5 Lwowski Pułk Artylerii Lekkiej
Odznaka pułkowa (1928) | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie | |
Rozformowanie |
wrzesień 1939 |
Nazwa wyróżniająca |
Lwowski |
Tradycje | |
Święto | |
Nadanie sztandaru | |
Rodowód |
1 pułk artylerii polowej Lwów |
Dowódcy | |
Pierwszy |
ppłk Tadeusz Łodziński |
Ostatni |
ppłk Tadeusz Popławski |
Działania zbrojne | |
wojna polsko-ukraińska wojna polsko-bolszewicka kampania wrześniowa | |
Organizacja | |
Dyslokacja |
garnizon Lwów[2] |
Rodzaj sił zbrojnych | |
Rodzaj wojsk | |
Podległość |
5 Lwowski pułk artylerii lekkiej (5 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.
Początki 5 pułku artylerii lekkiej wiążą się z tworzeniem pierwszych baterii w rejonie Lwowa w listopadzie 1918. Pułk walczył zarówno w wojnie polsko-ukraińskiej, jak i polsko-bolszewickiej. Po zakończeniu działań bojowych na wschodzie, do sierpnia 1939 stacjonował w garnizonie Lwów na terenie Okręgu Korpusu Nr VI. Był organiczną jednostką artylerii 5 Dywizji Piechoty. Pod względem wyszkolenia podlegał dowódcy 6 Grupy Artylerii. W okresie kampanii wrześniowej walczył dywizjonami na różnych odcinkach frontu.
Formowanie i zmiany organizacyjne
[edytuj | edytuj kod]28 października 1918 do Rzęsny Polskiej z Czaczaku w Serbii przybyła, pod dowództwem kpt. Tadeusza Łodzińskiego, bateria zapasowa 130 pułku artylerii polowej cesarskiej i królewskiej armii uzbrojona w trzy 8 cm armaty polowe wz. 1905[3]. 4 listopada tego roku por. Stanisław Królikiewicz otrzymał rozkaz zorganizowania baterii armat podporządkowanej bezpośrednio Naczelnej Komendzie Wojska Polskiego we Lwowie. Kierując się własną kreatywnością porucznik przygotował broń złożoną z uzyskanych kilku austriackich dział polowych, do których improwizując (owijając w szmaty) przysposobił niepasujące pociski produkcji rosyjskiej[4][5]. Trzy dni później bateria wsparła swym ogniem piechotę atakującą Cytadelę[6][4].
8 listopada 1 bateria przezbrojona została w zdobyte w Skniłowie 2 armaty rosyjskie wz. 02. Kilka dni później por. Tadeusz Filipowicz wspólnie z ochotnikami zdobył w Skniłowie i Sokolnikach austriacką haubicę 10 cm, 7 armat rosyjskich wz. 02 i 580 pocisków. Uzupełniono nimi 1 baterię „Krakus” i utworzono 2 baterię „Sroka”. Wkrótce też utworzono kolejne baterie armat: 3baa „Sowa” i 4 baa „Wanda” oraz baterie haubic: 5 bah „Romeo” i 6 bah „Wróbel”[7]. 1 grudnia 1918 pułk otrzymał oficjalną nazwę 1 pułk artylerii polowej Lwowski, ale już 6 stycznia 1919 zmienił nazwę na 4 pułk artylerii polowej[8]. Jednocześnie we Lwowie przystąpiono do formowania kolejnego – 5 pułku artylerii polowej. W połowie stycznia 1919 w skład 5 pap wchodziły cztery baterie: 1 ba „Jaś”, 2 ba „Julia”, 3 ba „Wicek” i 4 ba „Kastor”.
Rozkazem Generalnego Inspektoratu Artylerii nr 8, na początku czerwca 1919, na bazie dotychczasowych 4. i 5 pap powstał nowy 3-dywizjonowy pułk artylerii – 5 Lwowski pułk artylerii polowej[9].
Obsada personalna i struktura organizacyjna w czerwcu 1919[10] | |
---|---|
dowódca pułku | mjr Tadeusz Łodziński |
I dywizjon | |
dowódca dywizjonu | kpt. Karol Battiaglia |
dowódca 1 baterii „Jaś“ | por. Czesław Domaszewicz |
dowódca 2 baterii „Julia“ | por. Alojzy Schuster |
dowódca 3 baterii „Wicek“ | por. dr. Stefan Chrzanowski |
dowódca kolumny amunicyjnej | por. Edward Buchner |
II dywizjon | |
dowódca dywizjonu | kpt. Henryk Kreiss |
dowódca 4 baterii „Wanda" | kpt. Zdzisław Latawiec |
dowódca 5 baterii „Mańka" | por. Paweł Fedorowicz |
dowódca 6 baterii „Władysław" | por. Władysław Gruiński |
dowódca kolumny amunicyjnej | por. Władysław Krygowski |
III dywizjon | |
dowódca dywizjonu | kpt. Tadeusz Filipowicz |
dowódca 7 baterii „Krakus" | por. Tadeusz Kruszyński |
dowódca 8 baterii „Kastor-Irena" | por. Edward Łukasiewicz |
dowódca 9 baterii „Bolesław" | por. Lubomir Głażewski |
dowódca kolumny amunicyjnej | por. Józef Heil |
Po zakończeniu wojny polsko-ukraińskiej pułk poddany został reorganizacji. Wszystkie dywizjony otrzymały jednolitą strukturę, a każdy z nich składał się z trzech baterii. Baterie 1., 4., 7. uzbrojone były w austriackie 8 cm armaty wz. 75, baterie 2., 5., 8. w rosyjskie 3-calowe armaty wz. 02, baterie 3., 6., 9. w 10 cm austriackie haubice wz. 14. Ponadto każda bateria posiadała dwa ciężkie karabiny maszynowe. W połowie listopada 1919 Naczelny Wódz zatwierdził nazwę oddziału[11].
Latem 1919 pułk wszedł w skład V Brygady Artylerii[10].
Z początkiem stycznia 1920 następowało sukcesywne przezbrajanie poszczególnych baterii na nowy sprzęt[12]. We wrześniu 1920 pułk dysponował armatami francuskimi i austriackimi 100 mm haubicami[13].
