25 Pułk Artylerii Lekkiej
Odznaka pamiątkowa 25 pal | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie |
1921 |
Rozformowanie |
1939 |
Nazwa wyróżniająca |
Ziemi Kaliskiej |
Tradycje | |
Nadanie sztandaru |
29 czerwca 1938 |
Dowódcy | |
Pierwszy |
ppłk Adam Meraviglia |
Ostatni |
ppłk Antoni Wojtanowicz |
Działania zbrojne | |
kampania wrześniowa bitwa nad Bzurą (9–18 IX 1939) | |
Organizacja | |
Dyslokacja | |
Rodzaj sił zbrojnych | |
Rodzaj wojsk | |
Podległość |
25 Pułk Artylerii Lekkiej Ziemi Kaliskiej (25 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.
W okresie międzywojennym pułk stacjonował w Kaliszu[1]. Stanowił organiczną artylerię 25 Dywizji Piechoty[2]. Od 1929, pod względem wyszkolenia fachowego, podlegał dowódcy 7 Grupy Artylerii.
Formowanie
[edytuj | edytuj kod]31 października 1921 roku w Kaliszu, na terenie Okręgu Korpusu Nr VII, został sformowany 25 pułk artylerii polowej. Jednostka powstała z połączenia III dywizjonu 14 pułku artylerii polowej i III dywizjonu 17 pułku artylerii polowej[3][a]. Oddział stanowił organiczną artylerię 25 Dywizji Piechoty. Od 1929, pod względem wyszkolenia fachowego, podlegał dowódcy 7 Grupy Artylerii.
31 grudnia 1931 roku na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. Ministra Spraw Wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego 25 pap został przemianowany na 25 pułk artylerii lekkiej[5].
W 1933 roku został opublikowany „Zarys historji wojennej pułku” autorstwa porucznika Teodora Pileckiego[b].
28 maja 1937 roku Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał pułkowi nazwę „25 pułk artylerii lekkiej ZIEMI KALISKIEJ”[7].
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[8][c] | |
---|---|
dowódca pułku | ppłk Antoni Wereszczyński |
I zastępca dowódcy | ppłk Antoni Wojtanowicz |
adiutant | kpt. Tadeusz Wdowiński |
naczelny lekarz medycyny | por. lek. Władysław Główka |
starszy lekarz weterynarii | kpt. Eugeniusz Warnicki |
oficer zwiadowczy | kpt. Kazimierz Hellebrand |
w dyspozycji dowódcy | kpt. Konstanty Zbijewski |
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) | ppłk Józef Jakub Nowak |
oficer mobilizacyjny | kpt. Bronisław II Nowakowski |
zastępca oficera mobilizacyjnego | kpt. Bronisław Dubiniewicz |
oficer administracyjno-materiałowy | kpt. Roman Renkawek |
oficer gospodarczy | kpt. int. Władysław Albin Śliwa |
oficer żywnościowy | chor. Jan Łukowski |
dowódca plutonu łączności | por. Stanisław Bełkowski |
oficer plutonu | ppor. Bolesław Zozuliński |
dowódca szkoły podoficerskiej | kpt. Tadeusz Cieszkowski[d] |
dowódca plutonu | por. Wacław Obszyński |
dowódca plutonu | ppor. Franciszek Jabłonka |
dowódca plutonu | ppor. inż. Adam Stanisław Lang |
dowódca I dywizjonu | mjr Stanisław II Boryczko |
adiutant dywizjonu | por. Jerzy Komorowski |
pomocnik dywizjonu ds. gosp. | por. Stanisław Andrzej Zagórski |
dowódca 1 baterii | kpt. Leon Wojciechowski |
dowódca plutonu | ppor. Tadeusz Stępień |
dowódca 2 baterii | kpt. Józef Purchla |
dowódca plutonu | ppor. Władysław Antoni Ostrowski |
dowódca II dywizjonu | mjr Juliusz Arkadiusz Ziółkowski |
dowódca 5 baterii | kpt. Jan Konstanty Trzebuchowski |
dowódca plutonu | ppor. Eugeniusz Michał Kluz |
dowódca 6 baterii | kpt. Zygmunt Wroniecki |
dowódca III dywizjonu | mjr Andrzej Rzewuski |
dowódca 7 baterii | kpt. Tadeusz Wiktor Cieszkowski |
dowódca plutonu | por. Stanisław Burzyński |
dowódca 8 baterii | kpt. Ludwik Juliusz Ostrihansky |
dowódca plutonu | por. Romuald Romski |
na kursie | por. Mieczysław Trojanowski |
25 pal w kampanii wrześniowej
[edytuj | edytuj kod]Mobilizacja
[edytuj | edytuj kod]23 marca 1939 część oddziałów osłonowych 25 Dywizji Piechoty postawiono w stan gotowości bojowej; większość garnizonów pułków dywizji znajdowała się w bezpośredniej bliskości granicy zachodniej. Ze składu 25 pal zmobilizowano do etatów wojennych w garnizonie Ostrów Wielkopolski dwie baterie armat I dywizjonu pod dowództwem mjr. Stanisława Boryczki. Poszczególne baterie miały wesprzeć prowadzące działania osłonowe, zmobilizowane w tym samym czasie bataliony I/60 pułku piechoty z Ostrowa Wielkopolskiego i I/56 pułku piechoty z Krotoszyna. Baterie podporządkowano dowódcom tych batalionów i miały one za zadanie osłonę na przedpolu swoich garnizonów oraz wykonanie niezbędnych prac fortyfikacyjnych[10]. 24 sierpnia 25 pal zmobilizował się w mobilizacji alarmowej do etatów wojennych, w dwóch garnizonach i dwóch grupach:
w grupie zielonej w garnizonie Ostrów Wielkopolski w czasie od Z+18 do Z+36;
- I dywizjon armat 25 pal,
- kolumnę taborową nr 718,
w grupie niebieskiej w garnizonie Kalisz w czasie od A+24 do A+36;
- III dywizjon haubic 25 pal,
- dowództwo 25 pal z patrolem meteo nr 25,
- II dywizjon armat 25 pal,
oraz jednostki dywizyjne w czasie od A+36 do A+50;
- pluton parkowy uzbrojenia nr 703,
- kolumna taborowa nr 719,
- kolumna taborowa nr 720,
- warsztat taborowy nr 717[11].
