ولید بن عبدالمالک
ولید بن عبدالمالک | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
(عربی وچ: الوليد بن عبد الملك) | |||||||
جم | سنہ 668 | ||||||
وفات | 23 فروری 715 (46–47 سال) | ||||||
شہریت | |||||||
اولاد | ابراہیم بن ولید ، عباس بن الولید بن عبد الملک ، یزید بن ولید ، عبد العزیز بن عبد الولید | ||||||
والد | عبدالملک بن مروان | ||||||
بہن/بھائی | |||||||
خاندان | خلافت امویہ | ||||||
مناصب | |||||||
|
|||||||
دفتر وچ ۹ اکتوبر ۰۷۰۵ – ۲۳ فروری ۰۷۱۵ |
|||||||
| |||||||
عملی زندگی | |||||||
پیشہ | سیاست دان ، راجپال ، خلیفہ | ||||||
پیشہ ورانہ زبان | عربی | ||||||
ترمیم |
ولید بن عبدالملک (668-715) بنو امیہ دے خلیفہ سن جنہاں نے 705 توں لے کے 715 تک حکومت کیتی۔
ولید بن عبد الملک (715-668) بنو امیہ دا چھٹا خلیفہ سی۔ اندلس، سندھ تے وسط ایشیا دے علاقے فتح کیتے۔ حجاج بن یوسف، طارق بن زیاد، قتیبہ بن مسلم تے محمد بن قاسم اس دے نامور سپہ سالار سن ۔
ابتدائی حالات تے تخت نشینی
[سودھو]عبدالملک نے اپنی زندگی ہی وچ اپنے دونے بیٹےآں ولید تے سلیمان بن عبدالملک نوں علی الترتیب اپنا جانشین نامزد کر دتا سی۔ چنانچہ باپ دی وفات دے بعد 705ء وچ ولید سربراہ سلطنت ہويا۔ عبد الملک علم و فنون دا دلدادہ سی لیکن ولید نوں علم و ادب توں کوئی دلچسپی نہ سی۔ جس قدر کوششاں تحصیل علم وچ اس دے لئی کيتیاں گئیاں اوہ ناکام رہیاں۔ لیکن اس کمی دے باوجود اک حکمران دی حیثیت توں اوہ اصول جہانبانی تے کشور کشائی وچ اپنے پیشرو توں کم نہ سی۔ اس دا دور امن و امان دا زمانہ سی۔ اسنوں باپ توں عظیم سلطنت ورثہ وچ ملی سی۔ خوش قسمتی توں اپنے زمانے دے بہترین سپہ سالار اس دے نال سن ۔ جنہاں دی بدولت فتوحات دا ایسا سلسلہ شروع ہويا جس توں عہد فاروقی دی یاد تازہ ہوئے گئی۔ انہاں فتوحات دی بدولت اس دور نوں اسلام دی تریخ وچ اک خاص مقام حاصل اے ۔
لڑائیاں
[سودھو]ولید دے ویلے مسلماناں دی تاریخ دیاں اہم لڑائیاں ہوئیاں جنہاں دے نتیجے وچ پاکستان، مڈللے ایشیاء، سپین، پرتگال تے فرانس دے کج حصے تے مسلماناں دا قبضہ ہو گیا۔
خلیفہ ولید بن عبد الملک دے دور وچ سپین، ترکستان تے پاکستان دے وسیع علاقے فتح ہوئے۔ خلیفہ ولید دے دور وچ عرب اپنی تریخ دی سب توں وڈی سلطنت قائم کر چکے سن جس دا دنیا وچ کوئی حریف نہ سی۔
بلخ و طخارستان دی فتح