Obsada personalna pułku w 1920[14] | |
---|---|
Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko |
Dowódca | mjr Tadeusz Łodziński |
ppłk Karol Battaglia | |
mjr Karol Schroetter | |
ppłk Tadeusz Łodziński (X) | |
Lekarz | por. lek. dr Aron Herschmendorfer |
Lekarz wet. | kpt. lek. wet. Mieczysław Kiełkiewicz |
Dowódca I dywizjonu | kpt. Karol Battaglia (IV VI) |
mjr Karol Schroetter | |
mjr Tadeusz Filipowicz | |
Lekarz | ppor. podlek. Józef Geller |
Dowódca 1 baterii | por. Henryk Olszewski |
Dowódca 2 baterii | por. Edward Jastrzębski |
Oficer baterii | ppor. Wojciech Brania |
Oficer baterii | ppor. Józef Rogowski († 5 VI) |
Oficer baterii | ppor. Henryk Vorzimmer |
Dowódca 3 baterii | ppor. Jerzy Krasicki |
Oficer baterii | ppor. Marian Schwetz († 26 VIII) |
Oficer baterii | ppor, Jan Skulski |
Oficer baterii | ppor. Kazimierz Wacek |
Dowódca II dywizjonu | kpt./mjr Henryk Kreiss |
mjr Roman Wesołowski | |
Lekarz | por. lek. dr Aron Herschmendorfer |
Lekarz wet. | ppor. wet. Bronisław Sapeta |
Dowódca 4 baterii | por. Stanisław Jerzy Gelewski |
Dowódca 5 baterii | por. Klaudiusz Reder |
Dowódca 6 baterii | kpt. Jan Filipowicz |
Dowódca III dywizjonu | kpt./mjr Tadeusz Filipowicz (V- X) |
Adiutant | por. dr Adam Kraczkiewicz |
Oficer łączności | ppor. Stefan Jadowski |
Lekarz | ppor. podlek. Maksymilian Szmutz |
Lekarz wet. | por. lek. wet. Leopold Dobiasz |
pchor. Goldstein | |
Dowódca 7 baterii | ppor. Eustachy Zadorecki |
por. Tadeusz Kruszyński | |
Oficer baterii | ppor. Tadeusz Szurmiński |
Oficer baterii | ppor. Tadeusz Vorzimmer |
Dowódca 8 baterii | ppor. Tadeusz Kruszyński |
por, Edward Łukasiewicz | |
Oficer baterii | ppor./por. Stanisław Kruszyński |
Oficer baterii | ppor. Tadeusz Schwetz |
Oficer baterii | ppor. Emil Wierzbański (ranny 5 IX) |
Dowódca 9 baterii | por. Juliusz Keller |
Oficer baterii | ppor. Stanisław Ejzert |
Oficer baterii | ppor. Mieczysław Krysakowski |
Dowódca czołówki amunicyjnej | ppor. Adam Goździewski |
Oficer pułku | kpt. Witold Hein |
Pułk w walkach o granice
[edytuj | edytuj kod]Na froncie ukraińskim
[edytuj | edytuj kod]7 listopada 1918 po raz pierwszy bateria lwowska otworzyła ogień na pozycje ukraińskie na Cytadeli. Tego też dnia ranny został pierwszy polski artylerzysta – ogn. Grzegorz Kierski[4]. W kolejnych dniach baterie uczestniczyły w walkach ulicznych we Lwowie, a następnie w bojach o Sokolniki, Persenkówkę i w obronie toru kolejowego Lwów – Przemyśl[7]. W styczniu 1919 pułk bronił okrążonego Lwowa. Wsławiły się wtedy: 3 bateria „Wicek” por. Jana Wilusza podczas boju o Sygniówkę[15] oraz 4 bateria por. Zdzisława Latawca w walkach o Suchowolę. Mimo wysokich strat i dużej przewagi nieprzyjaciela, obie baterie powstrzymały ataki ukraińskie. W kwietniu baterie uczestniczyły w przerwaniu okrążenia Lwowa, w maju zaś w ofensywie, która doprowadziła do wyzwolenia Małopolski Wschodniej[11]. W czerwcu 5 pap uczestniczył w bojach przeciw kontrofensywie ukraińskiej, wspierając ogniem oddziały 5 Dywizji Piechoty[16]. 28 czerwca z powodzeniem uderzyli Polacy[17], a już 16 lipca oddziały polskie osiągnęły linię Brody – Zbaraż – Satanów – linia Zbrucza, kończąc walki przeciw wojskom Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej[18]. Baterie przystąpiły do programowego szkolenia, a w wolnym od zajęć czasie żołnierze pomagali miejscowej ludności przy żniwach[11][19].
Walki na froncie przeciwbolszewickim
[edytuj | edytuj kod]Na początku 1920 wykryto koncentrację sowieckich oddziałów na Ukrainie. 18 lutego ruszyła polska ofensywa uprzedzająca[20]. Poszczególne dywizjony pułku zostały przydzielone do oddziałów 5 Dywizji Piechoty i uczestniczyły w walkach o Międzybórz, Latyczów i Konstantynów. 23 lutego pod Deraźnią bohaterska postawa 6 baterii kpt. Jana Filipowicza spowodowała załamanie się silnego natarcia nieprzyjaciela i umożliwiła własnej piechocie wyprowadzenie kontrataku[21][22]. 25 kwietnia ruszyła wyprawa kijowska. Pułk wspierał w walkach piechotę 5 DP i dotarł do linii Połock – Wojtowce – Strodeńka – Lipowiec. Tu pozostawał do 25 maja, po czym skierowany został w rejon Żmerynki. W tym czasie nastąpił podział pułku. 4., 7. i 8. bateria oraz dowództwo II dywizjonu odjechało do Jarosławia na przezbrojenie, 9 bateria pozostała na Ukrainie, dowództwo pułku, I i III dywizjon skierowane zostały na Front Północny do dyspozycji dowódcy Armii Rezerwowej gen. Kazimierza Sosnkowskiego. Na Białorusi pułk walczył z wojskami Tuchaczewskiego podczas jego pierwszej ofensywy pod Kocmaniem, Duniłowiczami, Głębokiem, Plissą i Górkami. W czasie bojów w okolicach Zadrożje wsławiła się 5 bateria ppor. Stanisława Kruszyńskiego[23].
4 lipca wojska Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego przeszły do ofensywy i przełamały front polski. Tego dnia ponownie wyróżniła się 5 bateria ppor. Tadeusza Janickiego, która powstrzymywała ataki nieprzyjaciela ze stanowisk przy drodze Zaborze – Głębokie i umożliwiła wycofanie się bez większych strat piechocie 5 DP[24]. W kolejnych dniach pułk prowadził działania opóźniające i w sierpniu doszedł do Marek. Po drodze nie stracił ani jednego działa[23]. Podczas kontrofensywy znad Wieprza II dywizjon mjr. Henryka Kreisa (4. i 5 bateria) wspierał 17 Dywizję Piechoty, osiągając w pościgu Łomżę. Po tych walkach samodzielne baterie przerzucono do Małopolski, gdzie zbierał się cały pułk[25].
W tym samym czasie 9 bateria walczyła w składzie 18 Dywizji Piechoty z Armią Konną Siemiona Budionnego. W lipcu dołączyły do niej przezbrojone 7. i 8 bateria. W walkach wyróżnił się tu pluton 7 baterii, który bronił fortu Zahorce[26]. Podczas dalszych walk baterie III/5 pap (bez 9 baterii będącej na przezbrojeniu we Lwowie)[1]) odpierały ataki na Lwów[23]. 5 sierpnia 1920 pod Brodami działon 8 baterii dowodzony przez pchor. Aleksandra Czwartackiego zdobył sztandar sowieckiej 2 Brygady Kawalerii[13][27].
W połowie września pułk uczestniczył w polskiej kontrofensywie. Droga pościgu wiodła przez Złoczów, Brody, Radziwiłłów, Poczajów, Starokonstantynów. Tu stoczył swoją ostatnią walkę ogniową. Zawieszenie broni zastało baterie 5 pułku artylerii polowej w rejonie Chmielnika, Litynia i Latyczowa[28]. Do 22 grudnia pułk pozostawał nad Bohem[29]
Podczas walk 5 pułk artylerii polowej stracił 8 zabitych oficerów i 26 szeregowych[30]. Za bohaterską postawę 15 żołnierzy pułku odznaczonych zostało Srebrnym Krzyżem Orderu Wojennego Virtuti Militari V klasy. Ponadto 102 oficerów i 78 szeregowych otrzymało Krzyże Walecznych[31].
Kawalerowie Virtuti Militari
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920[32][33][a][b] | ||
---|---|---|
ppłk Tadeusz Bolesław Łodziński* | ppłk dypl. Jerzy Englisch | kpt. Tadeusz Justyn Filipowicz* |
kpt. Karol Schrötter* | kpt. Karol Battaglia* | mjr dypl. Jan Ciałowicz |
mjr Jerzy Pepłowski | Stanisław Wojtowicz | mjr Jerzy Wiktor Zaniewski |
por. Jan Antoni Filipowicz* | por. Tadeusz Marian Kruszyński* | ppor. Jan Krasicki* |
kpt. Roman Rogoziński | kpt. Wilhelm Todt | kpt. inż. Władysław Wrażej |
śp. kpt. dr Jan Wilusz nr 3737[36] | śp. ppor. Marian Schwetz nr 3735[36] | ogn. Stanisław (wzgl. Jan) Bilewicz |
ogn. Józef Rybicki** | plut. Michał Reczuch** | plut. Władysław Kuchta** |
kpr. Bronisław Mielnicki** | kpr. Stanisław Głąb** | kpr. Hieronim Salamon** |
kpr. Michał Paprocki** | bomb. Antoni Świerz** | kan. Emil Wojnarowicz** |
Pułk w okresie pokoju
[edytuj | edytuj kod]- Zakwaterowanie pododdziałów
Przebywający na granicy 5 pułk artylerii polowej 22 grudnia 1920 został załadowany do wagonów i odjechał do Lwowa. Miejscem pokojowego postoju dowództwa pułku oraz I i II dywizjonu stały się koszary im. generała Bema. Oprócz koszarowców znajdowały się w nich także wozownie z kuźnią, strzelnica dla broni małokalibrowej, stajnie i działownie l., 2., 5. i 6 baterii, otwarta i kryta ujeżdżalnia, plac ćwiczeń, boiska sportowe, pułkowy magazyn mobilizacyjny, warsztat szewsko-rymarski, pralnia, warsztat puszkarski i garaż samochodowy. III dywizjon zakwaterowany został w koszarach przy ul. Arciszewskiego na Kleparowie[37].