W trakcie mobilizacji stawiennictwo rezerwistów było bez zarzutu, braki wystąpiły natomiast w uprzęży końskiej, podkowach oraz w słabej jakości sprzęcie taborowym pochodzącym z mobilizacji. Braki te starano się uzupełnić naprawami lub zakupem na rynku cywilnym. Po dokonanym przeglądzie, stan osobowy pułku złożył przysięgę wojskową. W ramach II rzutu mobilizacji powszechnej w czasie X+5 w Łodzi, przez 10 pułk artylerii lekkiej miała zostać zmobilizowana bateria marszowa 1/25 pal[12]. Z uwagi na zagrożenie Łodzi i ewakuację Oddziału Zbierania Nadwyżek 10 pułku artylerii lekkiej, a także będących w trakcie mobilizacji innych jednostek, bateria marszowa 25 pal prawdopodobnie nie została zorganizowana[13].
Od 28 sierpnia 25 pal przeszedł w pobliże rejonu planowanych stanowisk obronnych. 2 i 3 baterie, na przedpolu Ostrowa w rejonie lasu Biskupice Ołoboczne, wspierały batalion III/60 pp rozmieszczony na przedpolu głównej pozycji osłonowej w pobliżu Czekanowa. 1 bateria wspierała, jak dotychczas, na stanowiskach obronnych koło Ostrowa Wielkopolskiego batalion I/60 pp oraz dodatkowo batalion ON „Ostrów”. Na głównej pozycji osłonowej 25 DP nad Prosną zajął stanowiska ogniowe II dywizjon, którego baterie 4 i 5 miały wspierać batalion II/70 pułku piechoty na odcinku Chocz-Janków. Bateria 6/25 pal miała wspierać batalion I/70 pp na odcinku Janków-Jastrzębniki, na północ od Kalisza. Do wsparcia 29 pułku piechoty i innych pododdziałów na przedmościu Kalisz został wyznaczony III dywizjon. Stanowiska III/25 pal rozmieszczono na wschód od Kościelnej Wsi i na północny wschód od wzg. 137 (Sulisławice)[14].
Działania bojowe
[edytuj | edytuj kod]Działania w Wielkopolsce
[edytuj | edytuj kod]W kampanii wrześniowej 1939 pułk walczył w składzie macierzystej dywizji, podlegającej Armii „Poznań”. O świcie 1 września pododdziały 25 pal stały na tych samych stanowiskach, jakie zajmowały po 28 sierpnia. Po południu styczność bojową z batalionami I/60 pp i ON „Ostrów” nawiązały oddziały rozpoznawcze niemieckiej 30 DP. Próbę zajęcia Odolanowa przez niemiecki pododdział rozpoznawczy udaremniła celnym ostrzałem bateria 1/25 pal. Z uwagi na szybkie przemieszczanie się niemieckiej 8 Armii w pasie obrony Armii „Łódź”, zostały oskrzydlone pozycje 25 DP od strony południowej. Z uwagi na powyższe dowódca 25 DP gen. bryg. Franciszek Alter nakazał wycofanie oddziałów osłonowych dywizji na główną linię osłony wzdłuż rzeki Prosny. Nocą 1/2 września odwrót oddziałów dywizji osłaniał batalion III/60 pp wsparty 1/25 pal ze stanowisk ogniowych w rejonie Czekanowa, na skraju lasu w pobliżu folwarku Bagatela. I/25 pal bez 1 baterii pomaszerował w kierunku Ociąża i Skalmierzyc, dołączył do znajdujących się w lesie Śliwniki w pobliżu Skalmierzyc taborów i kolumny amunicyjnej dywizjonu. Reszta pułku nie nawiązała jeszcze styczności bojowej[15]. 2 września II/25 bez 6 baterii został przydzielony do wsparcia 56 pp na odcinkach Czermin-Nowolipsk i Jastrzębniki-Jedlec. III/25 pal wspierał obronę na przedmościu Kalisz 29 pułku Strzelców Kaniowskich i 9 batalionu strzelców od Kościelnej Wsi do wsi Chotów i Żydów. 6/25 pal wspierała batalion I/60 pp nad Prosną na odcinku Szadek-Warszówka. 1/25 pal nadal pozostała na stanowiskach z dni poprzednich, z których ostrzelała atakujący pozycje III/60 pp, niemiecki pododdział ze zmotoryzowanymi armatami przeciwpancernymi[16] lub samochodami pancernymi, powstrzymując jego dalsze działania rozpoznawcze i walkę ogniową z piechotą[17]. 5/25 pal została przydzielona do wsparcia batalionu II/56 pp na linii Lenartowice-Kajew. W nocy 2/3 września 56 pp bez II batalionu wraz z 4/25 pal zluzowały 70 pp w rejonie Jankowa.
