Dzwonkowiec
Dzwonkowiec jajowaty | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj |
dzwonkowiec | ||
Nazwa systematyczna | |||
Codonopsis Wallich in Roxburgh Fl. Indica 2: 103. Mar-Jun(?) 1824[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
C. viridis Wallich[3] | |||
Synonimy | |||
|
Dzwonkowiec, kodonopsis[7], dzwonistęp[8][9][10] (Codonopsis Wall.) – rodzaj roślin z rodziny dzwonkowatych. Obejmuje 42[6], 46[5] lub 53[11] gatunki. Różnice w liczbie zaliczanych tu gatunków wiążą się z włączaniem lub wyodrębnianiem roślin z różnych rodzajów, w innych ujęciach przedstawianych jako synonimy (np. Himalocodon, Pankycodon, Pseudocodon)[5]. Rośliny te występują w środkowej i wschodniej Azji[12] na obszarze od Himalajów po Japonię i Jawę[12] (24 gatunki są endemitami Chin)[6]. Zasiedlają zbiorowiska trawiaste, zaroślowe, widne lasy i miejsca skaliste[12]. Kwiaty zapylane są przez pszczoły, kwitnące w kolorze zielonym – także przez osy[12].
Mimo nieprzyjemnego zapachu liści wiele gatunków z tego rodzaju uprawianych jest jako rośliny ozdobne ze względu na efektowny kształt kwiatów[12] i pnący pokrój[5]. Bulwiaste korzenie niektórych gatunków są wykorzystywane w ziołolecznictwie lub spożywane jako jadalne[5]. Popularne w tradycyjnej medycynie chińskiej są korzenie podgatunku tangszeńskiego dzwonkowca kosmatego C. pilosula subsp. tangshen używane jako afrodyzjak[8] i substytut żeń-szenia[5]. Jadalne korzenie ma m.in. C. lanceolata[5].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Byliny o cuchnącym zapachu i spichrzowych korzeniach. Pędy są prosto wzniesione, podnoszące się lub pnące i osiągają do 3,5 m długości[12][6].
- Liście
- Skrętoległe, naprzeciwległe, czasem skupione w nibyokółkach, na brzegu zwykle płytko ząbkowane[12][6].
- Kwiaty
- Wyrastają pojedynczo na szczycie pędu, bocznych odgałęzień, naprzeciw liści lub w kątach liści[6]. Kielich składa się z 5 wolnych działek, bez łatek między nimi[12], w różnym stopniu przylegający lub odstający od korony i zalążni[6]. Korona tworzona jest przez 5 płatków, zrośniętych w dzwonkowaty lub lejkowaty kształt o wolnych i zaostrzonych końcach lub zrośniętych tylko u nasady i rozpostartych[6][12]. O ile od zewnątrz korona jest często niepozornie ubarwiona (zielonkawo, niebieskawo, fioletowo, biało lub żółto, zwykle blado)[12][8] o tyle wewnętrzna strona płatków jest ozdobiona wyraźnymi pomarańczowymi[12], fioletowymi, purpurowymi lub czarniawymi plamkami naprowadzającymi zapylaczy do wnętrza kwiatu[8]. Pręcików jest 5, ich nitki są nagie lub owłosione, często rozrośnięte u nasady dla zatrzymywania nektaru[12][6]. Zalążnia jest dolna, trójkomorowa, z licznymi zalążkami. Pojedyncza szyjka słupka jest naga lub owłosiona i zwieńczona trzema szerokimi łatkami znamion[6], podwijającymi się[12].
- Owoce
- Torebki jajowate lub stożkowate z trwałymi działkami kielicha zawierające liczne nasiona[6]. Otwierają się klapkami naprzeciw działek kielicha[12]. Nasiona jajowate do kulistych, gładkie, pomarszczone w fałdki lub siateczkowato lub oskrzydlone[12][6].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
Rodzaj w obrębie rodziny dzwonkowatych Campanulaceae klasyfikowany jest do podrodziny Campanuloideae[4].
- Codonopsis affinis Hook.f. & Thomson
- Codonopsis alpina Nannf.
- Codonopsis argentea P.C.Tsoong
- Codonopsis benthamii Hook.f. & Thomson
- Codonopsis bhutanica Ludlow
- Codonopsis bragaensis Grey-Wilson
- Codonopsis bulleyana Forrest ex Diels
- Codonopsis canescens Nannf.
- Codonopsis cardiophylla Diels ex Kom.
- Codonopsis chimiliensis J.Anthony
- Codonopsis chlorocodon C.Y.Wu
- Codonopsis clematidea (Schrenk) C.B.Clarke – dzwonkowiec powojnikowaty
- Codonopsis convolvulacea Kurz
- Codonopsis cordifolioidea P.C.Tsoong
- Codonopsis deltoidea Chipp
- Codonopsis dicentrifolia (C.B.Clarke) W.W.Sm.
- Codonopsis efilamentosa W.W.Sm.
- Codonopsis farreri J.Anthony
- Codonopsis foetens Hook.f. & Thomson
- Codonopsis forrestii Diels
- Codonopsis gombalana C.Y.Wu
- Codonopsis gracilis Hook.f. & Thomson
- Codonopsis henryi Oliv.
- Codonopsis hirsuta (Hand.-Mazz.) D.Y.Hong & L.M.Ma
- Codonopsis hongii Lammers
- Codonopsis inflata Hook.f.
- Codonopsis javanica (Blume) Hook.f. & Thomson
- Codonopsis kawakamii Hayata
- Codonopsis lanceolata (Siebold & Zucc.) Benth. & Hook.f. ex Trautv.
- Codonopsis levicalyx L.D.Shen
- Codonopsis limprichtii Lingelsh. & Borza
- Codonopsis macrophylla Lammers & L.l.Klein
- Codonopsis mairei H.Lév.
- Codonopsis meleagris Diels
- Codonopsis micrantha Chipp
- Codonopsis minima Nakai
- Codonopsis nepalensis H.Hara
- Codonopsis ovata Benth. – dzwonkowiec jajowaty
- Codonopsis pianmaensis S.H.Huang
- Codonopsis pilosula (Franch.) Nannf. – dzwonkowiec kosmaty
- Codonopsis purpurea Wall.
- Codonopsis rosulata W.W.Sm.
- Codonopsis rotundifolia Benth.
- Codonopsis subglobosa W.W.Sm.
- Codonopsis subscaposa Kom.
- Codonopsis subsimplex Hook.f. & Thomson
- Codonopsis thalictrifolia Wall.
- Codonopsis tsinlingensis Pax & K.Hoffm.
- Codonopsis tubulosa Kom.
- Codonopsis ussuriensis (Rupr. & Maxim.) Hemsl. – dzwonkowiec usuryjski
- Codonopsis vinciflora Kom.
- Codonopsis viridiflora Maxim.
- Codonopsis viridis Wall.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-07-14] (ang.).
- ↑ a b Codonopsis. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-07-14].
- ↑ a b c d e f Genus: Codonopsis Wall.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-07-14].
- ↑ a b c d e f g h David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 215, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d e f g h i j k l Deyuan Hong, Thomas G. Lammers, Laura L. Klein: Codonopsis Wallich in Roxburgh. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-07-14].
- ↑ a b Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 58. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ a b c d Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 2. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 302. ISBN 83-7079-779-2.
- ↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 193-194. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900, s. 219. (pol.).
- ↑ a b Codonopsis. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-07-14].
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 330. ISBN 0-333-74890-5.