- Spółdzielnia wojskowa
W 1920 została założona spółdzielnia zrzeszająca całą kadrę pułku. Z jej usług korzystali także powszechnie szeregowcy. Prowadziła ona zakład fryzjerski oraz pralnię parową. Mimo sprzedawania artykułów z minimalnym zyskiem, w końcu lat 20. jej obroty wynosiły około 10–12 tys. zł miesięcznie. Z zysku organizowano święta żołnierskie, urządzano zawody sportowe i kupowano wyposażenie dla świetlic. W celu poprawienia wyżywienia i obniżenia kosztów, na terenie koszar uprawiano warzywa, wykorzystując w tym celu każdy kawałek wolnej przestrzeni[38].
- Kultura i oświata w pułku
Sam fakt stacjonowania w Krakowie znacząco wpływał na poziom i różnorodność życia kulturalnego. Od 1923 działał teatr żołnierski, a co najmniej raz w tygodniu odbywały się seanse filmowe. W świetlicach żołnierskich organizowano gry i zabawy. W pierwszej połowie lat 20. istniała w pułku 30 osobowa orkiestra wojskowa. Ze względów oszczędnościowych została zlikwidowana, ale pozostał mały zespół smyczkowy dający koncerty zarówno w koszarach, ale i na terenie miasta, adresowane do mieszkańców Lwowa. W pułku znajdowała się biblioteka, licząca około 10 tys. tytułów, z tego 1/3 o tematyce wojskowej[39].
Wkrótce po zakończeniu wojny przystąpiono do intensywnej walki z analfabetyzmem. Traktowano to przedsięwzięcie jako integralną część wychowania i wyszkolenia żołnierzy. Żołnierze każdego pododdziału podzieleni zostali na 3 kategorie: analfabetów, półanalfabetów i półinteligentów. Zajęcia prowadzili w godzinach popołudniowych oficerowie pod kierunkiem referenta oświatowego pułku. Kursy te kończyło około 200 żołnierzy rocznie[40].
- Święto pułkowe i uroczystości państwowe
- Osobny artykuł:
Pułk bardzo uroczyście obchodził wszystkie święta państwowe i wojskowe, zwłaszcza w „lwowskim miesiącu”, czyli w listopadzie. Od 1925 dzień 7 listopada obchodzono jako święto pułkowe, w rocznicę oddania pierwszego strzału w obronie Lwowa przez baterię por. Stanisława Królikiewicza[41]. Zostało ono oficjalne zatwierdzone w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. nr 16 z 19 czerwca 1927 r., poz. 174[39]. Wyjątkowym wydarzeniem dla pułku stał się udział w uroczystościach ekshumacji zwłok „Nieznanego Żołnierza”. 31 października 1925 o 9:45 bateria honorowa pułku wymaszerowała z koszar i ustawiła się na ul. Legionów. Tam odbyła się tu msza żałobna, po czym trumnę „Nieznanego Żołnierza” złożono na lawecie działa 5 pap[42]. Po okolicznościowych przemówieniach i odśpiewaniu „Roty" maszerowano ulicami Jagiellońską, Smolki, Mickiewicza, Marszałkowską, Słowackiego, Sapiehy na Dworzec Główny. Stąd, już transportem kolejowym, trumna przewieziona została do Warszawy[43].
- Szkolenie wojsk
Szkolenie wojskowe jest podstawową powinnością żołnierza w okresie pokoju. W pułku było one prowadzone w sposób planowy i zgodny z wytycznymi inspektorów armii. Od 1938 nastąpiło wyraźne zintensyfikowanie ćwiczeń polowych, zarówno zgrywających pododdziały w ramach pułku, jak i wspólnych zajęć z piechotą macierzystej 5 DP. W sierpniu 1938 utworzono ćwiczebną baterię o etacie zbliżonym do wojennego, która uczestniczyła w wielkich manewrach wołyńskich. Także w następnym roku trwało intensywne szkolenie. Przeszkolono między innymi grupę oficerów rezerwy, którzy zgłosili akces pozostania w służbie zawodowej[44]. W czerwcu 1939 5 pal wyjechał na poligon OC Dęba na letnią szkołę ognia. Ćwiczono przy okazji załadunek i wyładunek pododdziałów na transporty kolejowe. W lipcu i sierpniu wytypowani oficerowie intensywnie studiowali, sprawdzali i uzupełniali teczki mobilizacyjne[44].
- Uzbrojenie i organizacja pułku
W chwili zakończenia wojny dywizjony posiadały etatowy sprzęt: I i II dyon – 75 mm armaty francuskie wz. 97, a III dywizjon – austriackie 100 mm haubice wz. 14. 31 grudnia 1931 Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski przemianował 5 pułk artylerii polowej na 5 pułk artylerii lekkiej[45]. Nie wiązało się to z żadnymi zmianami organizacyjnymi. Dopiero w 1937 struktura i uzbrojenie 5 pal uległy niewielkim zmianom. Wtedy to II dywizjon został przezbrojony w 100 mm haubice wz. 14/19P. Ponadto w etacie pułku znalazł się pluton topograficzno-ogniowy[46].
W maju 1939 została wprowadzona nowa organizacja pokojowa pułku, zgodnie z którą liczył on trzy dywizjony po dwie baterie, przy czym I dywizjon był uzbrojony w 75 mm armaty wz. 1897, natomiast II i III dywizjon w 100 mm haubice wz. 1914/1919 P[47].
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[48][c] | |
---|---|
Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko |
Dowództwo i sztab pułku | |
dowódca pułku | płk dypl. Tadeusz Procner |
I zastępca dowódcy | ppłk mgr Janusz Józef Grzesło |
adiutant | por. Andrzej Marian Malewski |
naczelny lekarz medycyny | kpt. lek. Zenon Szemis |
starszy lekarz weterynarii | mjr dr Kazimierz Marcin Szostakiewicz |
lekarz weterynarii | por. Antoni Zieliński |
oficer zwiadowczy | por. Adam Włodzimierz Monseu |
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) | mjr Adam Melbechowski |
oficer mobilizacyjny | kpt. adm. (art.) Stanisław Serafiński |
zastępca oficera mobilizacyjnego | kpt. Marian Aleksander Jarosiewicz |
oficer mobilizacyjno-materiałowy | kpt. Mieczysław Stanisław Eysymont |
oficer gospodarczy | kpt. int. Stanisław Rudolf Kiełb |
oficer żywnościowy | chor. Leon Szczurowski |
dowódca plutonu łączności | kpt. Romuald Wacław Kozłowski |
oficer plutonu | por. Jan Daniel Peczke[d] * |
oficer plutonu | ppor. Zdzisław Bronisław Jamrozik |
szkoła podoficerska | |
dowódca szkoły podoficerskiej | kpt. Aleksander Dunin-Żuchowski (*) |
zastępca dowódcy | por. Jan Daniel Peczke (*) |
dowódca plutonu | ppor. Witold Mikołaj Woicki (*) |
dowódca plutonu | ppor. Tadeusz Praśniewski (*) |
dowódca plutonu zwiadowców | ppor. Jerzy Apoloniusz Dziunikowski (*) |
I dywizjon 75 mm armat | |
dowódcy I dywizjonu | mjr Jan Czyrko |
dowódca 1 baterii | por. Leon Andrzej Antoni Sas-Świstelnicki |
dowódca plutonu | ppor. Jerzy Eugeniusz Giżyński |
dowódca 2 baterii | kpt. Juliusz Żwan |
dowódca plutonu | ppor. Bolesław Jan Kazimierz Batsch |
dowódca plutonu | por. adm. (art.) Zbigniew Chudocki |
II dywizjon 100 mm haubic | |
dowódca II dywizjonu | ppłk dypl. Józef Kaiser |
dowódca 5 baterii | por. Stanisław Mikołaj Zabierzański |
dowódca plutonu | ppor. Witold Mikołaj Woicki (*) |
dowódca 6 baterii | mjr Feliks Marian Deskur |
dowódca plutonu | ppor. Robert Marowski |
dowódca plutonu | ppor. Tadeusz Praśniewski (*) |
III dywizjon 100 mm haubic | |
dowódca III dywizjonu | mjr Tadeusz Henryk Banach |
dowódca 7 baterii | kpt. Aleksander Dunin-Żuchowski (*) |
dowódca plutonu | ppor. Jerzy Apoloniusz Dziunikowski (*) |
dowódca 8 baterii | por. Eugeniusz Łoziński |
dowódca plutonu | ppor. Edward I Piasecki |
na kursie | kpt. dypl. Tadeusz Deska |
por. Tadeusz Kozieł | |
por. Tadeusz Rudkowski |
5 pal w kampanii wrześniowej
[edytuj | edytuj kod]Mobilizacja
[edytuj | edytuj kod]5 pułk artylerii lekkiej w czasie mobilizacji alarmowej w grupie „czerwonej” w terminie od A+28 do A+40 zmobilizował:
- I dywizjon armat.