Wobec odrzucenia propozycji dowódcy Armii „Poznań” gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby przez Naczelnego Wodza, wykonania natarcia siłami wzmocnionej 25 DP na skrzydło niemieckiej 8 Armii, atakującej Armię „Łódź”, wieczorem podjęto decyzję wycofania 25 DP na przedmoście Koło. Tam 25 DP miała wejść w skład Grupy Operacyjnej „Koło” dowodzonej przez gen. bryg. Edmunda Knoll-Kownackiego. Nocą 3/4 września 25 DP podjęła marsz; straż przednią dywizji stanowił 60 pp wraz z I/25 pal bez 1 baterii. Maszerowano poprzez Kokanin, Skarszewek, szosą na Turek do Turkowic, zajmując rejon Kowale Księże, Malanów. 1/25 pal z III/60 pp stanowiły ubezpieczenie, a następnie straż tylną dywizji. Po oderwaniu się od nieprzyjaciela pomaszerowały poprzez Kalisz, do Feliksowa. II/25 pal wraz z 56 pp wykonał marsz poprzez Janków, Stawiszyn, Zbiersk docierając do rejonu wsi Dzierzbin, Piętno. III/25 pal poprzez Kalisz, następnie po szosie do Turka i do lasów Nowe Prażuchy. Z uwagi na zatłoczenie dróg uchodźcami cywilnymi oddziały dywizji i 25 pal dotarły do celu marszu 4 września między godz. 8:00-12:00. Oddziały 25 DP odpoczywające po marszu były atakowane przez lotnictwo niemieckie[18]. Ze względu na marsz kolumny niemieckiej na przeprawę na Warcie w Uniejowie, dowódca 25 DP skierował tam marszem dziennym I/25 bez 1 baterii, wraz z 60 pp bez III batalionu, celem opanowania mostu i przeprawy w Uniejowie przed oddziałami niemieckimi. Jeden z batalionów 60 pp został tam przewieziony przez kolumnę samochodową. 60 pp wraz z I/25 pal weszły w podporządkowanie bezpośrednio gen. Knoll-Kownackiego. Część maszerująca pieszo, w tym I/25 pal, dotarła do Uniejowa rano 5 września. 8/25 pal została wydzielona do wsparcia Oddziału Wydzielonego mjr. Bolesława Wodeckiego, w składzie 9 bs i batalionu marszowego 29 ppSK, osłaniającego marsz dywizji od strony Kalisza w rejonie Franulew-wzg. 189,2-Grąbków. Nocą 4/5 września 25 pal wraz z resztą dywizji podjął dalszy marsz na przedmoście Koło. III/25 pal bez 8 baterii wraz z 29 ppSK miał osiągnąć rejon Władysławowa, II/25 pal wraz z 56 pp i batalionem ON „Krotoszyn” okolice Grzymiszewa, 1/25 pal wraz z III/60 pp Galewa[19]. Rano 5 września oddziały 25 DP, a wraz z nimi 25 pal, zajęły stanowiska na głównej pozycji obronnej przedmościa Koło; były to umocnienia prowizoryczne z niewielką ilością ukończonych schronów polowych. II/25 pal współdziałał z 56 pp na odcinku od lasu Wielopole do Grzymiszewa i Dębina. III/25 pal współdziałał z 29 ppSK pomiędzy lasami Dębin-Konstantynów, aż po lasy na północ od szosy do Turki i Uniejowa. 1/25 pal współdziałała z batalionem III/60 pp na linii Galew-Bogdałów.
Walka o Uniejów
[edytuj | edytuj kod]Ponownie, tym razem na rozkaz Naczelnego Wodza, zaplanowano natarcie 25 DP z przedmościa Koło na miejscowość Dobra o godz. 21:00 5 września. Podjęto przegrupowanie 25 DP do natarcia prawym brzegiem Warty w kierunku południowym na korzyść Armii „Łódź”. Wieczorem gdy oddziały podjęły marsz, rozkaz odwołano, gdyż Armia „Łódź ”została już wyparta w kierunku wschodnim. W nocy 5/6 września II/25 pal z 56 pp powróciły po marszu na poprzednie stanowiska obronne, a III/25 pal z 29 ppSK przesunięto w rejon Psar. Nocą z 6/7 września podjęto marsz większości sił 25 pal w rejon Uniejowa. Jako pierwsza dotarła tam 1/25 pal wraz z III/60 pp, łącząc do swojego dywizjonu[20]. Jako następne ok. północy dotarły III/25 pal wraz z 29 ppSK. Oddziały dywizji przeprawiały się przez Wartę po mostach w Uniejowie, III/25 pal bez 8 baterii wraz z 29 ppSK przeszedł w rejon Stemplewa na północny wschód od Uniejowa. W rejonie Czarnego Lasu i Psar odwrót dywizji osłaniała 8/25 pal wraz 9 bs i I/29 ppSK. 7 września od godz. 5:30 I/25 pal wspierał walki obronne 60 pp przed natarciem oddziałów niemieckiej 30 DP na zachodnim skraju Uniejowa. Od godz. 6:00 rozpoczęła przeprawę przez mosty na Warcie w Uniejowie Wielkopolska Brygada Kawalerii ostrzeliwana przez niemiecką artylerię i atakowana przez niemieckie lotnictwo. W południe nastąpiło ponowne niemieckie natarcie na pozycje 60 pp; jego obronę wsparły baterie I dywizjonu, które dzięki ześrodkowaniom ogniowym załamały niemiecki atak. Głównie baterie 1 i 2 wystrzeliły 370 pocisków. W trakcie manewru wycofania się na następną rubież opóźniania 2/25 pal ogniem na wprost unieruchomiła w trakcie zaskakującego ataku 5 czołgów wspierających niemiecka piechotę. W trakcie tych walk I dywizjon utracił jako poległych 13 żołnierzy, w tym 1 oficera, 3 podoficerów i 9 kanonierów. Rannych zostało 8 kanonierów. Zginęło 15 koni, a 10 zostało rannych. Do godz. 12:00 7 września przekroczył w Uniejowie po mostach Wartę II/25 pal wraz z 56 pp oraz działające jako straż tylna 8/25 pal wraz batalionem I/29 ppSK. II/25 pal wraz z towarzyszącą mu piechotą pomaszerowały do Dąbia, gdzie przekroczyły rzekę Ner i zatrzymały się na postoju. III/25 pal bez 8 baterii odmaszerował wraz z 29 ppSK też w rejon Dąbia. Celem osłony wycofania się I/25 pal wraz z 60 pp z Uniejowa, w rejonie Felicjanowa i Czekaja na wschód od Uniejowa stanowiska obronne zajęła 8/25 pal wraz z I/29 ppSK. W rejonie Zalesia i Dąbia nastąpiła koncentracja 25 pal. Do godz. 15:00 I/25 pal wraz z 60 pp obsadzał Uniejów, po czym wycofał się za Wartę i Ner w okolicach Dąbia. Do nocy 7/8 września 8 bateria haubic osłaniała odwrót, po czym również odmaszerowała do Dąbia[21]. W trakcie marszu do Dąbia i podczas przeprawy, pododdziały i oddziały 25 DP były atakowane przez lotnictwo niemieckie i ostrzeliwane przez ciężką artylerię niemiecką. Szczególnie ucierpiała piechota z 60 pp i I/29 ppSK[22]. 7 września rozkazem dowódcy armii i GO gen. bryg. Edmunda Knoll-Kownackiego 25 DP podjęła marsze mające na celu przegrupowanie się do planowanego zwrotu zaczepnego, poprzez Bzurę. II/25 pal z 56 pp nocą 7/8 września przemaszerował do rejonu Grabów Łęczycki, Łyżki, Budki. I/25 pal z 60 pp przemieścił się do rejonu Teofilki, kolonia Nagórki, kolonia Piaski. III/25 pal bez 8 baterii wraz z 29 ppSK pozostał na przeprawie w Dąbiu, której bronił, jak również mostu kolejowego na rzece Ner; dodatkowo dozorował odcinek rzeki Ner do Chełmna. Dowództwo 25 pal stanęło na postoju we wsi Celinów wraz z 25 dywizjonem artylerii ciężkiej i dowództwem Artylerii Dywizyjnej 25 DP[23].