[سودھو]ترکستان (ماوراء النہر) دا علاقہ جو خراسان توں شمال مشرق دی جانب واقع سی، دے حکمران اکثر سرکشی تے بغاوت اُتے آمادہ رہندے سن ۔ قتیبہ بن مسلم وی بہادر تے نامور جرنیل سی اس نے ترکستان دے تمام علاقہ دی مکمل تسخیر دا جامع منصوبہ بنایا۔ 86ھ /705ء وچ قتیبہ پہلی بار دریائے جیحاں نوں عبور کرکے ماوراء النہر دے علاوہ وچ داخل ہويا۔ ترکستان دے حکمران اس دی آمد توں گھبرا گئے تے اَگڑ پِچھڑ اطاعت قبول کرنے لگے۔ بلخ تے طخارستان دے حکمراناں نوں مطیع کرنے دے بعد قتیبہ نے اپنے بھائی صالح نوں اوتھے دا نگران مقرر کرکے واپسی اختیار کيتی تے مرو وچ قیام پزیر ہويا۔ صالح نے کاشان تے فرغانہ دی تسخیر مکمل کے لی ۔
بیکند دی فتح
[سودھو]706ء قتیبہ نے بخارا دے اک اہم شہر بیکند اُتے لشکر کشی کيتی۔ شعدی تے بخاری قبیلے نے مل کے مزاحمت دی مگر ناکامی دا منہ دیکھنا پيا۔ تے قلعہ بند ہوئے گئے مسلماناں نے یلغار جاری رکھی۔ اہل بیکند نے گھبرا کر صلح کر لئی۔ قتیبہ صلح دے بعد حالے واپس پلٹا ہی سی کہ اہل بیکند نے بدعہدی دے مرتکب ہوئے کے مسلمان حاکم تے اس دے عملہ نوں قتل کر دتا۔ چنانچہ قتیبہ فوراً پلٹا تے بیکند نوں فتح کرنے دے بعد مجرمین نوں قرار واقعی سزا دتی ۔
فتح بخارا
[سودھو]بیکند دی تسخیر دے بعد دوسرے سال 89ھ /708ء وچ قیتبہ دوبارہ ترکستان اُتے حملہ آور ہويا۔ خاقان چین دے بھتیجے نے قتیبہ دی آمد دی خبر پاکر 2 لکھ ترک تے سغد قبائلیاں دے ہمراہ اس دی راہ روکنے دی کوشش کيتی۔ مسلماناں دی تعداد اگرچہ مقابلتاً بے حد کم سی لین انہاں دے حوصلہ تے عزم دے سامنے دشمن دی اک نہ چلی تے اسنوں ناکامی دا منہ دیکھنا پرا۔ قتیبہ نے پیش قدمی جاری رکھی تے خاص بخارا دا نقشہ منگوایا تے نويں ہدایات روانہ کيتياں۔ انہاں ہدایات دے مطابق قتیبہ نے 90ھ / 710ء وچ دوبارہ بخارا اُتے حملہ کيتا۔ فریقین دے درمیان خونریز جنگ ہوئی اہل سغد تے ترک وڈی بے جگری توں لڑے۔ نیڑے سی نا مسلمان فوج دے پیر اکھڑ جاندے کہ خیمےآں وچ مقیم عورتاں باہر نکل آئیاں تے مجاہدین دے گھوڑےآں نوں مار مار دے واپس میدان جنگ وچ دھکیل دتا۔ مسلمان سپاہی دوبارہ میدان جنگ وچ پلٹ کر دشمناں اُتے ٹُٹ پئے تے انھاں شکست دے کے بخارا اُتے قبضہ کر ليا۔ قیتبہ نے اوتھے اک مسجد دی تعمیر دی تے مسلماناں دے لئی مکانات بنوائے جتھے بنو تمیم تے ہور عرب قبیلے آباد ہوئے۔
تسخیر سمرقند
[سودھو]اہل سمرقند نے ترکستانی مہمات دے دوران مسلماناں دے نال معاہدہ دوستی نوں بالائے طاق رکھدے ہوئے ہور ترکستانی ریاستاں دی مدد کيتی سی۔ قتیبہ سمرقندیاں نوں انہاں دی بدعہدی دا مزا چکھانا چاہندا سی۔ اس لئی ہن قیتبہ نے سمرقند دا محاصرہ کے لیا۔ اہل سمر قند نے اردگرد دے حکمراناں نوں مدد دے لئی پکاریا۔ تے خود قلعہ بند ہوئے گئے۔ قیتبہ نوں ترک ریاستاں دے ارادہ دا علم ہوئے گیا تاں اس نے اپنے بھائی صالح نوں مامور کيتا کہ اوہ ترکستانی فوج نوں راہ ہی وچ روک دے۔ صالح نے انہاں اُتے اچانک حملہ کرکے انہاں نوں تتر بتر کر دتا تے مال غنیمت لے کے سمرقند واپس پرت آیا۔ اس شکست نے سغدیاں دی کمر ہمت توڑ دتی چنانچہ انھاں نے مجبور ہوئے کے صلح کيتی درخواست کيتی جو منظور کر لئی گئی۔ سغدیاں نے 12 لکھ درہم سالانہ خراج دی ادائیگی منظور کر لئی۔ قتیبہ نے اوتھے وی مسجد دی تعمیر دی اہل سغد دا عقیدہ سی کہ جو کوئی انہاں بتاں نوں توڑے گا اوہ تباہ و برباد ہوئے گا۔ لٰہذا قتیبہ نے خدائے واحد دی برتری، توحید دے درس تے باطل عقائد دی بیخ کنی دے لئی تمام بتاں نوں توڑنے دا حکم دتا۔ جدوں اہل اسلام نوں کوئی گزند نہ پہنچیا تاں بوہت سارے سغدی متاثر ہوئے کے مسلمان ہوئے۔ سمرقند دی تسخیر 93ھ /711ء وچ مکمل ہوئی ۔
خوارزم دی فتح
[سودھو]713ء وچ خوارزم شاہ دے بھائی خرزاد نے ملکی نظم و نسق اُتے زبردستی قبضہ کر ليا سی۔ لٰہذا خوارزم شاہ دی درخواست اُتے قتیبہ نے خوارزم اُتے فوج کشی دی تے خرزاد نوں شکست دے کے خوارزم شاہ نوں تخت نشین کر دتا مگر خوارزم شاہ اپنی کمزوری دی بنا اُتے اپنے ہی لوکاں دے ہتھوں قتل ہوئے گیا۔ چنانچہ قتیبہ نے خوارزم نوں باقاعدہ سلطنت اسلامیہ وچ شامل کرکے اپنے بھائی عبد اللہ نوں اوتھے دا حاکم مقرر کر دتا۔
شاش تے فرغانہ اُتے قبضہ
[سودھو]شاش تے فرغانہ دے حکمران سابقہ جنگاں وچ اپنے ترکستانی ہمسایاں دے حلیف رہ چکے سن لہذا قتیبہ نے 715ء وچ شاش تے فرغانہ اُتے قبضہ کرکے اموی سلطنت دی حداں چین تک پھیلا داں استوں علاوہ خجستان وی لشکر اسلامی دے اگے نہ ٹھہر سکیا تے اموی سلطنت دا جز بنیا۔
چین اُتے حملہ
[سودھو]715ء وچ ترکستان دی باقاعدہ تسخیر دے بعد قیتبہ نے چین اُتے حملہ دا منصوبہ بنایا۔ کاشغر فتح کرنے دے بعد قیتبہ چینی حددود وچ داخل ہوئے گیا۔ فریقین دے درمیاں صلح کيتی گفتگو دا آغاز ہويا مسلمان سفیر خاقان چین دے پاس گئے خاقان نے مسلماناں دے وفد نوں متاثر کرنے دی کوشش کيتی مگر وفد دی طرف توں خاقان نوں بتا دتا گیا کہ قیتبہ نے قسم کھادی اے کہ اوہ اس وقت تک چین توں نہ بیٹھے دا جدوں تک اوہ چین توں خراج وصول نہ کر لے۔ خاقان چین نوں مسلماناں دے عزم و استقلال دے سامنے ہتھیار سُٹن پئے لہذا جزیہ دی ادائیگی اُتے معاہدہ صلح ہويا۔ خاقان نے بیش قیمت تحائف وی قیتبہ دے پاس روانہ کیتے اس طرح لشکر اسلام فتح مندانہ واپس لُٹیا۔
ولید بن عبد الملک تے پاکستان