Większość pododdziałów pułku wraz z jednostkami dywizyjnymi mobilizowana była w I rzucie mobilizacji powszechnej z terminem 5–6 dzień mobilizacji. Były to:
- II, III dywizjony haubic, dowództwo 5 pal z samodzielnym patrolem meteo nr 5,
- pluton parkowy uzbrojenia nr 6,
- kolumna taborowa nr 604,
- warsztat taborowy nr 601.
Dodatkowo w II rzucie mobilizacji powszechnej zmobilizowano:
- baterię marszową 1/5 pal
- Ośrodek Zapasowy Artylerii Lekkiej nr 6[51].
Dywizjon I/5 pal został zmobilizowany w okresie 27–30 sierpnia 1939 w koszarach we Lwowie, natomiast dowództwo 5 pal i dywizjony II, III/5 pal w okresie 31 sierpnia – 3 i 4 września 1939 na terenie miejscowości wokół Lwowa. I Dywizjon otrzymał najlepsze konie i pełne kompletne wyposażenie, broń kompletną z wyjątkiem pistoletów, środki łączności zgodne z etatami. Po zakończeniu mobilizacji 30 i 31 sierpnia dywizjon odbył ćwiczenia zgrywające stan osobowy i zaprzęgi w marszu. Pozostałe pododdziały, pułku podczas mobilizacji powszechnej, zostały po wydzieleniu zawiązek rozesłane do okolicznych miejscowości poza Lwowem. II dywizjon w rejonie wsi Sroki Lwowskie, III dywizjon w Malechowie i Krzywczycach. Stawiennictwo rezerwistów było wzorowe, łącznie z mniejszościami narodowymi. Zabrakło radiostacji dla obu dywizjonów haubic. Baterie otrzymały z poboru częściowo słabe konie, fatalny był stan wozów i uprzęży. Wystąpiły też niewielkie braki w wyposażeniu i broni strzeleckiej – pistoletach. 3 i 4 września do chwili załadunku usiłowano zgrać ludzi i zaprzęgi[52].
Działania bojowe pułku
[edytuj | edytuj kod]W kampanii wrześniowej 1939 pułk nie wystąpił w pełnym składzie. I dywizjon dołączył do 19 pp, wraz z którym współtworzył Oddział Wydzielony ppłk. dypl. Stanisława Sadowskiego podległy Armii „Pomorze”. Dowództwo pułku i II dywizjonu, oraz 4, 5, 6 i 8 bateria wzięły udział w obronie Warszawy, 7 bateria w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim.
Działania i walki I/5 pal
[edytuj | edytuj kod]I dywizjon o świcie 1 września 1939 rozpoczął załadunek do transportów kolejowych, ok. godz. 11:00 załadunek był zakłócony przez niemieckie bombardowanie. Transporty z dywizjonem jechały przez Gródek Jagielloński, Przemyśl, Jarosław, Rozwadów, Sandomierz, Skarżysko Kamienną, Łódź, Zgierz, gdzie transport został 2 września zbombardowany i rannych zostało 2 kanonierów. 3 września transport został zbombardowany w Kutnie; wieczorem 3 września dotarł do Włocławka, gdzie został wyładowany. W godzinach przedpołudniowych 4 września dotarła reszta dywizjonu, tabory i 3 bateria. Do 7 września I dywizjon zajmował stanowiska ogniowe we Włocławku, 3 baterię wysuwając jako działony ppanc. na trasie wlotowej od strony Torunia.
W obronie Płocka
[edytuj | edytuj kod]Nocą 8/9 września dywizjon w składzie OW ppłk dypl. Sadowskiego wykonał marsz lewą stroną Wisły do rejonu Płocka. Rano 9 września I dywizjon osiągnął rejon lasów pomiędzy Duninowem a Dobiegniewem. Podczas dalszego marszu do Radziwia 9 września przed wieczorem dywizjon był bombardowany przez lotnictwo niemieckie, bez start. O świcie 10 września dywizjon dotarł do Radziwia rozwijając stanowiska ogniowe. 11 września 3 bateria ostrzelała niemieckie pododdziały w Płocku na jej wschodnim brzegu. 12 września wieczorem dywizjon ostrzelał przeprawiające się niemieckie pododdziały z 3. DP na przyczółek w rejonie Tokar, dywizjon o godz. 22:00 wsparł prowadzące kontratak I i III bataliony 19 pp. Kontratak 19 pp i ostrzał dywizjonu nie przyniosły spodziewanych efektów, pomimo zadanych strat wrogowi. Ostrzał niemieckiej artylerii zerwał łączność telefoniczną. Baterie wystrzeliły 288 pocisków. 13 września o 6:30 I/5 pal wsparł natarcie 19 pp na przyczółki niemieckiej 3. DP. Poranna mgła i ostrzał artylerii niemieckiej pozwoliły oskrzydlić OW ppłk Sadowskiego i zatrzymać natarcie 19 pp. 1 bateria armat ogniem „na wprost” umożliwiła wycofanie się I i III/19 pp, sama bateria poniosła straty, utraciła jaszcz i konie. Następnie baterie 2 i 3 wsparły kontratak II/19 pp w rejonie cmentarza; kontratak odniósł sukces.
Narastanie sił niemieckiej 3. DP w Radziwiu zmusiło ppłk Sadowskiego do wycofania się z Radziwia pod osłoną ostrzału dywizjonu i kontrataków 19 pp. W trakcie tej walki zniszczone zostały wszystkie radiostacje dywizjonu i utracono poległych i rannych artylerzystów[53]. Po wycofaniu się I dywizjon zajął stanowiska ogniowe w rejonie Woli Łąckiej, trwał na nich do południa 14 września. Natarcie niemieckie, pomimo wsparcia dywizjonu, odrzuciło III/19 pp do dworu Łąck, ostrzał niemieckiej artylerii zniszczył punkt obserwacyjny 1 baterii, gdzie poległ por. Leon Sas-Świstelnicki i 1 podoficer. Odparto natarcie piechoty niemieckiej na stanowiska 1 baterii; w trakcie ostrzału „na wprost” poległ 1 oficer. Kontratakiem 19 pp i 24 pułku piechoty ze wsparciem I/5 pal o północy 14/15 września wyrzucono oddziały niemieckiej 3. DP z lasu Łąckiego do Radziwia. 15 września podczas ostrzału ogniem dywizjonu rejonu Ciechomic zlikwidowano sztab niemieckiego 50 pp.