Udział w bitwie nad Bzurą
[edytuj | edytuj kod]Nocą 8/9 września oddziały 25 DP wzmocnionej 69 pułkiem piechoty z 17 Dywizji Piechoty podjęły ostateczne przegrupowania celem osiągnięcia podstaw wyjściowych do natarcia. II/25 pal wraz z 56 pp zajął rejon Upale, Gawronki, Kozuby. I/25 pal wraz z 60 pp folwark Siedlec. III/25 pal wraz z 29 ppSK i 9 bs okolice Grabowa Łęczyckiego. Zgodnie z rozkazem do natarcia dowódcy 25 DP, 56 pp ze wsparciem II dywizjonu armat miał poprzez Kwiatówek opanować Tum. 60 pp ze wsparciem I dywizjonu armat po sforsowaniu Bzury miał zorganizować przedmoście w południowej części Łęczycy, którą miał zdobyć 69 pp wsparty III dywizjonem 17 pułku artylerii lekkiej. III/25 pal wraz z 25 dac i dywizjonem II/7 pułku artylerii ciężkiej stanowił artylerię ogólnego działania. Po opanowaniu przedmiotów natarcia, dywizja miała przejść do pościgu za nieprzyjacielem w ogólnym kierunku na Ozorków i Modlną[24]. 9 września o godz. 15:00 wyruszyła do natarcia większość batalionu I/56 pp, która nie otrzymała informacji o zmianie terminu natarcia. I batalion częścią sił wkroczył do Tumu, zajętego wcześniej przez kompanię z batalionu II/69 pp. O godz. 17:00 wyruszyło natarcie całej 25 DP i sąsiednich wielkich jednostek. 56 pp III i pozostałą częścią I batalionu uderzył na Kwiatówek, Tum Poduchowny i w kierunku częściowo opanowanego Tumu. Oba czołowe bataliony znalazły się pod ostrzałem niemieckiej artylerii i broni maszynowej. Baterie II dywizjonu armat skutecznie niszczyły niemieckie środki ogniowe, w tym stanowiska niemieckich karabinów maszynowych na wschodnich przedmieściach Łęczycy. Ostrzał był prowadzony do zapadnięcia ciemności, przerwany z uwagi na wdarcie się do Łęczycy pododdziałów 69 pp i części 56 pp. Ok. godz. 20:00 25 pal, 25 dac i III/17 pal wykonały nawałę ogniową na północny skraj Łęczycy. W jej wyniku obezwładniono niemieckie pododdziały broniące Łęczycy i przybyłe posiłki. Ok. godz. 23:00 pododdziały 56 pp, 60 pp i 69 pp po ciężkich walkach zdobyły centrum Łęczycy. Problemem okazało się zbudowanie przepraw dla artylerii przez Bzurę[25].
10 września w późnych godzinach rannych w pościg za oddziałami niemieckimi wyruszył 29 ppSK wraz z 9 bs i III/25 pal. Maszerujący jako oddział czołowy II/29 ppSK, wraz z 8/25 pal, uderzył wsparty ogniem haubic na niemieckie placówki w rejonie Sierpowa. Rozwinięty na stanowiskach ogniowych III/25 pal i wprowadzony do walki III/29 ppSK zdobyły i przełamały główną linię obrony niemieckiej w Sierpowie. Kolejne natarcie 29 ppSK poprowadzono na folwark Wróblew; pomimo wsparcia ogniem przez haubice III dywizjonu i wprowadzenie do walki 9 bs, do końca dnia nie zdobyto zamierzonego celu natarcia. Pościg za uchodzącym nieprzyjacielem o godz. 10:00 podjął 56 pp, z problemami podczas przeprawy przez Bzurę II/25 pal. Pościg prowadzono z Tumu poprzez Mętlew, Leśmierz, Czerchów. Po dojściu do folwarku Mętlew II dywizjon armat dostał się pod silny ostrzał artylerii niemieckiej, od którego poniósł straty. III/56 pp dotarł do Czerchowa, a reszta pułku zaległa podczas natarcia na Leśmierz. Wieczorem na styk 56 pp i 29 ppSK wyszedł kontratak niemieckiej piechoty wspartej czołgami, który odrzucił 56 pp i kompanię 29 ppSK do rejonu Mętlewa. I dywizjon armat wraz z 60 pp przebywał w odwodzie dywizji. 2/25 pal wraz z II/60 pp ubezpieczały Łęczycę od zachodu i południa. Późnym wieczorem oddziały niemieckiego 46 pp opuściły Leśmierz[26]. 11 września od świtu prowadzono dalsze natarcie przez oddziały 25 DP. Do natarcia został wprowadzony, w zamian za 29 ppSK, 60 pp bez II batalionu z 9 bs oba wsparte przez I/25 pal bez 2 baterii. Oddział ten prowadził natarcie wzdłuż szosy Łęczyca-Ozorków z zadaniem zdobycia folwarków Wróblew i Ostrów. 56 pp wraz z II/25 pal nadal miał prowadzić natarcie przez dwór Tymienica, folwark Boczki, Czerchów, Sokolniki. III/25 pal wraz z 29 ppSK stanęły na postoju w Tkaczewie. Po całodziennych walkach 60 pp i I/25 pal bez 2 baterii, opanowały folwark Wróblew. Po ciężkich walkach z kilkukrotnym ześrodkowaniem ognia II dywizjonu 25 pal oraz okresowym wsparciu przez baterię 5/17 pal, późnym wieczorem 56 pp zdobył Czerchów. W trakcie tych walk podczas likwidacji gniazd oporu niemieckiej piechoty, w rejonie folwarku Boczki ranny został por. Mieczysław Trojanowski. Przed zmrokiem na stanowiska 60 pp w rejonie folwarku Wróblew i Solcy Wielkiej i Solcy Małej wyszło niemieckie natarcie powstrzymane ogniem armat I dywizjonu i broni maszynowej piechoty. O godz. 22:00 wyszło kolejne natarcie niemieckie, w tym samym rejonie, przy silnym wsparciu niemieckiej artylerii. Odrzuciło ono I/60 pp z folwarku Wróblew, który poniósł bardzo ciężkie straty; wspierająca go 3 bateria armat przerwała wsparcie z uwagi na zniszczenie połączeń telefonicznych. Po godz. 23:00 na folwark Wróblew, przy nawale ogniowej 1 i 3 baterii, wykonał natarcie odwodowy batalion III/60 pp zdobywając go. W nocy obsadzająca go 7 kompania strzelecka wycofała się po otrzymaniu przekazanego jej przez dywersanta rozkazu o odwrocie. Jednocześnie do osłony Łęczycy odesłano kolejną baterię z II/25 pal i batalion II/60 pp. Rano 12 września przed frontem 25 DP obronę przejął niemiecki 55 pp z niemieckiej 17 DP. Jednocześnie dalsze natarcie podjęło zgrupowanie 60 pp, bez batalionu II/60 pp, wsparte przez I/25 pal bez 2 baterii, wzmocnione przez batalion I/29 ppSK i III/25 pal bez 9 baterii. Ponownie rozpoczęto całodzienne walki o folwark Wróblew, a następnie dwór Wróblew, które ok. godz. 18:00 zajęto ostatecznie. Walczący w lewym skrzydle 9 bs wsparty był baterią 9/25 pal; po całodziennych ciężkich walkach i dużych stratach własnych zajął ostatecznie folwark Ostrów. Patrole 60 pp wieczorem dotarły w rejon stacji kolejowej na zachodnich przedmieściach Ozorkowa. 