Wilhelm Mach
Wilhelm Mach (autor Zbigniew Kresowaty) | |
Data i miejsce urodzenia |
26 grudnia 1916 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
2 lipca 1965 |
Narodowość |
polska |
Język |
polski |
Alma Mater | |
Dziedzina sztuki | |
Ważne dzieła | |
Odznaczenia | |
Wilhelm Mach, ps. il., Quidam, s., S., Współpracownik (ur. 26 grudnia 1916[1] w Kamionce, zm. 2 lipca 1965 w Warszawie) – polski prozaik, eseista i krytyk literacki, poeta.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się we wsi Kamionka k. Ropczyc, w chłopskiej rodzinie Wincentego i Apolonii z Białków. Cztery klasy szkoły powszechnej ukończył w rodzinnej Kamionce, pozostałe w Ropczycach. Naukę kontynuował od 1928 roku w prywatnym Miejskim Staroklasycznym Koedukacyjnym Gimnazjum w Ropczycach. Debiutował wierszem Jesień wydrukowanym w szkolnym czasopiśmie „Przyszłość” (numer 1 z września 1928) oraz nowelą Dawne zapusty opublikowaną w 8 numerze czasopisma „Rola”. Edukację kontynuował od roku 1932 w Gimnazjum im. Władysława Jagiełły w Dębicy, w którym redagował szkolne czasopismo „U nas”. Maturę zdał w 1936 roku. W 1938 roku ukończył naukę w Państwowym Pedagogium w Krakowie. Po odbyciu rocznej służby wojskowej we wrześniu 1939 roku ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty. Walczył w czasie kampanii wrześniowej w szeregach 6 Dywizji Piechoty Armii „Kraków” w bitwach pod Pszczyną i Tomaszowem Lubelskim.
W czasie okupacji mieszkał u siostry Bronisławy w przysiółku Księżomost w Sędziszowie Małopolskim, a następnie od 1941 roku w Krakowie, gdzie pracował w Ubezpieczalni Społecznej. W Krakowie działał w podziemiu ucząc młodzież maturalną na konspiracyjnych kompletach. W 1945 rozpoczął studia na Wydziale Humanistycznym (polonistyka) Uniwersytetu Jagiellońskiego, które ukończył 1 grudnia 1947 roku.
Za swój debiut literacki sam Wilhelm Mach uważał publikację wiersza Tobie dalekiej wydrukowanego jesienią 1945 roku w jednodniówce Inaczej, której był współredaktorem. Jako prozaik debiutował opowiadaniem Rdza w 1945 roku na łamach 42 numeru tygodnika „Odrodzenie”. W latach 1945–1946 należał do grupy literackiej Zespół Młodych „Inaczej”. W latach 1945–1950 był sekretarzem redakcji miesięcznika „Twórczość” w Krakowie. Publikował w nim opowiadania i recenzje literackie. Publikował również w „Odrodzeniu” (1945–1947) i w „Dzienniku Literackim” (1947–1950). Od 1945 roku był członkiem Koła Młodych przy Oddziale Krakowskim Związku Zawodowego Literatów Polskich (od 1949 roku Związku Literatów Polskich). Członkiem Związku został w 1948 roku. W latach 1947–1948 był stypendystą rządu francuskiego w Paryżu. W 1950 roku przeniósł się do Warszawy wraz z redakcją „Twórczości”. Był konsultantem literackim Domu Wojska Polskiego. W latach 1950–1958 był redaktorem tygodnika „Nowa Kultura”. Od 1958 roku był kierownikiem literackim zespołu filmowego. Podróżował między innymi w 1956 roku do ZSRR i Indii, a od roku 1958 kilkakrotnie do Bułgarii i w 1961 do USA.
Przyjaźnił się z Zofią Nałkowską, która wyznaczyła go na jednego z czterech kuratorów swojej spuścizny.
Zmarł nagle, 2 lipca 1965 w Warszawie. Według rodziny i biografa Janusza Termera powodem był zawał mięśnia sercowego[2]. Przyjaciele Macha ze środowisk literackich, m.in. Marek Nowakowski i Kazimierz Brandys, wspominali jednak, że pisarz popełnił samobójstwo za pomocą trucizny i że wcześniej opowiadał im o planach otrucia się[2]. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera C 2-6-8)[3].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Wilhelm Mach w swojej twórczości zajmował się głównie problematyką psychologiczną i przemianami moralnymi w życiu i świadomości wsi polskiej.
We wszystkich powieściach Macha bohaterowie czują się obco w swej lokalnej społeczności, czy też rodzinie, jak Andrzej Osiecki z Rdzy. Wyczuwają, że nie pasują do ogółu, ze względu na własny talent i wrażliwość, niczym Bolek Jawor z Jaworowego domu. Ze względów politycznych i wyznaniowych stają się obcymi jako grupa w Życiu dużym i małym. Także Agnieszka i Zenon Bałcz – postacie z Agnieszki, córki Kolumba, wtargnąwszy w życie mieszkańców Chrobrzyczek, stają się intruzami. Czy wreszcie Aleksander/Xander z Gór nad czarnym morzem mający problem z własną tożsamością.