Udział w bitwie nad Bzurą
[edytuj | edytuj kod]15 września I dywizjon armat skierowano do lasu na wypoczynek w rejonie wsi Korzeń Polski. Po północy 16 września rozkazem dowódcy AD 27 DP I dywizjon rozdzielono. 1 bateria została odesłana do Iłowa jako wsparcie Chełmińskiej Brygady Obrony Narodowej płk. dypl. Antoniego Żurakowskiego. Natomiast I dywizjon (bez 1 baterii) został przydzielony dowódcy 3 pułku ON ppłk Sabatowskiemu z Poznańskiej Brygady ON w rejonie Sannik. W trakcie marszu zmieniono jednak kierunek marszu I dywizjonu do nadleśnictwa Kampinos. Rozkaz nie dotarł do 3 baterii i taboru, które pomaszerowały do Sannik, tocząc potyczki z patrolami niemieckimi. 17 września 3 bateria dotarła do Sannik, gdzie z uwagi na niezastanie 3 pułku ON pomaszerowała w kierunku Osmolina, gdzie na skutek ataku lotniczego utracono konie w baterii i taborze. Zniszczeniu uległa 1 armata i uszkodzeniu druga, poległo i zostało rannych wielu kanonierów, część rozproszyła się. Dowódca 3 baterii zniszczył dwie pozostałe armaty, a 19 września w pobliżu Iłowa wraz z grupą żołnierzy dostał się do niewoli[54].
Dowództwo I dywizjonu i 2 bateria w trakcie marszu do nadleśnictwa Kampinos atakowane były przez lotnictwo niemieckie; 18 września osiągnięto las w rejonie Iłowa. Z uwagi na to, że 3 pułk ON ppłk Sabatowskiego nie dotarł do miejsca koncentracji, a po pewnym czasie do dywizjonu dołączyli rozbitkowie z 17. DP, w tym działon haubicy 100 mm, zorganizowano w lesie punkt oporu. Działa ustawiono do strzelania „na wprost” i odparto niemieckie natarcia; jednocześnie skoncentrowany ostrzał kilku baterii niemieckich spowodował straty w koniach i jaszczach amunicyjnych. Z braku koni i amunicji artyleryjskiej, wieczorem 18 września rozkazem mjr. Jana Czyrki zniszczono działa. Podjęto marsz w kierunku rzeki Bzury, którą osiągnięto rano 19 września w rejonie miejscowości Radziwiłłówek; gdy przeprawa nie powiodła się, ukryto się do wieczora w lesie. Około południa oddział został wzięty do niewoli. 1 bateria 16 września dotarła do Iłowa, będąc po drodze bombardowana przez niemieckie lotnictwo. Z uwagi na brak w Iłowie oddziałów płk Żurakowskiego, bateria pomaszerowała w kierunku pobliskich lasów, gdzie odpoczywała. Nocą 17/18 września bateria przemieściła się do Starych Bud, skąd w ślad za zwiadem maszerowała w kierunku Bzury. W niemieckiej zasadzce ogniowej został zlikwidowany I pluton baterii. II pluton odskoczył do tyłu i z zajętych stanowisk przez resztę nocy ostrzeliwał rejon przeprawy w pobliżu Kamiona, zużywając całą amunicję. Przed świtem 19 września podczas przeprawy przez Bzurę, armaty ugrzęzły w mulistym dnie; armaty porzucono, demontując zamki, konie puszczono wolno. Żołnierze w dalszym marszu dostali się do niewoli[55].
Działania i walki 5 pal (bez I i III dal)
[edytuj | edytuj kod]Pierwszy transport z dowództwem II dywizjonu i 4 baterią haubic wyruszył 4 września o godz. 14:00; 5 września wieczorem odjechało dowództwo pułku oraz 5 i 6 baterie haubic, w nocy 8 bateria haubic, 6 września dowództwo III dywizjonu oraz 7 i 9 baterie haubic. Transporty jechały trasą przez Krasne, Brody, Kowel, Brześć nad Bugiem, Białą Podlaską, Łuków i Siedlce. Transporty jechały wolno, ze względu na ataki lotnictwa niemieckiego oraz zatory i zniszczenia. Czołowy transport dojechał do Siedlec 7 września ok. godz. 11:00. Stacja została zbombardowana, wybuchła panika, w jej wyniku zdezerterowało kilku kanonierów. Czołowy transport, pomimo trudności, dotarł do stacji Mrozy. W Mrozach i Siedlcach transporty 5 pal były sukcesywnie wyładowywane. 8 września na stacji Mrozy, w wyniku bombardowania, polegli dowódca II dywizjonu artylerii mjr Feliks Deskur i dowódca 4 baterii por. Eugeniusz Łoziński. 5 pal otrzymał rozkaz marszu do Warszawy celem dołączenia do macierzystej 5. Dywizji Piechoty. Rozładowujące się w polu kolumna amunicyjna III dywizjonu i 7 bateria zostały zaatakowane przez lotnictwo niemieckie; poległo kilku żołnierzy z obu pododdziałów, a kilkunastu zostało rannych.
W obronie Warszawy
[edytuj | edytuj kod]8 września 5 pal poszczególnymi bateriami rozpoczął marsz do Warszawy. Po dojściu kolumn pułku w rejon Kałuszyna, dowódca pułku wysłał dowódców 5, 6 i 8 baterii do Warszawy celem przygotowania stanowisk ogniowych. O świcie 10 września, po ciężkim marszu przez zatłoczone i atakowane przez lotnictwo niemieckie i dywersantów drogi, poprzez Kałuszyn, Mińsk Mazowiecki, Dębe Wielkie i Starą Miłosną, dowództwo 5 pal, II dywizjonu i baterie 4, 5, 6 i 8 dotarły do Warszawy. Zajęły stanowiska ogniowe: 4 bateria w Ogrodzie Zoologicznym, 5, 6 i 8 w Parku Skaryszewskim im. Ignacego Paderewskiego. W momencie zajmowania stanowisk przez 5 i 6 baterię na park padło kilka salw artylerii niemieckiej. Wieczorem 6 bateria zmieniła stanowiska, zajęła nowe w rejonie Placu na Rozdrożu[56]. Punkty obserwacyjne rozwinięto w dominujących obiektach Woli i Ochoty; po ustaleniu dozorów i nawiązaniu łączności z piechotą baterie 11 września oddały pierwsze salwy w obronie stolicy. 4 i 6 baterie położyły ognie zaporowe na przedpole obrony przy ul. Wolskiej, na pododdział niemieckiej piechoty wykonujący wypad na pozycje wspieranego batalionu II/41 pułku piechoty.
13 września dowodzenie II dywizjonem przejął mjr Franciszek Schmid z 9 pułku artylerii ciężkiej; ostrzelano pozycje niemieckie w rejonie fortu „Jelonek”, w nocy zwalczano artylerię niemiecką. 14 września baterie 4 i 6 wspierały piechotę 20. DP na odcinku Warszawa-Wschód; strzelano w kierunku Nowego Bródna i Białołęki Dworskiej. Tego dnia 6 bateria zajęła stanowiska na Wybrzeżu Kościuszkowskim, pomiędzy mostami Poniatowskiego, a Średnicowym; haubice strzelały w kierunku Radzymina. Baterie 5 i 8 wspierały własną piechotę na Grochowie i Kawęczynie, a dodatkowo 5 bateria wspierała obrońców Annopola. 15 września 6 bateria bardzo skutecznie ostrzelała niemiecką kolumnę zmotoryzowaną na szosie radzymińskiej. 5 i 8 bateria wspierały obrońców Grochowa w odparciu i kontrataku wzdłuż ul. Grochowskiej i Placu Szembeka; w trafionym PO poległo 2 żołnierzy, a 2 odniosło rany. 16 września ranny na PO został dowódca 4 baterii por. Malewski; zastąpił go kpt. Bolesław Antoni Biernakiewicz. 6 bateria ostrzelała niemiecką baterię konną, którą zmusiła do wycofania się ze stanowisk ogniowych. W 8 baterii zostało rannych 4 kanonierów. Nocą 16/17 września 6 bateria wspierała 80 pp podczas odpierania niemieckiego natarcia[57].