56 pp, wsparty przez II/25 pal bez baterii, podjął rano z Czerchowa natarcie w kierunku Sokolnik, których bronił niemiecki II batalion 95 pp z niemieckiej 17 DP. Natarcie 56 pp znalazło się pod silnym ostrzałem artylerii niemieckiej; pomimo tego po skutecznym wsparciu armat II dywizjonu zmuszono do odwrotu niemiecki batalion i o godz. 15:00 zajęto kompleks leśny Miasta Ogrodu Sokolniki i oskrzydlono niemiecką obronę w Ozorkowie. Znajdująca się w lesie 6 bateria 25 pal i batalion I/56 pp zostały ostrzelane prawdopodobnie przez 17 dywizjon artylerii ciężkiej ze składu 17 DP[27]. Na skutek tragicznej pomyłki zginęło kilkunastu strzelców z 56 pp, 6 bateria poniosła wysokie straty w zabitych, utraciła większość koni, większość armat i sprzętu artyleryjskiego; przestała praktycznie istnieć. Do wieczora 56 pp wspólnie z 69 pp 17 DP opanowały Sokolniki i Modlną oraz wschodnie przedmieście Ozorkowa[28].
Z uwagi na zmianę koncepcji natarcia Armii „Poznań” gen. dyw. Tadeusz Kutrzeba wydał rozkaz dla dowódcy GO gen. Knoll-Kownackiego przerwania natarcia i przegrupowania grupy na północny brzeg Bzury i przygotowania nowego natarcia w kierunku Sochaczewa. Rozkaz dotarł do oddziałów 25 DP po godz. 21:00. Nocnym marszem 12/13 września dywizjony 25 pal podjęły marsz na północny brzeg Bzury wraz z pułkami piechoty, do których były przydzielone; II dywizjon przez Zagaj, I dywizjon w Witaszewicach, a III dywizjon w Łęczycy i Topoli Królewskiej. Po odpoczynku 13 września wraz z piechotą pobrano zaopatrzenie i uzupełniono amunicję. W nocy 13/14 września, podjęto kolejny nocny marsz, rano i przed południem 25 pal i 25 dac dotarły w okolice młyna Szymanówki, gdzie pułk odpoczywał przez dzień 14 września[29]. Nocą 14/15 września 25 pal dywizjonami z pułkami piechoty podjął marsz w kierunku Sochaczewa[30]. III/25 pal wraz z 29 ppSK i 9 bs maszerował poprzez Skrzeszewy, Model, Kamionka, Podczachy, Lubików do Osmolina. II/25 pal wraz z 56 pp przez Buszkówek, folwark Kaczkowizna, folwark Wola Stępowska, w rejon Kiernozia, Wygoda, Osmoleniec, Kochanków. I/25 pal wraz z 60 pp poprzez Dobrzelin, Zarębów, Kruki, folwark Kaczkowizna, Luszyn do folwarku Wola Stępowska i folwarku Poddębina. Ponieważ do świtu nie osiągnięto planowanych rejonów dyslokacji maszerujące kolumny, w tym 25 pal i jego pododdziały były bombardowane przez lotnictwo niemieckie, w wyniku nalotów poniesiono straty w rejonie Osmolina poległ kpt. Bronisław Dubiniewicz. Najbardziej ucierpiał III dywizjon haubic, który był bombardowany również na postoju[31].
Po zmierzchu 15 września dywizja podjęła marsz w dwóch kolumnach. Kolumna główna dywizji wraz z I i II dywizjonem 25 pal maszerowała po trasie Brodne, Wejsce, Konstantynów, Antosin, dwór Giżyce, dwór Ruszki. Zadaniem tej grupy wojsk było opanowanie rejonu Adamowej Góry. W kolumnie bocznej dywizji maszerował III dywizjon i 25 dac. Trasa tej kolumny wiodła przez Brzezie, Brzozów Stary, dwór Giżyce. Wojska tej kolumny opanować miały rejon Julipol i Młodzieszyn. Rano obie kolumny 25 DP dotarły do nakazanych rejonów. Jako pierwszy do rejonu Adamowej Góry dotarł 56 pp; towarzyszący mu II/25 pal zajął stanowiska ogniowe w pobliżu wsi Altanka. We wsi Sokule zatrzymało się dowództwo 25 pal. Kolumna północna 25 DP przybyła o godz. 6:00 do rejonu Julipol, Młodzieszyn; wysłany jako rozpoznanie czołowy batalion I/29 ppSK w pobliże Bibiampola został w zmasowanym ogniu niemieckiego oddziału i wypadu niemieckich czołgów rozbity. 29 ppSK przyjął ugrupowanie przeciwpancerne. III/25 pal, z uwagi na pojenie i karmienie koni, pozostał w tyle za kolumną piechoty. Kolumny maszerującej artylerii znalazły się pod ostrzałem ciężkiej artylerii niemieckiej zza Bzury. Na pułki piechoty 25 DP wyszło niemieckie uderzenie większości oddziałów wzmocnionej niemieckiej 4 Dywizji Pancernej. Baterie I dywizjonu rozproszone pozostawały ukryte w lasach przed atakami niemieckiego lotnictwa, nie wspierały 60 pp. II/25 pal pozostawał na swoich stanowiskach ogniowych, które były poza pasem natarcia niemieckiej 4 DPanc.; nie włączył się do wsparcia 56 pp. I i II dywizjon do końca dnia nie nawiązały łączności z wspieranymi pułkami piechoty. Maszerujący w kierunku stanowisk 29 ppSK III/25 pal został zaskoczony w godzinach popołudniowych w rejonie Justynowa przez oddziały niemieckiej 4 DPanc. atakujące od Bibiampola w kierunku Łęgu. III dywizjon, z uwagi na niezachowanie środków ostrożności i niewystawienie ubezpieczeń marszowych, został rozbity przez czołgi i utracił swoje baterie haubic[32]. Wieczorem 16 września pozostałe pięć baterii 25 pal pomaszerowało w kierunku przepraw przez Bzurę, w okolicach Brochowa i Witkowic. Następnie częścią sił podjęło marsz w kierunku Puszczy Kampinoskiej[33].
