Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska
Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska Srpska pravoslavna crkva | |
---|---|
Osnovni podaci | |
Sjedište | Mostar |
Država | |
Osnovana | 13. vijek |
Broj namjesništava | 2 |
Broj crkvenih opština | 10 |
Broj parohija | 34 |
Broj manastira | 11 |
Zvanični veb-sajt | |
Arhijerej | |
Arhijerej | Dimitrije (Rađenović) |
Čin arhijereja | mitropolit |
Titula arhijereja | arhiepiskop mostarsko-trebinjski i mitropolit zahumsko-hercegovački i stonsko-primorski |
Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska je eparhija Srpske pravoslavne crkve.
Nadležni arhijerej je mitropolit Dimitrije (Rađenović), a sjedište eparhije se nalazi u Mostaru gdje je i Saborna crkva.
Istorija
[uredi | uredi izvor]Pod nazivima Zahumlje, Humska zemlja i Hum su se u određenom periodu podrazumijevali teritorija i državnopravni identitet današnje Hercegovine. Naziv Zahumlje se počeo gubiti još u 12. i tokom 13. vijeka, a nestanak termina Humska zemlja s istorijske pozornice vezan je za drugu polovinu 15. vijeka kad počinje da ga potiskuje novo ime za teritorije koje su ulazile u sastav oblasti hercega Stefana Vukčića Kosače — Hercegovina.
Srbi su po doseljenju na prostore Travunije, Zahumlja i Neretve primali hrišćanstvo od 7. do 9. vijeka i konačno svi kršteni jevanđeoskim radom Svetih slovenskih sedmočislenika Ćirila i Metodija i njihovih učenika Klimenta, Nauma, Angelarija, Save i Gorazda. Do Svetog Save pripadali su postojećim episkopijama u Primorju, Zeti i Raškoj. Kada je Srpska arhiepiskopija postala autokefalna (1219) iste godine je Sveti Sava, prvi arhiepiskop svih srpskih i primorskih zemalja, osnovao Episkopiju humsku[1] sa sjedištem u Bogorodičinom manastiru u Stonu i Zetsku eparhiju sa sjedištem na Prevlaci u Boki Kotorskoj.[2]
Prvi humski episkop je bio Ilarion, a od njegovih nasljednika poznati su: Sava II (do 1264), Jevstatije (oko 1300), Jovan (oko 1305) i Danilo (1316—1324), potonji arhiepiskop. Danilov nasljednik je bio Stefan. Ušavši u sastav bosanske države, u vrijeme kralja Tvrtka I, sjedište episkopa za Hum i Bosnu postaje manastir Mileševa. Prije pada Hercegovine pod Turke zna se za dva humska (mileševska) episkopa. Prvi je onaj što je 1377. krunisao Tvrtka I u Mileševi, a drugi je David koji se pominje 1466. i 1471. Poslije pada Hercegovine sjedište eparhije se pomjeralo i konačno se ustalilo u manastiru Tvrdošu kod Trebinja. Iz toga vremena poznati su ovi zahumsko-hercegovački episkopi: Jovan (1508—1513) i Visarion — obnovitelji manastira Tvrdoša (1508); zatim, Marko (1524), Maksim (1532), Nikanor (1546), Antonije (1570), Savatije (1573—1585), Visarion II (1592), Silvestar (1602) i Leontije (1605—1611).[3]
Eparhija se potom podijelila na dvije: na Trebinjsku i Mileševsku, koja se češće zvala Polhercegovačka ili Petrovska po manastiru Svetog Petra na Limu gde joj je, i pod Turcima, neko vrijeme bilo sjedište. Kad su u drugoj polovini 17. vijeka Turci pretvorili Petrov manastir u džamiju sjedište ove eparhije pomjeralo se prema Tari i preko nje u Nikšić, stari Onogošt (Budimljansko-polimska eparhija). Nemirna prošlost ovog područja uticala je na mijenjanje granica ovih eparhija koje su se u 18. vijeku poslije Beogradskog mira (1739) sjedinile. Iz ovog vremena poznati su hercegovački ili trebinjski arhijereji: Simeon (1615—1630), Sveti Vasilije Ostroški (1639—1649) i Arsenije (1654). Poslije njega, Trebinjskom eparhijom upravlja Sveti Vasilije koji je 1649. premješten u Petrovsku ili Mileševsku eparhiju. I kasnije su pojedini episkopi ovih dvaju eparhija upravljali objema eparhijama. Od zahumskih (mileševskih, polhercegovačkih, petrovskih) episkopa toga vremena poznati su: Longin (1615—1643), Maksim, Pajsije (Turci su ga ubili oko 1650. i Petrov manastir spalili), Sveti Vasilije (1651—1671), Simeon Ljubibratić (1671—1681), Savatije Ljubibratić (1682-1716), Gerasim, Simeon Zotović, Melentije, Arsenije i Aksentije I.
