہ نوں اِس فتح دا مراسلہ بشارت بغداد وچ پڑھیا گیا۔ صرف ہمدان دے علاقہ وچ اُس نے سٹھ ہزار مرتدین نوں جو بابک خرمدین دے پیروکار بن گئے سن، قتل کر دتا گیا۔ باقی خرمی رومی علاقےآں نوں بھج نکلے۔[۴] اتوار 11 جمادی الاول 219ھ مطابق 24 مئی 834ء نوں اسحاق بن ابراہیم علاقہ جبال توں خرمیاں تے دوسرے اَمان حاصل کردہ قیدیاں دے نال بغداد آیا۔ خواتین تے بچےآں نوں چھڈ کے اسحاق بن ابراہیم نے خرمیاں دی اِنہاں تمام لڑیائیاں وچ اُنہاں دے تقریباً اک لکھ آدمی قتل کردیے سن ۔[۶]
221ھ وچ اک بار فیر خرمیاں دا فتنہ عروج نوں پہنچ گیا تاں المعتصم نے اپنے سب توں وڈے ترکی سپہ سالار افشین نوں بابک خرمدین دی مہم اُتے متعین کرنا چاہیا۔ اُس دی روانگی توں پہلے ہی ابو سعید محمد بن یوسف نوں اردبیل بھیجیا تاکہ اوہ اُنہاں قلعےآں دی مرمت کروائے جو خرمیاں دے ہتھوں تباہ ہوئے سن ۔ اِس اثناء وچ بابک خرمدین تے اُس دے خرمی سردار عصمت نے متعدد حملے کیتے۔ ابوسعید محمد بن یوسف نے اُنئيں ہر حملے وچ شکست دتی۔
عباسی ترکی سپہ سالار افشین تے بابک خرمدین دے درمیان عرصہ مدید تک معرکے ہُندے رہے۔ افشین بھاری کمک لے کے اُس دے مقابلے نوں روانہ ہويا۔ بابک خرمدین نوں معلوم ہويا تاں اوہ شب خون مارنے نوں نکلیا۔ افشین نوں اِس دی خبر ہوئے گئی تے اُس نے اپنی حسن تدبیر توں بفاء الکبیر نوں اوتھے توں کڈ لیا تے بابک خرمدین دا مقابلہ ترکی سپہ سالار ہشیم توں ہوئے گیا۔ ہشیم نوں مقابلہ وچ ناکامی ہوئی تاں افشین نے بابک خرمدین دے عقب توں حملہ کر دتا۔ بابک خرمدین دی تمام فوج اِس معرکہ وچ کم آگئی۔ بابک خرمدین بے سرو سامانی دے عالم وچ معدودے چندے افراد دے ہمراہ اوتھے توں بھجیا تاں شہر موقان پہنچیا۔ اوتھے بقیہ لشکر نوں لے کے مقام بد اُتے آ پہنچیا۔ ماہِ ربیع الاول 222ھ مطابق فروری/مارچ837ء نوں افشین نے بابک خرمدین دے مرکزی مقام " بد " اُتے حملہ کر دتا تے کافی تاخت و تاراج کيتی۔
بغداد وچ المعتصم نے جعفر خیاط دی سرکردگی وچ اک عظیم الشان لشکر مع تیس لکھ درہم مصارف فوج دے کے روانہ کيتا۔ فریقین وچ سخت خونریزی ہوئی۔ آخر کار افشین تے جعفر خیاط دی مشترکہ فوج غالب آگئی تے مقام " بد " وچ داخل ہوئے گئی۔ محلات وچ اگ لگیا دتی گئی۔ بابک خرمدین ایتھے توں بھج نکلیا۔ ابو الساج نے اُس دا تعاقب کيتا۔ بابک خرمدین دی ماں تے اُس دا بھائی معاویہ گرفتار کر لئی گئے۔ بابک خرمدین جبال آرمینیاء وچ جا چھپا۔ افشین دے جاسوس اُس دے تعاقب وچ پِچھے پِچھے سن ۔ سہل بن سباط نے بابک خرمدین نوں دیکھ لیا تاں اُس دی تعظیم و تکریم دے بہانے وچ اُسنوں اپنے قلعہ وچ لیا کے رکھیا تے اِس دی خبر افشین نوں دے دی۔ دوسرے دن شکار دے بہانے بابک خرمدین نوں جنگل وچ لیا کے افشین دے سپہ سالاراں دے ہتھ گرفتار کروا دتا۔ بابک خرمدین افشینکے سامنے پیش کيتا گیا۔ اُس نے اِسنوں قید خانہ بھجوا دتا۔ اِس خدمت دے صلہ وچ سہل بن سباط نوں اک لکھ درہم تے اُس دے بیٹے معاویہ بن سہل نوں اک ہزار درہم دتے گئے تے سہل بن سباط نوں جواہرات توں مرصع اک پیٹی کمربند دی دتی گئی۔ افشین نے تمام رُوداد المعتصم دے حضور بھیجی۔ خلیفہ نے افشین نوں سامرا طلب کيتا۔ ماہِ شوال 222ھ مطابق ستمبر/اکتوبر 837ء نوں افشین مقام برزند توں سامرا نوں روانہ ہويا۔ ہر منزل اُتے خلیفہ دے حکم توں افشین دی کمالِ عزت افزائی کيتی جاندی۔ اک قاصد خاص خلیفہ دا معہ خلعتِ فاخرہ تے اک راس عربی گھوڑے دے افشین توں ملدا۔ جس وقت افشین سامرا پہنچیا تاں ولی عہد شہزادہ الواثق باللہ مع سرداران تے اراکین سلطنت دے اِستقبال نوں آیا تے کمال توقیر توں قصر شاہی " مطیرہ " وچ ٹھہرایا۔ تے اِسی قصر شاہی وچ بابک خرمدین نوں وی رکھیا گیا۔ خلیفہ المعتصم دے حکم توں افشین دے سر اُتے تاج رکھیا گیا۔ تے قیمتی خلعت پہنائی گئی۔ ویہہ لکھ درہم بطور صلہ مرحمت دی گئے تے دس لکھ درہم لشکریاں وچ تقسیم کیتے گئے۔ پیر 7 صفر [[[223ھ]]] مطابق 7 جنوری 838ء نوں خلیفہ دے حکم دے مطابق بابک خرمدین نوں دربارِ شاہی وچ طلب کيتا گیا تے اُس دے ہتھ پیر کٹ دینے دا حکم جاری ہويا۔ فوراً حکم دی تعمیل ہوئی تے بابک خرمدین دا سر خراسان بھیج دتا گیا تے بقیہ لاش نوں سامرا وچ صلیب اُتے چڑھا دتا گیا۔ بابک خرمدین دے پنجہ ظلم توں 60 ہزار 600 مسلمان خواتین تے اُنہاں نوں بچےآں نوں حالت یرغمالی توں آزاد کروایا گیا۔ اُس دے بھائی عبد اللہ نوں بغداد وچ صلیب اُتے چڑھا دتا گیا۔[۷][۸][۹]
علویاں دا دعویٰ خلافت
[سودھو]المعتصم دے عہد وچ اہل بیت دے سربراہ محمد بن القاسم بن علی بن عمر بن علی زین العابدین بن حسین بن علی بن ابی طالب سن ۔ محمد بن القاسم مدینہ منورہ وچ رہیا کردے سن ۔ بہت عابد و زاہد تے نیک سیرت مشہور سن ۔ امامیہ شیعہ فرقہ دے نويں امام محمد تقی المعروف بہ محمد الجواد 24 سال دی عمر وچ 30 ذیقعد 220ھ مطابق 29 نومبر 835ء نوں بغداد وچ فوت ہوئے۔ اُنہاں دے نکاح وچ مامون الرشید دی بیٹی ام الفضل سی۔ جدوں امام موصوف فوت ہوئے تاں ام الفضل واپس شاہی محل بغداد وچ اپنے چچا المعتصم دے پاس آ گئی تے ایتھے رہنے لگی۔ اہل بیت دے بزرگ محمد تقی فوت ہوئے تاں شیعاں نے اُنہاں دے ست سالہ بیٹے علی نقی نوں اپنا اِمام قرار دتا۔ زیدیہ جماعت نے محمد بن القاسم نوں اپنا اِمام بنالیا۔ اک فتنہ پرور خراسانی مدینہ منورہ آیا تاں اوہ محمد بن القاسم دے ایتھے مدینہ منورہ وچ اُنہاں دے پاس ہی رہنے لگا۔ اُس نے ایہ خیال محمد بن القاسم دے ذہن وچ مستحکم کر دتا کہ " آپ ہی مستحق خلافت نيں "۔ جو لوک خراسان توں حج کرنے آئے اُنہاں نوں امام موصوف دے پاس لیا کے بیعت کروائی۔ فیر تاں کچھ عرصہ بعد معتقدین دی کثرت ہُندتی گئی۔ اوہ خراسانی امام محمد بن القاسم نوں لے کے جرجان چلا گیا تے مصلحتاً کچھ روز روپوش رہے۔ جدوں روساء تے اُمراء نے وی بیعت کرلئی تاں اُس نے امام محمد بن القاسم نوں ظہور دی رائے دتی تے لوکاں نوں علانیہ " رضاء من آل محمد " دی دعوت دینے لگا۔ عبد اللہ بن طاہر نے اِس طوفان بغاوت نوں روکنے دی طرف توجہ دتی۔ طالقان دے اطراف وچ متعدد لڑیائیاں لڑیاں گئیاں تے ہر لڑیائی وچ امام محمد بن القاسم نوں ہزیمت اُٹھانا پئی۔ آخر امام محمد بن القاسم پِچھے ہٹ گئے تے شہر نساء چلے گئے۔ اوتھے پہنچے تاں نساء دے عامل نے اُنئيں گرفتار کرکے عبد اللہ بن طاہر دے پاس بھیج دتا۔ عبد اللہ بن طاہر نے اِنئيں بغداد المعتصم دے پاس پہنچیا دتا۔ ایہ ماہِ ربیع الثانی 219ھ مطابق اپریل/مئی834ء نوں المعتصم دے سامنے حاضر کیتے گئے۔ المعتصم نے اِنئيں مسرور الکبیر یعں ی خلیفہ ہارون الرشید دے خدمت گار دے پاس سامرا وچ قید کروا دتا۔ جس مقام اُتے قید کيتا گیا اُس دی وسعت تن گز لمبی سی تے دو گز چوڑی سی۔ تن دن اِس کوٹھڑی وچ رکھیا گیا بعد وچ بیڑ حجرے وچ منتقل کر دتا گیا تے کھانا وی جاری رہیا مگر پہرہ بٹھا دتا گیا۔ عید الفطر دی شب 9 اکتوبر834ء نوں محمد بن القاسم روشندان دی راسی دے ذریعہ توں روشندان تک چڑھ کر قید خانے توں فرار ہوئے۔ جدوں قید خانہ دے خادم صبح کھانا لے کے پہنچے تاں اوہ غائب ہوچکے سن ۔ حکومتی اعلان دے مطابق اُنہاں دی نشان دہی کرنے والے نوں اک لکھ درہم اِنعام دینے دا وعدہ کيتا گیا، منادیاں نے منادی دی مگر اُنہاں دا قطعی پتہ نہ چلا۔ محمد بن القاسم ایويں غائب ہوئے کہ اوہ فیر دوبارہ منظر عام اُتے نئيں آ سکے۔ شیعاں دی زیدیہ جماعت اُنئيں امام مہدی کہندی اے کہ زندہ غائب ہوئے گئے نيں۔ امام محمد بن القاسم دے غائب ہُندے ہی اُنہاں دے پیروکاراں دی تعداد منتشر ہوئے گئی۔[۱۰]
المعتصم باللہ بحیثیتِ خلیفہ و حکمران
[سودھو]مامون الرشید دے زمانہ حکومت وچ جو نظامِ سلطنت قائم ہويا سی، المعتصم نے اُسی نوں برقرا رکھیا البتہ اُس نے فوج دے نظام نوں بہت تقویت و ترقی دتی۔ اِسی ترقی و تقویت توں اُسنوں کثیر فتوحات دا موقع وی ملا۔ اِسی نظام دے بدولت اُس نے بادشاہانِ آذربائیجان، طبرستان، سیستان، اشیاصح، فرغانہ، طخارستان، صفہ تے شاہِ کابل نوں وی قید کيتا۔ مغیرہ بن محمد کہندے نيں کہ جِنّے بادشاہ المعتصم دے دروازے اُتے جمع ہوئے، کدی کسی بادشاہ دے وقت وچ جمع نہ ہوئے سن ۔[۱۱]
فتنہ خلق قرآن
[سودھو]المعتصم باللہ دے عہد دی اولیات
[سودھو]المعتصم پہلا بادشاہ اے جس دے عہدِ حکومت وچ باورچی خانہ دا خرچ دن دونا رات چوگنا ہوئے گیا حتیٰ کہ اک ہزار دِینار روزانہ دا خرچ ہوئے گیا سی۔[۱۲]
المعتصم باللہ تے اٹھ دا ہندسہ
[سودھو]المعتصم باللہ نوں مثمن وی کہیا جاندا اے کیونجے 8 دا ہندسہ اُس دی شخصیت دے نال لازم و ملزوم ہوچکيا سی :