17 września baterie 4 i 6 wspierały walki 1 pp Obrony Pragi ppłk. Stanisława Miliana, a baterie 5 i 8 zgrupowanie 44 DP rez. płk. Eugeniusza Żongołłowicza. 18 września, podobnie jak dnia poprzedniego, 5 i 8 bateria prowadziły ostrzał na korzyść oddziałów 44 DP rez. z pododcinka „Kamionek”. 19 września na Park Skaryszewski im. Ignacego Jana Paderewskiego w Warszawie niemiecka artyleria skierowała ześrodkowanie ognia; 8 bateria poniosła ciężkie straty, poległo i zostało rannych wielu artylerzystów, stracono większość koni, ciężko uszkodzone zostały 2 haubice. Zmieniono stanowiska tej baterii; 20–22 września przy ul Górnośląskiej na dziedzińcu szpitala, a 23 września ponownie w Parku Skaryszewskim, od 24 września w okolicach Dworca Wileńskiego. 6 bateria 21/22 września odpierała nocne natarcie niemieckie, zużywając prawie całą swoją amunicję. Od 22 września baterie 5 pal prowadziły ostrzał tylko sporadycznie, z uwagi na braki amunicji kal. 100 mm. 25 września, podczas intensywnego ostrzału niemieckiej artylerii i ataków lotniczych, 5 pal poniósł ciężkie straty w poległych i rannych; utracono dalsze konie. Uszkodzeniu uległa haubica w 6 baterii i dwie w 5 baterii. 26 września 5 bateria, ponownie ostrzelana, utraciła pozostałe dwie haubice i 4 żołnierzy. Z uwagi na podjęcie rozmów kapitulacyjnych, 27 września wystrzelano resztę posiadanej amunicji na stanowiska niemieckie. 28 września wszystkie baterie 5 pal skoncentrowano w Ogrodzie Zoologicznym, gdzie pozostawiono haubice i broń strzelecką, wcześniej uszkadzając ją. 29 września wieczorem 5 pal wymaszerował do niewoli[58].
Działania bojowe III/5 pal
[edytuj | edytuj kod]W nocy 8/9 września III dywizjon bez 8 baterii, która pomaszerowała za dowództwem pułku i II dywizjonem, podjął marsz w kierunku Mińska Maz. Z uwagi na zatłoczenie dróg przez uchodźców marsz odbywał się bardzo wolno. Po dziennym wypoczynku 9 września, wieczorem III dywizjon podjął dalszy marsz bocznymi drogami. Z uwagi na trudny teren, niezgrane zaprzęgi w 9 baterii nie mogły sobie poradzić z dalszym marszem. Na wniosek por. Kluza za zgodą mjr. Adama Melbechowskiego, bateria 10 września pozostała na miejscu ustawiając i zgrywając konie w zaprzęgach. 11 września 9 bateria podjęła dalszy powolny marsz; w rejonie miejscowości Groszki ukryła się w lesie z uwagi na atak lotnictwa niemieckiego. W godzinach popołudniowych podjęto dalszy marsz; w okolicach Kałuszyna 9 bateria została zaskoczona przez zmotoryzowany oddział „K” z Dywizji Pancernej „Kempf” i dostała się w całości do niewoli.
Dowództwo III dywizjonu, 7 bateria i kolumna amunicyjna o świcie 10 września dotarły do lasu koło Kałuszyna przy szosie do Mińska Maz.; miejsce postoju było atakowane przez lotnictwo niemieckie. Następnej nocy ponowiono marsz, dotarto do Kałuszyna i osiągnięto las w okolicach Mińska Maz. Miejsce postoju było ponownie bombardowane bez strat 11 września. Z uzyskanych informacji wynikało, iż w odległości kilkunastu kilometrów koncentrują się znaczne siły piechoty, więc nocą 11/12 września mjr. Melbechowski poprowadził III dywizjon do Stoczka Łukowskiego. Rejon Latowicz osiągnięto o świcie 12 września; w trakcie postoju dywizjon był ostrzeliwany przez artylerię niemiecką. Kolumna amunicyjna dywizjonu, celnie ostrzelana w lesie na postoju, rozpierzchła się po okolicy; jej szef ogn. Walery Jóźwik zebrał ok. 20 kanonierów i 26 koni i przez Pilawę wyruszył samodzielnie do Warszawy, przyprowadzając po forsownym marszu 19 kanonierów, 2 porzucone armaty 75 mm z jaszczami i wozami. Większość kolumny również dotarła do 5 pal w Warszawie. Major Melbechowski poprowadził dowództwo dywizjonu i 7 baterię w okolice Garwolina, tam podporządkował się mjr Nowakowskiemu dowódcy OZN 1 pułku artylerii najcięższej. 7 bateria zajęła obronę ppanc na szosie Warszawa-Lublin, dowództwo III/5 pal i 7 bateria haubic były nieskutecznie atakowane przez lotnictwo niemieckie. 12 września wieczorem podjęto marsz szosą w kierunku Otwocka; z uwagi na otrzymane informacje o przecięciu drogi przez oddziały niemieckie zawrócono rozkazem dowódcy dywizjonu 7 baterię do Garwolina, a mjr. Melbechowski poszukiwał kontaktu z wyższym dowództwem, w wyniku czego utracił kontakt z 7 baterią. W rezultacie mjr Melbechowski, wraz z częścią dowództwa III/5 pal, dotarł do rejonu Hrubieszowa, gdzie objął dowództwo zbiorczego batalionu piechoty, z którym 25 września pod Krasnymstawem dostał się do niewoli sowieckiej[59].
Walki na Lubelszczyźnie
[edytuj | edytuj kod]7 bateria haubic, z częścią dowództwa III dywizjonu, pomaszerowała przez Garwolin do rejonu Łaskarzewa; tam por. Rudkowski podporządkował baterię dowódcy 10 pal ppłk. Józefowi Kossarkowi. Wraz z resztkami 10. DP pomaszerowano w ślad za GOKaw. gen. bryg. Andersa w kierunku Lubelszczyzny. Rano 17 września bateria dotarła do rejonu Podlodówka, Kock. Następnie podjęto dalszy marsz przez Michów, Gołąb, Kozłówkę; około południa 7 baterię zaatakowała grupa niemieckich samolotów, w wyniku czego kilku kanonierów zostało rannych, stracono kilkanaście koni i ciężko uszkodzoną haubicę, którą pozostawiono. Osiągnięto miejscowość Rudnia. Wyruszono 18 września do Łęcznej, Krasnystaw, Wojsławice, Grabowiec osiągając rano 23 września Komarów. 24 września 7 bateria wspierała natarcia oddziałów polskich w rejonie Bożej Woli i Suchowoli, brała udział w zdobyciu Krasnobrodu ostrzeliwując oddziały niemieckie. Nocą bateria ostrzeliwała źródła ognia nieprzyjacielskiego i stoczyła pojedynek z baterią niemiecką. Od świtu 25 września bateria uczestniczyła w ostrzeliwaniu nacierających oddziałów niemieckiej 8. DP. Następnie nocą 25/26 września przemaszerowała drogami polnymi i lasami w rejon Szopowego, gdzie bateria 7/5 pal przeszła na odpoczynek. Wieczorem 26 września poinformowano por. Rudkowskiego o kapitulacji. Wypłacono żołd, zniszczono uzbrojenie, rozdano konie, mundury i pozostałą żywność. Następnie w nocy 7 bateria haubic została rozwiązana, żołnierze otrzymali rozkaz rozproszenia się[60].