- Rdza, Czytelnik 1950, Czytelnik 1967
- Jaworowy dom, Twórczość 1954, Czytelnik 1954, Czytelnik 1955, Czytelnik 1977
- Życie duże i małe, Wydawnictwo Łódzkie 1959, Czytelnik 1965, Czytelnik 1972, Czytelnik 1974, Wydawnictwo Łódzkie 1984
- Góry nad czarnym morzem, Czytelnik 1961, przekład czeski 1967
- Agnieszka, córka Kolumba, Czytelnik 1964, Czytelnik 1965, Czytelnik 1968, przekład bułgarski 1966, litewski 1966, łotewski 1972, mołdawski 1971, niemiecki 1970 i 1977, rosyjski 1969 i 1973, ukraiński 1971 i 1982, węgierski 1966, adaptacja radiowa 1975
- Za kwadrans wiosna, Wydawnictwo Literackie 1978
- Do widzenia, do jutra, współautorzy Zbigniew Cybulski i Bogumił Kobiela, 1960
- Agnieszka 46, współautor Zdzisław Skowroński, 1964
Inne (reportaże, eseje)
[edytuj | edytuj kod]- Doświadczenia i przypadki. Opowiadania, eseje, reportaże i felietony. 1945–1953, Czytelnik 1954
- Szkice literackie, Czytelnik 1971
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (15 lipca 1954)[4]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955)[5]
Nagrody
[edytuj | edytuj kod]- 1955 – wyróżnienie Podkomitetu Literatury i Sztuki Nagrody Państwowej za powieść Jaworowy dom[6]
- 1959 – I nagroda Wydawnictwa Łódzkiego za Życie duże i małe
- 1964 – Nagroda Państwowa II stopnia za powieść Agnieszka, córka Kolumba
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]- W latach 1968–1981 Zarząd Główny Związku Literatów Polskich przyznawał Nagrodę im. Wilhelma Macha za debiut powieściowy.
- W 1966 nowej szkole podstawowej w rodzinnej Kamionce nadano imię Wilhelma Macha, a w gmachu Liceum Ogólnokształcącego w Dębicy została ustanowiona tablica upamiętniająca Wilhelma Macha[7].
- W Gorlicach powojenna właścicielka willi Sklarczykówka, jego siostra Bronisława (I-voto Mugler, II-voto Sartorius) nazwała ją Domem Pamięci imienia Wilhelma Macha. W domu tym w okresie okupacji mieściła się siedziba gorlickiego Gestapo[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ W dokumentach widnieje data 1 stycznia 1917 zadeklarowana przez rodziców, co miało go uchronić przed wcześniejszym pójściem do szkoły i wojska.
- ↑ a b Tomasik, Krzysztof: Homobiografie. Wyd. drugie, poprawione i poszerzone. Warszawa. ISBN 978-83-64682-22-3. OCLC 915291354.
- ↑ Wyszukiwarka cmentarna - Warszawskie cmentarze [online] .
- ↑ M.P. z 1954 r. nr 112, poz. 1564 „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 101, poz. 1400 - Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 - na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.
- ↑ Nagrody Państwowe za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki. „Życie Warszawy”. Rok XII, Nr 173 (3656), s. 5, 22 lipca 1955. Warszawa: Instytut Prasy „Czytelnik”. [dostęp 2024-07-01].
- ↑ Tadeusz Stanisz. W 10-lecie śmierci Wilhelma Macha. „Nowiny”, s. 5, Nr 148 z 3 lipca 1975.
- ↑ Urząd Miejski Gorlice , Sklarczykówka – dom pamięci Wilhelma Macha [online], 27 marca 2023 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Lesław Bartelski M.: Polscy pisarze współcześni, 1939–1991: Leksykon. Wydawn. Nauk. PWN. ISBN 83-01-11593-9.
- Wspomnienia o Wilhelmie Machu, Marian Janiga, Gazeta.pl, 1 grudnia 2005.
- Wątki Gorlic snuły się na kartach jego powieści. Wilhelm Mach jest postrzegany jako pisarz bardzo przyjazny ludziom., Andrzej Ćmiech, Gazeta Gorlicka, s. 8, 3 lutego 2012.
- Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny., tom V, s. 203–206.
- Absolwenci Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Ludzie związani z Dębicą
- Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
- Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
- Pisarze związani z Krakowem
- Pisarze związani z Warszawą
- Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
- Polscy literaci upamiętnieni nazwami nagród
- Polscy pisarze współcześni
- Polscy prozaicy
- Uczestnicy bitwy pod Tomaszowem Lubelskim (1939)
- Uczestnicy bitwy pszczyńskiej (1939)
- Urodzeni w 1916
- Zmarli w 1965