Posle sjedinjenja poznata su imena ovih hercegovačkih episkopa: Filotej (1741—1741) i Aksentije II (1751—1760). Razaranjem manastira Tvrdoša episkopsko sjedište je premješteno u manastir Duži. Ukidanjem Pećke patrijaršije (1766), kad je i ova eparhija došla pod vlast Carigradske patrijaršije, tron eparhije prenesen je u Mostar. Eparhijom su od tada upravljali episkopi Grci: Antim (1766—1772), Ananije (1772—1802), Jeremija (1803—1815), Josif I (1816—1835), Prokopije I (1837—1838), Aksentije III (1838—1848), ponovo Josif II (1848—1854), Grigorije (1855—1860), Prokopije (1864—1875) i Ignjatije (1875—1888).[4] Eparhijom je u razdoblju 1860—1864. upravljao arhimandrit Joanikije Pamučina koga carigradski patrijarh nije htio da postavi za mitropolita.[3]
Novo razdoblje u istoriji ove eparhije započinje 1878. godine, kada je Austrougarska okupirala Bosnu i Hercegovinu. Tada se Hercegovačka eparhija našla u nezavidnom položaju, pošto je njeno područje potpalo pod tri državne vlasti: najveći deo eparhije sa srezovima: Mostar, Ljubuški, Stolac, Ljubinje, Trebinje, Bileća, Gacko, Nevesinje, Konjic, Foča, Čajniče i Županjac, potpao je pod austrougarsku okupaciju. Jugoistočni deo oko Nikšića pripao je Knjaževini Crnoj Gori i na tom području je već tokom iste 1878. godine stvorena nova Zahumsko-raška eparhija. Severoistočni deo Hercegovačke eparhije sa srezovima Pljevlja i Prijepolje ostao je pod turskom vlašću i to područje je tek 1894. godine pripojeno susednoj Raško-prizrenskoj eparhiji.[5][6]
Položaj pravoslavnih eparhija u okupiranoj Bosni i Hercegovini uređen je 1880. godine sklapanjem posebne konvencije između Austrougarske i Carigradske patrijaršije. Time je postavljena osnova za početak borbe za uspostavljanje srpske crkveno-prosvetne samouprave u Bosni i Hercegovini. Penzionisanjem episkopa Ignjatija Grka (1888), koga je narod poštovao, na čelo eparhije dolaze i episkopi Srbi: Leontije Radulović (1888), Serafim Perović (1889—1903) i Petar Zimonjić (1903—1920).[7]
Period od 1920.
[uredi | uredi izvor]Ujedinjenjem Srpske patrijaršije (1920) i donošenjem Ustava Srpske pravoslavne crkve (1931) Zahumsko-hercegovačka eparhija bila je treća u diptisima autokefalne crkve i obuhvatala je: mostarski, bilećki, gatački, nevesinjski, stolački i trebinjski srez, gradove Metković i Dubrovnik i ostrvo Korčulu; a fočanski i čajnički srez pripali su Dabrobosanskoj eparhiji. Od ujedinjenja zahumsko-hercegovački episkopi bili su: Jovan Ilić (1926—1931), Simeon Stanković (1932—1934), Tihon Radovanović (1934—1939), Nikolaj Jokanović (1939—1943), Longin Tomić (1951—1955) i Vladislav Mitrović (1955—1991). Zatim, Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve je 1992. za zahumsko-hercegovačkog i primorskog episkopa izabrao dr Atanasija (Jevtića), a 1999. izabran je Grigorije (Durić) nakon umirovljenja svog prethodnika.
Od 1992, kada je do temelja uništena Saborna crkva u Mostaru, pa do 2. januara 2011. sjedište eparhije se nalazilo u Trebinju odnosno manastiru Tvrdoš. Godine 2011. eparhijsko sjedište je vraćeno u Mostar.