Oddział Zbierania Nadwyżek 5 pal
[edytuj | edytuj kod]Zgodnie z planem mobilizacyjnym sformowana została 7 września w ramach II rzutu mobilizacji powszechnej bateria marszowa 5 pal. Początkowo stacjonowała w koszarach pułku przy ul. Gródeckiej. Dowódcą jej został ppor. Mieczysław Szymański, I plutonem dowodził ppor. rez. Zygmunt Orlit, II plutonem ppor. rez. Stanisław Demkowski. Jako uzbrojenie bateria otrzymała szkolne 4 armaty kal. 75 mm wz. 1897, 24 kbk, nie otrzymano sprzętu: łączności, optycznego i pomiarowego; były znaczne braki w wyposażeniu żołnierzy w akcesoria mundurowe, żywnościowe i wyposażenie bojowe. Konie bateria otrzymała z poboru. Z uwagi na ataki lotnictwa, bateria marszowa 9/10 września przemieściła się do Laszek Murowanych, lecz z uwagi na zagrożenie Lwowa nagłym atakiem od strony zachodniej powróciła do miasta 10 września. Dowódcą baterii mianowano kpt. Jana Pacześniowskiego z 8 pac. Tego dnia baterię rozdzielono na działony i wyznaczono jej rolę artylerii przeciwpancernej. Działony zajęły stanowiska: 1. przy stacji kolejowej Persenkówka, 2. przy ul Łyczakowskiej w pobliżu budynku DOK VI, 3. przy ul. Gródeckiej i Skniłowskiej, oraz 4. przy rogatkach ul. Zielonej. Działony prowadziły ostrzał wspierając walki własnej piechoty. Jedynie działon 3. 12 września ogniem „na wprost” zniszczył 2 samochody ciężarowe i 6 czołgów lekkich, zwalczał piechotę niemiecką, zdobył broń strzelecką i osłaniał w walce armatę. Poległo 8 kanonierów, a kilku odniosło rany, łącznie z dowódcą działonu ppor. A. Lauterbachem. W trakcie walki obsługę zastąpili policjanci z oddziału zmotoryzowanej rezerwy policyjnej. Po kapitulacji miasta zniszczono armaty i inną broń, a żołnierze rozproszyli się[61].
Oddziałem zbierania nadwyżek 5 pal dowodził ppłk Tomaszewski; oddział ten wszedł w skład Ośrodka Zapasowego Artylerii Lekkiej nr 6 pod dowództwem płk. st. sp. Karola Schröttera. Z zasobów ośrodka mieszczącego się we Lwowie sformowano dodatkowe baterie artylerii: 1, 2 i 3 armat oraz 1 i 2 haubic. 1 bateria armat wywodziła się z nadwyżek 5 pal; dowodził nią kpt. Romuald Stępniewski. Walczyła w obronie Lwowa od 11 września do kapitulacji miasta 22 września. Z uwagi na brak środków łączności, baterię wykorzystywano głównie jako odwód przeciwpancerny i do bezpośredniego wsparcia piechoty. Bateria poniosła straty w zabitych i rannych. Ze stanu ośrodka uzupełniano straty innych jednostek artylerii broniącej Lwowa tj. 33 pal, 42, 52 i 62 dal[62].
Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939 | |
---|---|
Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko |
Dowództwo | |
dowódca | ppłk dypl. Tadeusz Popławski |
adiutant | por. Adam Włodzimierz Monseu |
oficer zwiadowczy | por. Stanisław Zabierzański |
dowódca plutonu topo.-ogn. | por. Andrzej Malewski |
I dywizjon (armat) | |
dowódca dywizjonu | mjr Jan Czyrko |
adiutant | por. rez. Rudolf Marończyk |
oficer obserwacyjny | ppor. rez. Henryk Irzykiewicz |
oficer zwiadowczy | ppor. Roman Hodbod |
oficer łącznikowy | ppor. rez. Zdzisław Sałamaszyński |
lekarz weterynarii | ppor. rez. lek. wet. Alfred Aizen |
dowódca 1 baterii | por. Leon Sas-Świstelnicki (do+14 IX 1939) |
ppor. rez. Aleksander Dunin-Rzuchowski[63] | |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Aleksander Dunin-Rzuchowski |
oficer ogniowy | ppor. rez. Andrzej Ładomirski |
dowódca 2 baterii | kpt. Juliusz Żwan |
od 15 IX ppor. Tadeusz Praśniewski | |
oficer ogniowy | ppor. Tadeusz Praśniewski |
dowódca 3 baterii | por. Tadeusz Kozioł |
II dywizjon (haubic) | |
dowódca dywizjonu | mjr Feliks Deskur († 8 IX), |
od 13 IX mjr Franciszek Schmid z 9 pac[64] | |
adiutant | ppor. rez. Karol Kaczorowski |
dowódca 4 baterii | por. Eugeniusz Łoziński († 8 IX), |
od 8 IX por. Andrzej Malewski[65] | |
od 16 IX kpt. Bolesław Biernakiewicz[66] | |
dowódca 5 baterii | ppor. Witold Mikołaj Woicki |
dowódca 6 baterii | ppor. Robert Marowski |
III dywizjon (haubic) | |
dowódca dywizjonu | mjr Adam Melbechowski |
adiutant | por. Zbigniew Marian Chudecki |
dowódca 7 baterii | por. Tadeusz Franciszek Rudkowski |
dowódca 8 baterii | ppor. Edward Piasecki |
od 15.09 kpt. Juliusz Żwan | |
dowódca 9 baterii | por. rez. Stefan Kluz |
dowódca kolumny amunicyjnej | kpt. rez. Wacław Kuchar[67] |
Symbole pułkowe
[edytuj | edytuj kod]Sztandar
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
22 listopada 1938 we Lwowie[68] minister Spraw Wojskowych gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki wręczył pułkowi sztandar ufundowany przez społeczeństwo Lwowa[e].
Sztandar został wykonany zgodnie z wzorem określonym w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach.
Na prawej stronie płata także znajdował się amarantowy krzyż, w środku którego wyhaftowano orła w wieńcu laurowym. Na białych polach, pomiędzy ramionami krzyża, znajdowały się cyfry 5 w wieńcach laurowych[69].
Na lewej stronie płatu sztandarowego, pośrodku krzyża kawaleryjskiego znajdował się wieniec taki sam jak po stronie prawej, a w wieńcu trzywierszowy napis „HONOR I OJCZYZNA”.
Brak jest informacji o wrześniowych i dalszych losach sztandaru[68].
Odznaka pamiątkowa
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Odznaka zatwierdzona Dz.Rozk. MSWojsk nr 35, poz. 379 z 14 grudnia 1928. Posiada kształt krzyża wzorowanego na francuskim Orderze Legii Honorowej, którego ramiona pokryte są białą emalią. W centrum krzyża herb Lwowa i miniatura Orderu Virtuti Militari, okolony wieńcem laurowym z napisem 5 PAP LWOWSKI. Na ramionach krzyża wpisano daty upamiętniające dziesięciolecie powstania pułku 7 XI 1918 1928. Dwuczęściowa – oficerska, wykonana w srebrze i emaliowana[70].
Trąbka honorowa
[edytuj | edytuj kod]W 1924 „z przyczyn technicznej natury” święto pułku było obchodzone 6 grudnia. Tego dnia na placu Świętego Ducha przed głównym odwachem pułk otrzymał srebrną trąbkę honorową, dar 5 Dywizji Piechoty. Trąbkę z rąk dowódcy Okręgu Korpusu nr VI generała dywizji Juliusza Malczewskiego odebrał dowódca oddziału pułkownik Karol Battaglia. Po ceremonii wręczenia trąbki odbyła się przysięga żołnierzy, a następnie defilada pod pomnikiem Adama Mickiewicza. Obchody święta pułku rozpoczęły się o godz. 10:00 mszą świętą w Kościele Jezuitów[71].
Lwowscy artylerzyści
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
Dowódcy i zastępcy dowódcy pułku
[edytuj | edytuj kod]Stopień, imię i nazwisko | Okres pełnienia służby | Kolejne stanowisko |
---|---|---|
Dowódcy pułku | ||
mjr / ppłk Tadeusz Łodziński[72] | od VI 1919 | |
wz. mjr Henryk Kreiss | p.o. 31 I – IV 1921 | |
kpt. Roman Odzierzyński | I – X 1921 | |
ppłk / płk Karol Battaglia | 23 IV 1921–1925) | |
ppłk / płk art. Roman Wesołowski | VIII 1926 – III 1929 | szef 6 Okręgowego Szefostwa Uzbrojenia[73] |
ppłk / płk dypl. inż. Jerzy Englisch | 30 III 1929 – 30 VI 1934 | |
ppłk dypl. Jan Szewczyk | p.o. 30 VI – 6 XI 1934 | |
ppłk / płk dypl. Tadeusz Procner | 6 XI 1934 – VI 1939 | |
ppłk dypl. Jan Ciałowicz | VI – VIII 1939 | |
ppłk dypl. Tadeusz Popławski | 27 VIII – IX 1939 | |
Zastępcy dowódcy pułku | ||
ppłk art. Roman Wesołowski | do VIII 1926[74] | |
ppłk art. dr Roman Odzierzyński | VIII 1926[74] – V 1927[75] | |
ppłk dypl. inż. Jerzy Englisch | V 1927[75] – III 1929[76] | |
mjr art. Gwido Reichenberg | IV 1929[77] – IV 1933[78] | |
ppłk art. Juliusz Tomaszewski | IV – VIII 1933 | |
ppłk dypl. art. Jan I Szewczyk | VIII 1933 – 1937 | |
ppłk art. mgr Janusz Józef Grzesło | 1939 |
Żołnierze 5 pułku artylerii lekkiej – ofiary zbrodni katyńskiej
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[79] oraz Muzeum Katyńskie[80][f][g].