Walki w Puszczy Kampinoskiej i w obronie Warszawy
[edytuj | edytuj kod]17 września rano I dywizjon bez 1 baterii przeprawił się przez Bzurę wraz z 60 pp w Brochowie; pomimo ataków lotnictwa niemieckiego dotarł do lasów koło folwarku Tułowice ok. godz. 10:00, gdzie stanął na odpoczynek. Następnie pomaszerował w rejon Krzywej Góry. 1 bateria stanowiła straż tylną 60 pp wraz z 7 kompanią strzelecką; z uwagi na bombardowanie Brochowa przemieściła się w rejon Witkowic. II dywizjon z 4 i 5 baterią próbował przeprawić się wraz z 56 pp w Witkowicach, lecz na skutek bombardowań wycofał się wraz 56 pp do lasu w rejonie folwarku Stefanów. Poniósł dotkliwe straty w wyniku nalotów lotnictwa; w obu bateriach pozostały jedynie trzy armaty[34]. 17 września wieczorem w lesie koło folwarku Stefanów zebrały się pododdziały 25 pal w gotowości do forsowania Bzury. Na miejscu było dowództwo 25 pal, 1 bateria armat, pozostałość II dywizjonu z trzema armatami 4 i 5 baterii, dowództwo III dywizjonu, oraz większość 56 pp i elementy innych oddziałów 25 DP; dodatkowo część dywizjonu II/17 pal. Baterie 25 pal ze stanowisk ogniowych w Radziwiłce wsparły natarcie 56 pp i innych pododdziałów, które sforsowały Bzurę i dotarły do Puszczy Kampinoskiej. Następnie o północy podeszły na przeprawę; po przeprawieniu się i dojściu na skraj Puszczy Kampinoskiej baterie zostały zaskoczone przez niemiecki kontratak. W jego wyniku baterie 1, 3 i 4 zostały częściowo rozproszone i dostały się do niemieckiej niewoli; niewielu żołnierzom udało się dołączyć do innych jednostek[35]. Rano 18 września 2 i 3 baterie armat dotarły do Starej Dąbrowy, a następnie po południu do Cybulic; tam uzupełniono nieco amunicji z porzuconych jaszczy dywizjonu artylerii konnej. 19 września o godz. 10:00 baterie I dywizjonu dotarły w rejon składnicy amunicji w Palmirach. W nocy 19/20 września baterie wraz resztą 25 DP doszły do rejonu obrony Warszawy; tam 20 września przeszły do obrony na Młocinach i Burakowie. Jedna z baterii 25 pal zajęła obronę wraz z 60 pp w Burakowie Małym. Lasku Młocińskiego do wzg.109 bronił 56 pp wraz z baterią armat 25 pal. 22 września 60 pp i 29 ppSK oraz częściowo 56 pp toczyły ciężkie walki obronne z niemiecką 24 DP. Z uwagi na słabe wsparcie dwóch baterii 25 pal, pułki wycofały się na Bielany. Tym samym połączenie z Palmirami i Modlinem zostało przerwane.
Od 23 września 60 pp wraz z I dywizjonem 25 pal bez 1 baterii weszły w skład pododcinka „Północ”, Odcinka „Zachód” Obrony Warszawy. I dywizjon stanowił artylerię bezpośredniego wsparcia pododcinka. Dowódcą artylerii pododcinka został ppłk Antoni Wojtanowicz. 23 września z plutonów artylerii piechoty 56 pp i 60 pp sformowano baterię armat, a z artylerzystów i dział z 14 pułku artylerii lekkiej i 17 pal utworzono drugą baterię odtworzonego II dywizjon 25 pal, pod dowództwem mjr Jana Kowalskiego (z 14 pal). W nocy 24/25 września artylerzyści 25 pal dokonali udanego wypadu do Lasu Bielańskiego, celem odzyskania dwóch pozostawionych tam dział w trakcie odwrotu. Na dzień 25 września stan 25 pal na pododcinku „Północ” wynosił 55 oficerów, 1202 szeregowych, 460 koni i 17 dział. 25 września odtworzony 25 pal wspierał walki 60 pp w rejonie Bielan. 26 września baterie 25 pal znajdowały się pod intensywnym ostrzałem niemieckiej artylerii[36]. 27 września do godz. 12:00 60 pp i baterie 25 pal prowadziły walki z atakującymi oddziałami niemieckimi; wsparcie było często przerywane z uwagi na niszczenie, na skutek ostrzału, linii telefonicznych. Od godz. 12:00 weszło w życie zawieszenie broni, które w nocy 27/28 września zostało naruszone przez dowódcę 3/25 pal por. Jerzego Komorowskiego, który rozkazał oddać kilka strzałów w kierunku pozycji niemieckich. 28 września pozostałość 25 pal złożyła broń i w następnych dniach udała się do niewoli niemieckiej[37].