Stradanje
[uredi | uredi izvor]Eparhija je imala više vrlo starih crkava i manastira, pa su u njima najčešće i stolovali episkopi čije se sjedište stalno pomjeralo, a od 18. vijeka se ustalilo u Mostaru odakle je prinudno premješteno tokom posljednjeg rata u manastir Tvrdoš. Tokom Drugog svjetskog rata (1941—1945) na području Eparhije zahumsko-hercegovačke jedna crkva je srušena do temelja, a 18 ih je oštećeno. Pet parohijskih domova je srušeno, a četiri su oštećena. Uništeno je 12 biblioteka i 21 crkvena arhiva. U Ratu u Bosni i Hercegovini (1991—1995) Zahumsko-hercegovačka eparhija je jedna od eparhija koje su najviše stradale — porušeno je 36 crkava, a znatno je oštećeno 28 crkava. Manastir Žitomislić je srušen, a manastir Zavala je veoma oštećen. Porušeno je 12 parohijskih domova, a dva su oštećena. Vladičanski dvor u Mostaru i Vladičanska kuća u Dubrovniku takođe su srušene.
U Mostaru je uništeno sve što pripada Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Saborni hram Svete Trojice, podignut 1873, bio je jedan od najvećih hramova u Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Tokom 7. i 8. juna 1992. granatiran je, a 15. juna (drugog dana Svete Trojice) srušeni su tornjevi i crkva je zapaljena. Nedugo potom, sagorjeli zidovi su minirani i ovo velelepno zdanje pretvoreno je u gomilu kamenja. Stara Crkva Rođenja Presvete Bogorodice iz 16. vijeka na mostarskom srpskom groblju takođe je porušena. Vladičanski dvor iz 19. vijeka je miniran. Ista sudbina zadesila je i istorijski i mučenički manastir Žitomislić, koji je stradao, kako u prošlom, tako i u ovom ratu. I nakon završetka rata 1995. nisu bili rijetka skrnavljenja hramova, pa je tako septembra 1996. bačena bomba na pravoslavni hram u Dubrovniku.[3]
Arhijerejska namjesništva
[uredi | uredi izvor]- Arhijerejsko namjesništvo trebinjsko-dubrovačko
- Arhijerejsko namjesništvo mostarsko-nevesinjsko
Manastiri
[uredi | uredi izvor]- Danići,
- Dobrićevo,
- Duži,
- Žitomislić,
- Zavala,
- Zubci,
- Korita,[8]
- Petropavlov,
- Pridvorica,
- Tvrdoš,
- Hercegovačka Gračanica.
Jerarsi
[uredi | uredi izvor]Episkopi humski (srednjovekovne Srpske arhiepiskopije) — v. Humska eparhija.
Mitropoliti humski (srednjovekovne Srpske patrijaršije) — v. Humska eparhija.
Mitropoliti hercegovački ili trebinjski, između 1482. i 1557. godine:
- Jovan (1508—1513),
- Visarion I (1509—1525),
- Maksim I (pre 1532),
- Marko (1531—1534),
- Nikanor (1534—1546),
Mitropoliti hercegovački ili trebinjski (obnovljene Pećke patrijaršije 1557-1766):
- Antonije (1570),
- Savatije I (1573—1585),
- Visarion II (1590—1602),
- Silvestar (1592-oko 1602),
- Leontije (1601—1611),
- Simeon I (1613—1635?),
- Savatije I (pre 1642),
- Maksim II (1643—1648?),
- Pajsije Trebješanin (pre 1651),
- Arsenije I (1654),
- Sveti Vasilije Ostroški (1651—1671),
- Simeon II Ljubibratić (1671—1681),
- Savatije III Ljubibratić (1683-pre 1695),
- Nektarije Zotović (1693-pre 1712),
- Melentije (1712—1713),
- Arsenije II (1715),
- Gerasim Popović (pre 1717),
- Aksentije I (1727—1736),
- Filotej (1741—1741),
- Aksentije II (1751—1760),
- Stefan (1763—1766).