[سودھو]ولید بن عبد الملک دے دور وچ سندھ، بلوچستان تے پنجاب دا کچھ حصہ بنو امیہ دی خلافت دا حصہ بن گیا اس طرح توں ولید بن عبد الملک قدیم پاکستان دا پہلا خلیفہ سی تے ایہ علاقہ اک ایسی ریاست دا حصہ بن گیا جس دی سرحداں دریائے سندھ توں فرانس تک سن، جس دا دار الخلافہ دمشق سی تے جس دی بولی عربی سی۔ پاکستان دا تعلق ہمیشہ دے لئی مذہبی طور اُتے اسلام توں تے ثقافتی طور اُتے عرب توں جڑ گیا اس طرح توں پاکستان دی قریبا 4000 سالہ تریخ وچ ایہ اموی خلیفہ ولید بن عبد الملک انہاں چند گنے چنے لوکاں وچ شامل اے۔ جنھاں نے پاکستان اُتے ہر لحاظ توں گہرے اثرات ڈالے۔
بد قسمتی توں بنو امیہ دی روشن خیالی تے علم پروری وچ سیاسی وجوہات دی بنا اُتے پاکستان نوں حصہ کم مل سکیا جِنّا کہ دوسرے علاقےآں نوں خاص طور اُتے سپین نوں ملا۔
یہ کریڈٹ اس شخص نوں جاندا اے کہ سندھ دے قید خانے توں اک عورت مدد نوں پکارتی اے تے ولید دی انتظامیہ لبیک کہندی اے تے فوری طور اُتے اک دور افتادہ مشکل تے دشمن ملک وچ اس عورت دی مدد تے رہائی دے لئی کمر بستہ ہوئے جاندی اے۔ حالانکہ اموی ریاست اس وقت کئی تے محاذاں اُتے وی بر سر پیکار سی۔
پاکستان وچ ولید دے کردار نوں کم کيتا جاندا اے تے محمد بن قاسم دے کردار نوں زیادہ حالانکہ فیصلہ کرنے، سپہ سالار دا انتحاب، فوج تے وسائل دی فراہمی تے فیر مسلسل رہنمائی تے رابطہ ایہ ولید تے اس دی انتظامیہ دا ہی کم سی۔
اندلس، یورپ تے دنیا اُتے اثرات
[سودھو]ولید دے دور وچ اندلس دی فتح تریخ دا اہم واقع اے۔ جس نے مستقبل دی ہسپانوی، یورپی تے دنیا دی تریخ نوں ہمیشہ دے لئی بدل کے رکھ دتا۔ بنو امیہ دی علم دوست انصاف پسند تے روادار طبیعت نے ایداں دے ماحول نوں جنم دتا جو اک شاندار رہتل دی تخلیق دا باعث بنیا۔ سائنس، فلسفہ، ادب تے دوسرے فنون نے اک نواں جنم اندلس وچ لیا جس نے یورپ تے فیر پوری دنیا نوں گہرے طور توں متاثر کيتا۔
بازنطینی روم دے خلاف مہمات
[سودھو]خلیفہ عبدالملک بن مروان دی جنگ سباستوپولیس 692ء وچ فتح دے بعد بازنطینی روم وچ 20 سال دا انتشار رہیا جس دا فائدہ اٹھاندے ہوئے نويں خلیفہ ولید بن عبد الملک نے بازنطینی روم (ایشیائے کوچک دے علاقے یعنی موجودہ ترکی دے علاقے) دے خلاف مہمات شروع کيتياں- اس جوف دے سالار، اس دے بھائی مسلمہ بن عبدالملک تے اس دا بیٹا عباس بن ولید سن ۔ انہاں نے ايسے سال حصن بونق، حصین اخرام تے حصین بوسن فتح کیتے۔ اگلے سال عباس دے رومیاں اُتے مسلسل دباؤ توں اوہ پِچھے ہٹ کر طوانہ دے قلعہ وچ محصور ہونے اُتے مجبور ہوئے گئے۔ بالاخر محاصرہ طوانہ 707ء توں 708ء دے نتیجے وچ عباس نے قلعہ فتح کرکے انہاں نوں پِچھے دھکیل دتا۔ مسلمہ نے عموریہ دا قلعہ وی فتح کيتا تے عباس آرمینیا وچ گھس گیا۔ ولید دے عہد حکومت دے خاتمے تک ایہ فاتحین طرسوس تے انطاکیہ تک علاقے فتح کر چکے سن ۔