وہ بنو عباس دا اٹھواں خلیفہ سی۔ اُس دی ولادت برج عقرب وچ ہوئی جو دائرۃ البروج دا اٹھواں برج اے۔ ہارون الرشید دی اٹھويں اولاد سی۔ اُس نے 8 سال 8 ماہ 8 یوم حکومت کیتی۔ 180ھ وچ پیدا ہويا جس وچ 8 دا ہندسہ نمایاں اے یعنی کہ دوسری صدی ہجری دا اٹھواں عشرہ۔ 218ھ وچ تخت نشاں ہويا اِس وچ وی 8 دا ہندسہ نمایاں اے۔ 8 فتوحات کيتياں جنہاں وچ اوہ کامیاب ہويا۔ 8 وڈے دشمناں کوقتل کيتا۔ اپنی وفات دے بعد 8 لڑکے تے 8 لڑکیاں پِچھے چھڈن۔ 8محل تعمیر کروائے تے 8 سراواں بنواواں۔ 8 لکھ دینار سرخ تے 8 لکھ درہم سفید چھڈے۔ 8 ہزار گھوڑے تے 8 ہزار غلام تے 8 ہزار لونڈیاں متروکہ چھڈیا۔[۱۲][۱۳]
آخری ایام تے وفات
[سودھو]یکم محرم الحرام 227ھ نوں المعتصم دی بیماری دا آغاز ہويا۔ مرض الموت وچ اوہ ایہ آیت تلاوت کردا رہیا: حَتّٰی اِذَا فَرِحُوْا بِمَا اُوْتُوْا اَخَذْنَا ھُمْ بَغْتَۃً۔ حالت نزع وچ کہندا جاندا سی کہ: " تمام حیلے جاندے رہے ہن کوئی باقی نئيں رہیا۔ کدی ایہ کہنے لگدا : " مینوں اِنہاں لوکاں وچوں کڈ لے چلو"۔ آخری دعا جو اُس نے دی اوہ ایہ سی کہ: " اِلہ العالمین تاں خوب جاندا اے کہ وچ تیرے توں نئيں بلکہ اپنے آپ توں ڈردا سی۔ تیرے توں اُمید رکھدا سی، اپنے توں نئيں "۔[۱۴] آخر بروز جمعرات 18 ربیع الاول227ھ مطابق 5 جنوری 842ء نوں 45 سال دی عمر وچ المعتصم اپنے ہی تعمیر کردہ راجگڑھ سامرا وچ فوت ہويا۔[۱۵]
حوالے
[سودھو]- ↑ Bosworth 1993, p. 776.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۳.۰ ۳.۱ ۳.۲ جلال الدین سیوطی: تریخ الخفاء، صفحہ 374، ذکر تحت خلیفہ عباسی المعتصم باللہ العباسی۔
- ↑ ۴.۰ ۴.۱ ۴.۲ ابن جریر طبری: تریخ الرسل و الملوک، جلد 6، صفحہ 370۔ طبع لاہور
- ↑ ابن خلدون: تریخ ابن خلدون، جلد 7، حصہ دوم، صفحہ 126۔
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الرسل و الملوک، جلد 6، صفحہ 371۔ طبع لاہور
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الرسل والملوک، جلد 6، تلخیص از صفحہ 371 توں 378، ذکر تحت سنۃ 221ھ - 223ھ، طبع لاہور۔
- ↑ ابن خلدون: تریخ ابن خلدون، جلد 7، حصہ دوم، صفحہ 130 توں 142۔
- ↑ یعقوبی: تریخ الیعقوبی، جلد 3، صفحہ 578۔
- ↑ ابن جریر طبری: تریخ الرسل و الملوک، جلد 6، صفحہ 371۔ ذکر تحت سنۃ 219ھ، طبع لاہور۔
- ↑ جلال الدین سیوطی: تریخ الخلفاء، صفحہ 377۔ ذکر تحت المعتصم باللہ العباسی
- ↑ ۱۲.۰ ۱۲.۱ جلال الدین سیوطی: تریخ الخلفاء، صفحہ 378۔ ذکر تحت المعتصم باللہ العباسی
- ↑ ابن الاثیر: تریخ الکامل، جلد 6 صفحہ 215۔
- ↑ جلال الدین سیوطی: تریخ الخلفاء، صفحہ 377، ذکر تحت خلافۃ المعتصم باللہ العباسی۔
- ↑ جلال الدین سیوطی: تریخ الخلفاء، صفحہ 376، ذکر تحت خلافۃ المعتصم باللہ العباسی۔
Cadet branch of the بنو ہاشم جم: اکتوبر 796ء موت: 5 جنوری 842ء
| ||
مناصبِ اہل سنت | ||
---|---|---|
پیشرو مامون الرشید |
خلیفہ اسلام 7 اگست 833ء– 5 جنوری 842ء |
جانشین الواثق باللہ |
[[گٹھ:]]