Mitropoliti hercegovački (Carigradske patrijaršije)
[uredi | uredi izvor]Portret | Ime i prezime | Vreme službe | Napomene |
---|---|---|---|
Antim | 1766—1772 | poreklom Grk | |
Likanije | 1772—1802 | poreklom Grk | |
Jeremija | 1803—1815 | poreklom Grk | |
Josif I | 1816—1835 | poreklom Grk | |
Prokopije I | 1838 | poreklom Grk | |
Aksentije Češmedžijski | 1838—1848 | poreklom Bugarin | |
Josif II | 1848—1854 | poreklom Grk | |
Grigorije | 1855—1860 | poreklom Grk | |
Joanikije Pamučina | 1860—1864, administrirao eparhijom | ||
Prokopije II | 1864—1875 | poreklom Grk | |
Ignjatije | 1875—1888 | poreklom Grk | |
Leontije Radulović | 1888 | ||
Serafim Perović | 1889—1903 | ||
Petar Zimonjić | 1903—1920 |
Episkopi zahumsko-hercegovački (Srpske patrijaršije)
[uredi | uredi izvor]Portret | Ime i prezime | Vreme službe |
---|---|---|
Jovan Ilić | 1926—1931 | |
Simeon Stanković | 1932—1934 | |
Tihon Radovanović | 1934—1939 | |
Nikolaj Jokanović | 1939—1943 | |
Longin Tomić | 1951—1955 | |
Vladislav Mitrović | 1955—1991 | |
Atanasije Jevtić | 1992—1999 | |
Grigorije Durić | 1999-2018 | |
Dimitrije Rađenović | od 2018. |
Vidi još
[uredi | uredi izvor]Reference
[uredi | uredi izvor]- ^ Kasnije Mitropolija humska, zvana još i Zahumska, Hercegovačka, Trebinjska, Hercegovačko-zahumska.
- ^ Bogdanović 1981, str. 317-320.
- ^ a b v Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska: Istorija
- ^ Radosavljević 2008, str. 175-196.
- ^ Rakočević 1983, str. 279.
- ^ Mikić 1983, str. 302-303.
- ^ Eparhija zahumsko-hercegovačka i primorska: Istorija (arhiva)
- ^ Vladika Dimitrije služio na Koritima
Literatura
[uredi | uredi izvor]- Berić, Dušan M. (2001). „Srbi u Mostaru i njegovoj okolini 1440-1918”. Srbi u Mostaru: Rasprave i ogledi. Beograd: Svet knjige. str. 81—244.
- Blagojević, Miloš (2009). Zahumsko-hercegovačka episkopija i mitropolija od osnivanja do kraja XIX veka. Beograd: Svet knjige.
- Bogdanović, Dimitrije (1981). „Preobražaj srpske crkve”. Istorija srpskog naroda. knj. 1. Beograd: Srpska književna zadruga. str. 315—327.
- Vuković, Sava (1996). Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka. Beograd: Evro.
- Đurić, Aleksandar B. (2005). Pravoslavni manastiri u Bosni i Hercegovini: Duhovno-istorijski i turistički pregled. Bijeljina: Eparhija zvorničko-tuzlanskać.
- Ivanović, Radomir (1960). „Srednjovekovni baštinski posedi Humskog eparhijskog vlastelinstva”. Istorijski časopis. 9—10 (1959): 79—95.
- Kajmaković, Zdravko (1971). Zidno slikarstvo u Bosni i Hercegovini. Sarajevo: Veselin Masleša.
- Kraljačić, Tomislav (1987). Kalajev režim u Bosni i Hercegovini (1882-1903). Sarajevo: Veselin Masleša.
- Marković, Ignatije (2008). Pravoslavni manastiri u Bosni i Hercegovini. Gacko-Beograd: Filip Višnjić.
- Mikić, Đorđe (1983). „Politička, kulturna i privredna stremljenja”. Istorija srpskog naroda. knj. 6, sv. 1. Beograd: Srpska književna zadruga. str. 291—315.
- Nilević, Boris (1990). Srpska pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini do obnove Pećke patrijaršije 1557. godine. Sarajevo: Veselin Masleša.
- Petrović, Dalibor (2016). „Austrougarski zločin nad srpskim sveštenicima u Foči u Prvom svjetskom ratu” (PDF). Bogoslovlje: Časopis Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu. 75 (2): 223—236. Arhivirano iz originala (PDF) 22. 04. 2019. g. Pristupljeno 06. 02. 2018.
- Puzović, Predrag (2015). „Stradanje sveštenika Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini tokom Prvog svetskog rata”. Pravoslavni svet i Prvi svetski rat: Zbornik radova. Beograd: Pravoslavni bogoslovski fakultet, Institut za teološka istraživanja. str. 141—160.