ولید دا سنہری زمانہ
[سودھو]بقول سر ولیم میور ولید اول دا زمانہ اسلام دی تریخ دا شاندار ترین دور اے۔ فتوحات، وسعت سلطنت۔ ملکی استحکام، امن و امان، خوشحالی تے تہذیبی و ثقافتی ترقی دے لحاظ توں ایہ دور انتہائی بلند تے ممتاز مقام رکھدا اے اس دور وچ ہونے والی فتوحات دا دائرہ اس قدر وسیع سی کہ عہد فاروقی دی یاد تازہ ہوئے جاندی اے جے محض فتوحات ہی دی عظمت و معراج دی کسوٹی قرار دتا جائے تاں وی ایہ بنوامیہ دا شاندار ترین دور کہلانے دا یقیناً مستحق اے اس دور دی خصوصیات درج ذیل نيں۔
وسعت و سلطنت تے فتوحات
[سودھو]اس دور دی سب توں وڈی خصوصیت اوہ عظیم الشان فتوحات نيں جنہاں دا ذکر پہلے کيتا جا چکيا اے۔ سندھ وچ محمد بن قاسم، ترکستان تے چین وچ قیتبہ بن مسلم، سپین تے پرتگال وچ موسی بن نصیر تے طارق بن زیاد، ایشیائے کوچک وچ مسلمہ بن عبدالملک اپنی شجاعت، بہادری تے سرفروشانہ یلغاراں دی بدولت دشمنان اسلام نوں شکستاں اُتے شکستاں دے کے اسلامی عظمت دا علم بلند کر رہے سن بجا طور اُتے کہیا جاندا اے کہ جے ولید دو چار برس ہی تے زندہ رہ جاندا تاں چین تے ہندوستان وی مملکت اسلامیہ دا جزو ہُندے ۔
امن و امان دا قیام
[سودھو]بیرون ملک فتوحات دے علاوہ اندرون ملک امن و امان دا قیام اعلیٰ نظم و نسق تے خوشحال عوام اس دور دی دوسری نمایاں خصوصیات نيں۔ حجاج بن یوسف دی زیر سرکردگی خوارج دا مکمل استیصال کيتا جا چکيا سی تے کسی وی ملک دشمن تحریک نوں سر اٹھانے دی جرات نہ سی جے ملک دے اندر مکمل امن امان نہ ہُندا تاں اس دور دی ہور تعمیری خصوصیات کدی وی اجاگر نہ ہُندیاں۔
علمی ترقی و سرپرستی
[سودھو]اگرچہ ولید خود تاں علم حاصل نہ کر سکا۔ لیکن علوم دی سرپرستی بدستور پہلے خلفا دی طرح کيتی۔ قرآن و حدیث دی تعلیم تے ترقی دے لئی اس نے ذاتی توجہ تے دلچسپی توں کم لیا قرآن پاک توں اسنوں وڈی محبت سی۔ اس دا شوق اس توں ظاہر اے کہ جے کوئی حاجت روا اس دے در اُتے روپیہ مانگنے آندا تاں اوہ قرآن پڑھوا کر سندا تے جے قرآن پڑھنا آندا تاں اس دی خوب مدد کردا۔ عربی گرائمر وچ وی کافی سرگرمی توں کم کيتا گیا۔ بصرہ دا شہر بالخصوص قواعد گرائمر دے سلسلے وچ مشہور ہويا۔ نويں شاعر دی حوصلہ افزائی تے قدردانی کيتی جاندی سی۔ علما و فقہا دے وظائف مقررسن ۔
مسجد نبوی دی تعمیر