Oddział Zbierania Nadwyżek 25 pal
[edytuj | edytuj kod]Po zmobilizowaniu 25 pal i oddziałów dywizyjnych nadwyżki w liczbie 600 żołnierzy pod dowództwem kpt. Bronisława Nowakowskiego i zastępcy kpt. Romana Renkawka wyruszyły 2 września transportem kolejowym z Kalisza do Kielc. Tam miały wejść w skład Ośrodka Zapasowego Artylerii Lekkiej nr 7. W trakcie jazdy transport był atakowany przez niemieckie lotnictwo na stacjach Łódź Kaliska i Opoczno, gdzie zabity został 1 żołnierz i 7 zostało rannych. Transport nie dojechał do Kielc do OZAL nr 7 w Chęcinach koło Kielc. W okolicy Końskich 6 września został rozbity podczas bombardowania przez lotnictwo niemieckie. OZN 25 pal posiadał tylko 12-10 kbk; po wyładowaniu z rozbitego transportu pomaszerował do rejonu Radomia. W rejonie Radomia, z uwagi na zagrożenie przez niemieckie podjazdy, został podzielony na małe pododdziały, w składzie których miał maszerować w kierunku Wisły i ponownie skoncentrować się w Maciejowicach. W trakcie marszu część grup rozproszyła się, część dostała się do niemieckiej niewoli. Niewielka część przedostała się na wschodnie obszary kraju i dotarła głównie do Kowla, gdzie weszła w skład formowanej baterii artylerii[38].
Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[39][40][41] | |
---|---|
Dowództwo | |
dowódca | ppłk Antoni Wojtanowicz |
adiutant pułku | kpt. Tadeusz Bazyli Wdowiński |
dowódca plutonu topograficzno-ogniowego | por. Stanisław Andrzej Zagórski |
I dywizjon (armat 75 mm) | |
dowódca | mjr Stanisław Boryczko |
adiutant dywizjonu | |
oficer obserwacyjny | por. Józef Majda |
oficer łączności | ppor. Bronisław Zakrzewski |
dowódca kolumny amunicyjnej | por. Telesfor Baranowski |
dowódca 1 baterii | kpt. Leon Wojciechowski |
oficer zwiadowczy | ppor. Wiktor Grzęda |
oficer ogniowy | |
dowódca 2 baterii | kpt. Józef Purchla |
oficer zwiadowczy | ppor. Alfons Zgeliński |
oficer ogniowy | ppor. Jan Junik |
dowódca 3 baterii | por. Jerzy Komorowski |
oficer zwiadowczy | |
oficer ogniowy | ppor. Władysław Janik |
II dywizjon (armat 75 mm) | |
dowódca | mjr Juliusz Ziółkowski |
adiutant dywizjonu | por. Bednarek |
oficer zwiadowczy | por. rez. Otto Wilhelm Twórz |
oficer łączności | por. Stanisław Bełkowski |
dowódca kolumny amunicyjnej | |
dowódca 4 baterii | kpt. Jan Trzebuchowski |
dowódca 5 baterii | por. Mieczysław Trojanowski |
oficer ogniowy | ppor. rez. Józef Leon Ostrowski |
dowódca 6 baterii | ppor. Franciszek Jabłonka |
III dywizjon (haubic 100 mm) | |
dowódca dywizjonu | ppłk Józef Jakub Nowak |
adiutant dywizjonu | ppor. Bolesław Zozuliński |
oficer zwiadowczy | por. rez. Roman Zawodziński |
oficer łączności | por. Jaworski |
oficer obserwacyjny | por. rez. Roman Witecki |
oficer łącznikowy do piechoty | ppor. rez. Fibiger |
dowódca kolumny amunicyjnej | por. Jan Makowski |
dowódca 7 baterii | kpt. Bronisław Dubiniewicz |
dowódca 8 baterii | kpt. Jerzy Turaszwili |
oficer ogniowy | ppor. rez. Tadeusz Motylewski |
dowódca 9 baterii | por. Wacław Obszyński |
oficer ogniowy | ppor. rez. inż. Adam Stanisław Lang |
Symbole pułkowe
[edytuj | edytuj kod]Sztandar
[edytuj | edytuj kod]10 grudnia 1937 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór sztandaru dla 25 pal[42].
29 czerwca 1938 roku, podczas ceremonii wręczenia sztandarów oddziałom artylerii poznańskiego OK, na dziedzińcu koszar na Sołaczu w Poznaniu, gen. dyw. Juliusz Rómmel wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez społeczeństwo ziemi kaliskiej[2].
Sztandar został wykonany zgodnie z wzorem określonym w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach.
Na prawej stronie płata znajdował się amarantowy krzyż, w środku którego wyhaftowano orła w wieńcu laurowym. Na białych polach, pomiędzy ramionami krzyża, znajdowały się cyfry 25 w wieńcach laurowych[43].
Na lewej stronie płata sztandarowego, pośrodku krzyża kawaleryjskiego znajdował się wieniec taki sam jak po stronie prawej, a w wieńcu trzywierszowy napis „HONOR I OJCZYZNA”. W rogach sztandaru, w mniejszych wieńcach umieszczone były na tarczach[44]:
- w prawym górnym rogu – wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej,
- w lewym górnym rogu – wizerunek św. Barbary,
- w prawym dolnym rogu – godło ziemi kaliskiej,
- w lewym dolnym rogu – odznaka pamiątkowa 25 pal
Na ramionach krzyża kawalerskiego znajdowały się wyhaftowane nazwy i daty ważniejszych bitew pułku:
- na górnym – „Kalisz 31.X.1921”,
- na dolnym – „Żabinka 11.IX.1920”,
- na lewym – „Budsław 3-4.VI.1920”,
- na prawym – „Słoboda Jakimowska 17.III.1920”
Odznaka pamiątkowa
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Odznaka ma kształt krzyża maltańskiego o ramionach pokrytych zieloną emalią, o złoconych krawędziach z czarnym obramowaniem. Na środek krzyża nałożona okrągła tarcza ze srebrnym oksydowanym orłem wz. 1927 na czerwonym tle. Wokół tarczy na białym tle wpisano numer i nazwę pułku 25 PUŁK ARTYLERII POLOWEJ. Dwuczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana. Wymiary: 46x45 mm. Wykonanie: Adam Nagalski - Warszawa<[45]. W 1932 roku zmieniono napis na 25 Pułk Artylerii Lekkiej[1]
Żołnierze pułku
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
- Dowódcy pułku
- ppłk art. Adam Meraviglia (od 31 X 1921)
- płk art. Józef Plisowski (VI 1922 – 20 III 1925 → szef Artylerii DOK II[46])
- płk art. Apolinary Biernacki (24 IV 1925[47] – 22 III 1929 → szef 4 Okręgowego Szefostwa Uzbrojenia[48])
- ppłk / płk art. Władysław Dawidajtis (III 1929 – 3 VIII 1931 → zarządca Głównej Składnicy Uzbrojenia Nr 1[49])
- ppłk / płk dypl. art. Czesław Szystowski (1 X 1931[49] – 1938 → dowódca artylerii dywizyjnej 17 DP)
- ppłk art. Antoni Wereszczyński (1938 – VIII 1939 → dowódca artylerii dywizyjnej 25 DP)
- ppłk art. Antoni Wojtanowicz (VIII – IX 1939)
- Zastępcy dowódcy pułku
- ppłk art. Gwido Jan Henryk Śliwka (do I 1924 → zastępca dowódcy 10 pap[50][51])
- ppłk art. Jerzy Kosacki (od I 1924[50])
- ppłk art. Władysław Dawidajtis (XI 1927[52] – III 1929 → dowódca pułku[53])
- mjr / ppłk art. Stefan Zielke (od IV 1929[54])
- ppłk art. Leon Bukojemski (1936 – IV 1938)
Żołnierze 25 pułku artylerii lekkiej - ofiary zbrodni katyńskiej
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[55] oraz Muzeum Katyńskie[56][e][f].