- Puzović, Predrag (2016). „Stradanje sveštenstva Zahumsho-hercegovačke eparhije tokom Prvog svetskog rata” (PDF). Bogoslovlje: Časopis Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu. 75 (1): 22—32. Arhivirano iz originala (PDF) 22. 04. 2019. g. Pristupljeno 06. 02. 2018.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2001). „Dva pisma hercegovačkog mitropolita Aksentija II Palikuće (1751-1760)” (PDF). Glasnik Zavičajnog muzeja: Pljevlja. 2: 255—261.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2003). „Prilozi za istoriju Hercegovačke mitropolije”. Radovi Filozofskog fakulteta u Banjaluci. 6: 159—166.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2008). „Hercegovački mitropoliti 1766—1878” (PDF). Istorijski časopis. 57: 175—196.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2011). „Hercegovačka mitropolija u vreme Srpske revolucije” (PDF). Arhimandrit Arsenije Gagović i njegovo doba: Zbornik radova. Podgorica: Udruženje Pivljana. str. 19—33.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2013). „Aksentije III Petrov Češmedžijev, hercegovački mitropolit”. Istraživanja. 24: 267—284.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2013). „Nekoliko izvora o pljevaljskom kraju i Hercegovačkoj mitropoliji pod duhovnom vlašću Vaseljenske patrijaršije (1766-1878)” (PDF). Glasnik Zavičajnog muzeja: Pljevlja. 8—9: 145—154.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2013). „Mitropoliti bugarskog porekla u pravoslavnim eparhijama u Bosni i Hercegovini (1766-1880)” (PDF). Srpske studije. 4: 39—59. Arhivirano iz originala (PDF) 25. 01. 2019. g. Pristupljeno 06. 05. 2019.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2016). „Mostarska crkveno-školska opština i promene na hercegovačkom mitropolijskom tronu (1888–1889)” (PDF). Istorijski časopis. 65: 307—330.
- Radosavljević, Nedeljko V. (2020). „Ananije, mitropolit zahumsko-hercegovački (1772–1802)”. Osam vijekova Svetosavlja u Hercegovini. Gacko: Srpsko prosvjetno i kulturno društvo Prosvjeta. str. 203—215.
- Rakočević, Novica (1983). „Političke i društvene prilike”. Istorija srpskog naroda. knj. 6, sv. 1. Beograd: Srpska književna zadruga. str. 263—290.
- Ruvarac, Ilarion (1901). O humskim episkopima i hercegovačkim mitropolitima do godine 1766. Mostar: Paher i Kisić.
- Slijepčević, Đoko M. (1939). „Humsko-hercegovačka eparhija i episkopi (mitropoliti) od 1219 do kraja XIX veka” (PDF). Bogoslovlje. 14 (3-4): 239—294. Arhivirano iz originala (PDF) 23. 11. 2021. g. Pristupljeno 03. 05. 2019.
- Slijepčević, Đoko M. (1940). „Humsko-hercegovačka eparhija i episkopi (mitropoliti) od 1219 do kraja XIX veka” (PDF). Bogoslovlje. 15 (1): 28—43. Arhivirano iz originala (PDF) 03. 05. 2019. g. Pristupljeno 03. 05. 2019.
- Slijepčević, Đoko M. (1938). „Ukidanje Pećke patrijaršije 1766” (PDF). Bogoslovlje. 13 (3-4): 250—307. Arhivirano iz originala (PDF) 03. 05. 2019. g. Pristupljeno 06. 05. 2019.
- Slijepčević, Đoko M. (1962). Istorija Srpske pravoslavne crkve. knj. 1. Minhen: Iskra.
- Slijepčević, Đoko M. (1966). Istorija Srpske pravoslavne crkve. knj. 2. Minhen: Iskra.
- Slijepčević, Đoko M. (1986). Istorija Srpske pravoslavne crkve. knj. 3. Keln: Iskra.
- Stojančević, Vladimir (2004). „Mitropolit Mihailo i pitanje autonomije srpske crkve u Turskoj 1878. godine”. Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor. 68-69 (2002-2003): 235—240.
- Ćosović, Stevo, ur. (2006). Episkopija zahumsko-hercegovačka. Beograd: Svet knjige.
- Ševo, Ljiljana (2002). Pravoslavne crkve i manastiri u Bosni i Hercegovini do 1878. godine. Banja Luka: Glas srpski.