[سودھو]مسجد نبوی دی تعمیر ولید دا سنہری کارنامہ اے۔ ولید نے عمر بن عبدالعزیز نوں مسجد نبوی دی تعمیر کاحکم دتا۔ چنانچہ اس دی نگرانی وچ جدوں کہ اوہ عامل مدینہ سن اس کم نوں پایہ تکمیل تک پہنچایا گیا۔ فن تعمیرات دے نقطہ نظر توں ایہ اس دور دا عظیم کارنامہ اے عمر بن عبدالعزیز نے اردگرد دی زمین خرید کر اسنوں وسعت دی۔ باہر دے ملکاں توں کاریگر بلوائے گئے۔ شاہ روم نے اک لکھ مشقال سونا تے پچی کاری دا کم کرنے والے کاریگر فراہم کیتے۔ پوری مسجد پتھر توں بنوائی گئی تے اس دی دیواراں اُتے طلائی مینا کاری کيتی گئی تے اک فوارہ وی بنایا گیا مسجد دیاں بنیاداں صحابہ کرام دے بیٹےآں توں ہتھ لگوا کر اٹھائی گئياں۔ اس دی تعمیر 3 سال صرف ہوئے۔ اس دے صحن وچ 20 ہزار آدمی اکھٹے بیٹھ سکدے سن ۔ اس مسجد دی شہرت چار دانگ عالم وچ پھیل گئی تے دور دور توں سیاح دیکھنے دے آئے۔ جدوں تعمیر دا کم پایہ تکمیل تک پہنچ گیا تاں ولید 91ھ وچ خود اسنوں دیکھنے دے لئی آیا تے اس نے اسنوں بہت پسند کيتا۔
جامع مسجد دمشق
[سودھو]دمشق دی جامع مسجد حسن جمال دا اک مرقع سی۔ اس دی تعمیر اُتے وی کاریگر ہندوستان، ایران تے افریقا توں لیائے گئے۔ 8 سال دے عرصہ وچ اس دی تکمیل ہوئی تے 12 ہزار مزدوراں نے اس اُتے کم کيتا۔ مختلف رنگاں دے پتھر دے استعمال دے علاوہ سونے تے چاندی دا وی بہت زیادہ استعمال ہويا۔ 18 جہازاں پرسونا چاندی لاد کر جزیرہ قبرص توں دمشق لیایا گیا۔ اس دی تزئین و آرائش وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی گئی سی۔ اک اندازے دے مطابق 56 لکھ اشرفیاں اس اُتے لاگت ہوئی۔ بعض مورخین دے اقوال دے مطابق ملک شام دا ست برس دا خراج اس اُتے صرف ہويا۔ اس دی چھتاں تے دیواراں پرطلائی مینا کاری تے طرح طرح دے نقش و نگار توں کم لے کے اسنوں دلکش بنانے وچ کوئی کسر اٹھا نہ رکھی۔ چھت دے نال چھ سو مرصع قندیلاں طلائی زنجیراں دے نال لٹکائی گئياں۔ وسیع اِنّی سی کہ 20 ہزار آدمی بیک وقت اس وچ بیٹھ سکدے سن ۔ اپنے حسن و جمال دی وجہ توں ایہ مسجد زیارت گاہ خواص و عوام سی۔ دور دور توں لوک اسنوں دیکھنے آندے سن ۔ اک بار عمر بن عبد العزیز نے اپنے زمانہ وچ جدوں اس دے سونے چاندی تے ہور اشیا نوں اتروا کر بیت المال وچ داخل کرنے دا ارادہ کيتا تاں اتفاقاً قیصر روم اسنوں دیکھنے دے لئی آنکلیا۔ دس ہمرایاں دے نال مسجد نوں وی دیکھنے گیا اس اُتے اس دی ساخت تے تعمیراتی حسن دا اس قدر اثر ہويا کہ رنگ فق ہوئے گیا تے اپنے ہمرایاں توں یونانی بولی وچ کہیا کہ ہماریا تاں خیال سی کہ عرباں دی اقامت شام وچ چند روزہ اے لیکن ایتھے تاں انہاں نے اپنے استقلال دے سامان جمع کر رکھے نيں۔ خلیفہ نوں اپنے آدمیاں نے جو اوتھے موجود سن اس گفتگو دے مطالب توں آگاہ کيتا تاں انہاں نے کہیا کہ ایہ مسجد تاں کفار نوں غیظ دلاندی اے لہذا اپنا ارادہ ترک کر دتا۔ اس واقعہ ہی توں جامع مسجد دمشق دی لافانی حیثیت واضح ہوئے جاندی اے۔
