Obrona Katowic
II wojna światowa, kampania wrześniowa | |||
Wieża spadochronowa w Katowicach, symbol oporu jednostek samoobrony we wrześniu 1939 | |||
Czas | |||
---|---|---|---|
Miejsce | |||
Terytorium | |||
Przyczyna |
agresja III Rzeszy na Polskę | ||
Wynik |
zwycięstwo Niemców | ||
Strony konfliktu | |||
| |||
Dowódcy | |||
| |||
Straty | |||
| |||
Położenie na mapie Polski w 1939 | |||
Obrona Katowic – prowadzona przez niewielkie grupy polskiej formacji nieregularnych w dniach 3–4 września 1939 r. podczas kampanii wrześniowej. Wojska niemieckie po przełamaniu polskiego oporu zajęły miasto pod koniec 4 września.
Preludium
[edytuj | edytuj kod]W okresie II RP Katowice znajdowały się około 20 km od ówczesnej granicy polsko-niemieckiej i były największym miastem w polskiej części Śląska. Wobec narastających napięć polsko-niemieckich miejscowi działacze polscy, głównie byli powstańcy śląscy i młodzież harcerska, pod koniec sierpnia 1939 r. zaczęli organizować oddziały samoobrony. Dowódcą polskiej milicji od 1 września był Jan Faska. Miasto znajdowało się w obszarze działania Armii „Kraków” Wojska Polskiego, ale Naczelne Dowództwo zdecydowało o opuszczeniu miasta. 2 września ewakuację skończyli urzędnicy państwowi, siły policyjne, jednostki regularnej armii i niektóre jednostki samoobrony, a część dalszych jednostek samoobrony wycofała się następnego dnia[1][2].
Tymczasem niemieckie siły zbliżające się do miasta obejmowały 8 Dywizję Pancerną, 239 Dywizję Piechoty generała Ferdinanda Neulinga i 28 Dywizję Piechoty Jäger, a także jednostki niemieckiej straży granicznej z Grenzschutz Abschnittskommando i jednostki niemieckiej milicji Freikorps (Freikorps Ebbinghaus)[1][2][3].
Już 1 września zbombardowane zostało Lotnisko Katowice-Muchowiec, a w dniach 1–2 września rozegrała się w okolicach Katowic bitwa wyrska[1][4].
Walki
[edytuj | edytuj kod]Wojska niemieckie pojawiły się na obrzeżach miasta 3 września i najprawdopodobniej tego dnia doszło do kilku wczesnych starć[1][5]. Siły niemieckie, które wkroczyły do miasta 4 września i zajęły je w ciągu kilku godzin, miały do czynienia jedynie z nielicznymi polskimi oddziałami samoobrony, które albo odmówiły ewakuacji, albo nie wiedziały o rozkazach dowództwa armii polskiej[1][2][6]. Dodatkowo, poza oddziałami samoobrony, w walkach wziął udział niewielki oddział straży tylnej lub maruderów z 73 pułku piechoty 23. Dywizji Piechoty, w wyniku czego kilku polskich żołnierzy zostało zabitych, rannych lub wziętych do niewoli[1].
Niemieccy żołnierze zgłaszali, że byli wielokrotnie ostrzeliwani, w wyniku czego jednostki niemieckie straciły ok. 15 żołnierzy[6][7]. Do najbardziej znaczących incydentów doszło podczas obrony Śląskiego Domu Powstańczego (siedziby dowództwa oddziałów samoobrony), a także podczas starcia z harcerzami zajmującymi punkt widokowy Wieży Spadochronowej. W tym ostatnim przypadku relacje świadków sugerują, że wśród polskich obrońców zginęło co najmniej dziesięć osób, a kilku obrońców mogło również trafić do niewoli. Obrona Wieży Spadochronowej stała się również najlepiej wspominanym incydentem obrony Katowic i określana jest jako „legendarna”[1][2][7][8].
Inne punkty, w których jednostki samoobrony stawiły opór, to Drapacz Chmur, Teatr Śląski, Muzeum Śląskie i wieże lokalnych kościołów[1].
Po bitwie
[edytuj | edytuj kod]Wkrótce po zabezpieczeniu miasta Niemcy rozstrzelali ponad 80 więźniów (tzw. zbrodnia w Katowicach albo krwawy poniedziałek w Katowicach[9]), głównie osób w mundurach powstańczych lub harcerskich. Łączna liczba polskich ofiar (walk i egzekucji) z dnia 4 września jest szacowana na około 150. Całkowita liczba aresztowanych nie jest znana, a więcej osób stracono w ciągu następnych tygodni[1].
Oddziały Einsatzgruppen działały również w Katowicach i na Śląsku, a jednym z ich stałych rozkazów było wykonanie doraźnej egzekucji wszystkich zidentyfikowanych byłych polskich powstańców. Jedną z pierwszych akcji Niemców po zajęciu miasta było zniszczenie Wielkiej Synagogi (w dniu 8 września)[1].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]W 1961 r. odsłonięto Pomnik Obrońców Katowic. 4 września 1983 r. odsłonięto Pomnik Harcerzy Września w Katowicach. Istnieją też groby indywidualne i zbiorowe, a także kilka tablic pamiątkowych poświęconych ofiarom obrony Katowic, w tym rozstrzelanym[10]. W rocznice rozpoczęcia II wojny światowej wiele z tych pomników jest miejscem ceremonii, w których udział biorą przedstawiciele władz i mieszkańcy[11].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j 12.07.2005 Obrona Katowic we Wrześniu 1939 r. S 56.2003. Postanowienie o umorzeniu śledztwa. IPN. 2005
- ↑ a b c d Instytut Pamięci Narodowej , Oddział IPN w Katowicach informuje o umorzeniu śledztwa w sprawie zbrodni wojennych, popełnionych we wrześniu 1939 roku w Katowicach na polskich obrońcach miasta przez Wehrmacht oraz niemieckie formacje nieregularne (Freikorps). [online], Instytut Pamięci Narodowej [dostęp 2021-03-13] (pol.).
- ↑ Tomasz Sudoł, ZBRODNIE WEHRMACHTU NA JEŃCACH POLSKICH WE WRZEŚNIU 1939 ROKU, Biuro Edukacji Publicznej IPN
- ↑ Krzysztof Komorowski (2009). Boje polskie 1939-1945: przewodnik encyklopedyczny. Bellona. s. 245. ISBN 978-83-11-10357-3.
- ↑ Wehrmacht u bram: Niemcy idą na Katowice 3 września 1939 [online], naszahistoria.pl, 3 września 2020 [dostęp 2021-03-13] (pol.).
- ↑ a b Jak Niemcy wkraczali do Katowic 4 września 1939 roku [online], katowice.wyborcza.pl, 6 lutego 2004 [dostęp 2021-03-13] .
- ↑ a b Wątpliwości wokół obrony Katowic [online], histmag.org [dostęp 2021-03-13] .
- ↑ Marian Krwawicz , Śląska reduta 1939, Książka i Wiedza, 1979, s. 7 [dostęp 2021-03-13] (pol.).
- ↑ Józef Krzyk , Krwawy poniedziałek w Katowicach. 4 września 1939 r. Niemcy na Śląsku zamordowali około 150 osób [online], wyborcza.pl, 4 września 2019 [dostęp 2023-05-12] .
- ↑ "Załącznik 1.9 Wartości dziedzictwa kulturowego". bip.um.katowice.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)]., UM w Katowicach.
- ↑ Redakcja, W Katowicach złożono hołd harcerzom i obrońcom Śląska [online], Dziennik Zachodni, 1 września 2010 [dostęp 2021-03-13] (pol.).