Nazwisko i imię | stopień | zawód | miejsce pracy przed mobilizacją | zamordowany |
---|---|---|---|---|
Dobrowolski Jan | porucznik rezerwy | inżynier geodeta | inspektor okręgowy PCK | Katyń |
Michniewicz Kazimierz | podporucznik rezerwy | urzędnik | Katyń | |
Urbaniak Antoni | podporucznik rezerwy | ekonomista | Bank Rolny w Gdyni | Katyń |
Jankowski Roman Jan | podporucznik rezerwy | inżynier rolnik | Charków |
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ wg Galstera pułk został utworzony w kwietniu 1921 roku[4].
- ↑ Teodor Pilecki ur. 11 września 1897 roku był odznaczony Medalem Niepodległości i Srebrnym Krzyżem Zasługi. We wspomnianej publikacji jego nazwisko zostało zniekształcone „Pilicki”[6] .
- ↑ Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[9].
- ↑ Kpt. Tadeusz Cieszkowski pełnił jednocześnie funkcję dowódcy 7. baterii.
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939.
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[57] .
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 264.
- ↑ a b Satora 1990 ↓, s. 300.
- ↑ Pilicki 1933 ↓, s. 25.
- ↑ Galster 1975 ↓, s. 65.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 grudnia 1931 roku, poz. 473.
- ↑ Rocznik Oficerski 1932 ↓.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 6 28 maja 1937 roku, poz. 78.
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 742.
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. VI.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 21.
- ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 298-299.
- ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 271.
- ↑ Kozłowski i Jarno 2016 ↓, s. 280.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 22-23.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 24.
- ↑ Dymek 2014 ↓, s. 153.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 25.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 26-27.
- ↑ Dymek 2012 ↓, s. 58.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 28-30.
- ↑ Dymek 2014 ↓, s. 155-156.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 31-34.
- ↑ Dymek 2014 ↓, s. 157.
- ↑ Dymek 2014 ↓, s. 158.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 35-36.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 37.
- ↑ Dymek 2014 ↓, s. 159-160.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 38-39.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 40.
- ↑ Dymek 2012 ↓, s. 79-81.
- ↑ Dymek 2012 ↓, s. 82.
- ↑ Dymek 2012 ↓, s. 83-87.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 40-43.
- ↑ Dymek 2012 ↓, s. 88.
- ↑ Dymek 2012 ↓, s. 89-90.
- ↑ Dymek 2012 ↓, s. 91-101.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 44-55.
- ↑ Dymek 2014 ↓, s. 167-168.
- ↑ Rezmer 1992 ↓, s. 501–503.
- ↑ Kustosik 2009 ↓, s. 56-57.
- ↑ Dymek 2014 ↓, s. 170-171.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 18 z 31 grudnia 1937 roku, poz. 238.
- ↑ Dz.U. z 1927 r. nr 115, poz. 980.
- ↑ Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych nr 18 z 31 grudnia 1937 roku
- ↑ Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 264-265.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 40 z 5 kwietnia 1925 roku, s. 191.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 46 z 24 kwietnia 1925 roku, s. 220.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 22 marca 1929 roku, s. 100.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 3 sierpnia 1931 roku, s. 235.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 11 stycznia 1924 roku, s. 10.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 763.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 25 z 31 października 1927 roku, s. 304.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 22 marca 1929 roku, s. 102.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 27 kwietnia 1929 roku, s. 122.
- ↑ Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
- ↑ Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
- ↑ Wyrwa 2015 ↓.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Przemysław Dymek: Niepokonana Dywizja. 25 Kaliska Dywizja Piechoty w latach 1921–1939. Warszawa-Poznań: Oficyna Wydawnicza Ajaks, Taktyka i Strategia, 2012. ISBN 978-83-62046-39-3.
- Przemysław Dymek: Księga wrześniowych walk pułków wielkopolskich, tom 2 Artyleria, Lotnictwo. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2014. ISBN 978-83-7889-098-0.
- Karol Lucjan Galster: Księga Pamiątkowa Artylerii Polskiej 1914 – 1939. Londyn: 1975.
- Włodzimierz Kozłowski, Witold Jarno: 10. Dywizja Piechoty w wojnie 1939 roku. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2016. ISBN 978-83-62046-81-2.
- Bogusław Kustosik: 25 Pułk Artylerii Lekkiej Ziemi Kaliskiej. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 135. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 2009. ISBN 978-83-88773-41-9.
- Teodor Pilicki: Zarys historii wojennej 25-go pułku artylerii polowej. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1933, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Waldemar Rezmer: Armia „Poznań” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1992. ISBN 83-11-07753-3.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny "W" i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Adiutor, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5.
- Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
- Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.
- Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9.
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2016-02-15].
- Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932.
- Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
- Pułki artylerii lekkiej II Rzeczypospolitej
- Polskie pułki artylerii lekkiej z okresu kampanii wrześniowej
- Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Kaliszu
- Oddziały 25 Dywizji Piechoty (II RP)
- Oddziały polskie walczące w bitwie nad Bzurą
- Polskie jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1921
- Polskie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1939