ہور تعمیراتی کم
[سودھو]استوں علاوہ نبی کریم دے روضہ مبارک دے چاراں طرف دوہری مضبوط دیوار کھڑی کيتی گئی۔ مملکت دے ہور حصےآں وچ نويں مسیتاں دی تعمیر کيتی گئی تے پرانی دی مرمت دا کم کيتا گیا۔ ولید نے تعمیرات اُتے بہت فراخدلی توں روپیہ صرف کيتا۔
رفاہ عامہ
[سودھو]مسافراں دے آرام دے لئی سڑکاں دی تعمیر تے مرمت کيتی گئی۔ انہاں دے کنارےآں اُتے سنگ میل نصب کرائے۔ سراواں تے کنوئاں کھدوائے تاکہ آنے جانے وچ پیش آنے والی دقتین کم ہون۔ ملکی پیداوار ودھانے دے لئی نہراں کھدوائی گئياں۔ مریضاں دے علاج دے لئی سرکاری ہسپتال تعمیر کیتے گئے جتھے مریضاں نوں مفت دواواں دتی جادیاں سن۔ سرکاری طعام خانے کھولے گئے جتھے ناکارہ، بیکار تے مسفار کھانا کھا سکدے سن ۔ اس دے علاوہ نادار لوکاں دی امداد دے لئی وضائف مقرر کیتے گئے۔ ملک توں گداگری دا خاتمہ کيتا مختصر ایہ کہ لوکاں نوں ہر طرح دی رعائتاں تے آسائشاں فراہم کرنے دے پوری پوری کوشش کيتی گئی۔
بحری بیڑا دی تنظیم
[سودھو]ولید دے زمانہ وچ فوجی نظام نوں درست کرنے دے لئی خصوصی توجہ دتی گئی۔ اس ضمن وچ بحری بیڑا دی توسیع وی ولید دا بہت بڑآ کارنانہ اے بحری جنگاں وچ کامیاب بحری فوج دی تنظیم دی بنا اُتے سی۔ اس لئی نويں جہاز بنانے تے پرانے دی مرمت دے لئی ملک وچ کارخانے تعمیر کیتے گئے۔ سب توں وڈا کارخانہ ٹیونس وچ سی۔ بحیرہ روم دیاں جنگاں وچ کامیابی دا بہت وڈا ہتھ بحری بیڑا دی مضبوطی سی۔
مجموعی جائزہ
[سودھو]مندرجہ بالا حقائق دی روشنی وچ ایہ کہنا درست اے کہ ولید اول دا دور بنو امیہ دا شاندار ترین تے سنہری زمانہ سی۔ فتوحات دے میدان وچ کامیابیاں ہی کيتا کم سن لیکن اس دے علاوہ علم و ادب تعمیرات تے رفاہ عامہ دے میدان وچ ولید دے زمانہ وچ شاندار دا رہائے نمایاں انجام دتے گئے۔ جتھے قیتبہ بن مسلم۔ محمد بن قاسم۔ موسٰی بن نصیر، طارق بن زیاد تے مسلمہ بن عبد الملک دی کامرانیاں اس دور نوں اک خاص عظمت تے شان بخشتی نيں۔ اوتھے اس دور وچ ہونے والی ہور تعمیراتی خصوصیات وی کم اہم نئيں۔ قصر الخلافت ہوئے یا شاہی محلات۔ قصر الزہرا ہوئے یا قرطبہ، عالیشان یونیورسٹیاں ہاں یا عمومی درسگاہاں تے اپنی خاص صنعت، کاریگری تے فنی خوبیاں دے لحاظ توں نوادرات زمانہ وچ شمار ہُندیاں نيں۔ ایہ سب انمٹ نقوش اسلامی عہد دی ایسی یادگاراں نيں جو ابنائے زمانہ دی دست درازیاں تے امتداد زمانہ دے باجود مٹائے نہ مٹ سکن۔ تے مسلماناں دی عظمت رفتہ تے درخشندہ دور دی آئینہ دار نيں۔