Nazwisko i imię | stopień | zawód | miejsce pracy przed mobilizacją | zamordowany |
---|---|---|---|---|
Kosterski Franciszek | podporucznik rezerwy | prawnik | Katyń | |
Lissner Edmund | podporucznik rezerwy | inżynier | Katyń | |
Brzozowski Józef | porucznik rezerwy | inżynier geodeta | Charków | |
Dreifür Hubert Karol | podporucznik rezerwy | inżynier chemik | Charków | |
Eysymont Mieczysław[83] | kapitan | żołnierz zawodowy | Charków | |
Giżyński Jerzy[84] | podporucznik | żołnierz zawodowy | Charków | |
Jarosiewicz Marian[85] | kapitan | żołnierz zawodowy | (e) | Charków |
Jazłowiecki Stefan | podporucznik rezerwy | Dyrekcja Ceł w Krakowie | Charków | |
Komarski Tadeusz | podporucznik rezerwy | inżynier chemik | Charków | |
Noskowski Stefan | podporucznik rezerwy | ziemianin | wł. majątku Grabów pow. kowelski | Charków |
Stefanowski Stanisław | porucznik rezerwy | ekonomista | dyr. „Azot” SA Jaworzno | Charków |
Szmidt Zbigniew | podporucznik rezerwy | inżynier architekt | Charków | |
Chruściel Zdzisław | podporucznik rezerwy | urzędnik | Starostwo w Bóbrce | ULK |
Kiełb Stanisław | kapitan | żołnierz zawodowy | ULK | |
Schwetz Tadeusz | kapitan | inż. leśnik | Nadleśnictwo Jabłonica | ULK |
Serafiński Stanisław | kapitan | żołnierz zawodowy | ULK | |
Wójcikiewicz Lesław | porucznik rezerwy | inżynier leśnictwa | Dyrekcja Lasów Państwowych Lwów | ULK |
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Gwiazdką przy nazwisku oznaczono żołnierzy pułku odznaczonych dekretem L. 2641 Naczelnego Wodza z 22 lutego 1921[34], natomiast dwiema gwiazdkami żołnierzy odznaczonych dekretem L. 2643 z tego samego dnia[35].
- ↑ W dekrecie L. 2641 Naczelnego Wodza z 22 lutego 1921 błędnie wymieniono Wilibrarda Romańskiego, rotmistrza III dywizjonu 4 pułku strzelców konnych.
- ↑ Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[49].
- ↑ Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[50].
- ↑ Nadanie sztandaru i zatwierdzenie jego wzoru ujęte zostało w Dodatku Tajnym nr 3 do Dziennika Rozkazów MSWojsk z 17 lutego 1938, nr 3, poz. 25.
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[81] .
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[82] .
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Czyrko 1930 ↓, s. 38.
- ↑ Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 235.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 6.
- ↑ a b c Czyrko 1930 ↓, s. 7.
- ↑ Jednodniówka 1928 ↓, s. 5–7.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 3–4.
- ↑ a b Zarzycki 1996 ↓, s. 4.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 15.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 4–5.
- ↑ a b Czyrko 1930 ↓, s. 21.
- ↑ a b c Zarzycki 1996 ↓, s. 5.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 27.
- ↑ a b Odziemkowski 2010 ↓, s. 386.
- ↑ Tuliński 2020 ↓, s. 851.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 13.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 23.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 24.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 25.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 26.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 28.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 5-6.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 29.
- ↑ a b c Zarzycki 1996 ↓, s. 6.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 34.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 35.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 36.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 37.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 6–7.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 38.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 39.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 7.
- ↑ Czyrko 1930 ↓, s. 40.
- ↑ Jednodniówka 1928 ↓, s. 25.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 26 II 1921, s. 342.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 12 III 1921, s. 403.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 43 z 27 XII 1921, s. 1724.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 8.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 10.
- ↑ a b Zarzycki 1996 ↓, s. 11.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 9–10.
- ↑ Galster 1975 ↓, s. 26.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 11–12.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 12.
- ↑ a b Zarzycki 1996 ↓, s. 17.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 XII 1931, poz. 473.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 9.
- ↑ Kozłowski 1964 ↓, s. 142.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 723–724.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
- ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 260–261.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 18, 24–25.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 18–21.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 21–22.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 23–24.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 24–27.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 28–29.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 30-31.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 31–34.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 35.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 39–40.
- ↑ Wesołowski (red.) i 1/2018 ↓, s. 189,290,319.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 23.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 28.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 26.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 29.
- ↑ Zarzycki 1996 ↓, s. 37-38.
- ↑ a b Satora 1990 ↓, s. 279.
- ↑ Dz.U. z 1927 r. nr 115, poz. 980.
- ↑ Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 235–336.
- ↑ Gazeta Lwowska nr 281 z 6 XII 1924, s. 4, 5.
- ↑ Wyszczelski 2006 ↓, s. 138.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 22 III 1929, s. 100.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 33 z 21 VIII 1926, s. 273.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 15 z 23 V 1927, s. 147.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 22 III 1929, s. 102.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 9 z 27 IV 1929, s. 122.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 11 IV 1933, s. 91.
- ↑ Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
- ↑ Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓.
- ↑ Wyrwa 2015 ↓.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 5047.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 5202.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 5518.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2018-03-22].
- Jan Czyrko: Zarys historji wojennej 5-go lwowskiego pułku artylerii polowej. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Karol Lucjan Galster: Księga Pamiątkowa Artylerii Polskiej 1914–1939. Londyn: 1975.
- Ludwik Głowacki: Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1985. ISBN 83-11-07109-8.
- Roman Łoś: Artyleria polska 1914–1939. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1991. ISBN 83-11-07772-X.
- Eugeniusz Kozłowski: Wojsko Polskie 1936–1939. Próby modernizacji i rozbudowy. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1964.
- Janusz Odziemkowski: Piechota polska w wojnie z Rosją bolszewicką 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adam”, 2010. ISBN 978-83-7072-650-8.
- 5.P.A.P. Lwowski w dniu dziesięciolecia 1918–1928. Lwów: 5 Lwowski Pułk Artylerii Polowej, 1928.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5.
- Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.
- Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
- Arkadiusz Tuliński: 6 Armia Wojska Polskiego w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 r. T. 1 i 2. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2020. ISBN 978-83-8229-062-2.
- Andrzej Wesołowski (red.): Obrona Lwowa 1939 tom 1: Dokumenty 1–16 września. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2018. ISBN 978-83-63374-64-8.
- Andrzej Wesołowski (red.): Obrona Lwowa 1939 tom 2: Dokumenty 17–22 września. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2018. ISBN 978-83-63374-65-5.
- Henryk Wielecki, Rudolf Sieradzki: Wojsko Polskie 1921–1939: Organizacja i odznaki artylerii. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 1994. ISBN 83-85621-44-X.
- Lech Wyszczelski: Wojsko Polskie w latach 1918–1921. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. ISBN 83-89729-56-3.
- Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9.
- Piotr Zarzycki: 5 Lwowski Pułk Artylerii Lekkiej. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 1996, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt nr 58. ISBN 83-87103-01-2.
- Artyleria 5 Dywizji Piechoty (II RP)
- Pułki artylerii lekkiej II Rzeczypospolitej
- Polskie pułki artylerii polowej z okresu wojny polsko-bolszewickiej
- Polskie pułki artylerii lekkiej z okresu kampanii wrześniowej
- Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej we Lwowie
- Polskie jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1918
- Polskie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1939