26 Pułk Artylerii Lekkiej
Odznaka 26 pal | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie | |
Rozformowanie | |
Patron | |
Tradycje | |
Święto | |
Nadanie sztandaru | |
Dowódcy | |
Pierwszy |
płk Oskar Pustówka |
Ostatni |
ppłk Hieronim Suszczyński |
Działania zbrojne | |
kampania wrześniowa bitwa nad Bzurą (9–18 IX 1939) natarcie na Skierniewice (14 IX 1939) | |
Organizacja | |
Dyslokacja | |
Rodzaj sił zbrojnych | |
Rodzaj wojsk | |
Podległość |
26 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Władysława IV (26 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.
26 pułk artylerii polowej został sformowany w 1921, jako jednostka organicznej artylerii 26 Dywizji Piechoty. Tradycjami bojowymi nawiązywał do walk III dywizjonu 7 pułku artylerii polowej. W okresie międzywojennym stacjonował w Skierniewicach. Od 1929 pułk pod względem wyszkolenia fachowego podlegał dowódcy 4 Grupy Artylerii. W kampanii wrześniowej 1939 pułk walczył w składzie macierzystej dywizji w obszarze działania Armii „Poznań”.
Bojowe tradycje pułku
[edytuj | edytuj kod]W składzie sformowanego już po wojnie 26 pułku artylerii polowej znalazły się trzy baterie o bojowych tradycjach. Ministerstwo Spraw Wojskowych uznało, że 26 pap jest kontynuatorem tradycji III dywizjonu 7 pułku artylerii polowej[2].
Walki pod Białą Cerkwią i nad Bugiem
[edytuj | edytuj kod]Sformowany 22 lipca 1919 w Częstochowie III dywizjon 7 pap wyruszył na front przeciwbolszewicki 17 kwietnia 1920 i wraz z innymi oddziałami 7 Dywizji Piechoty przygotowywał się do ofensywy kijowskiej. W jego składzie znalazły się trzy baterie 75 mm dział[3]. Kanonierzy pochodzili przeważnie z powiatów: sosnowieckiego, częstochowskiego, kieleckiego, noworadomskiego i piotrkowskiego, a dowodził nimi mjr Juliusz Sponar. 7 baterią dowodził por. Wacna, 8. − por. Kraczkiewicz, 9. − por. Hubicki[4].
W myśl rozkazu Naczelnego Wodza 7 DP weszła w skład grupy gen. Edwarda Śmigłego-Rydza. W czasie marszu na Kijów działała w drugim rzucie i nie miała styczności z nieprzyjacielem. 7 maja III/7 pap osiągnął Białą Cerkiew, tam został przydzielony do 26 pułku piechoty i przeszedł do obrony. Dopiero 22 maja 7 DP weszła w kontakt taktyczny z nieprzyjacielem, a dywizjon ogniem zaporowym chronił piechotę 26 pp[5][6]. 30 maja w rejonie Białej Cerkwi Sowieci odrzucili 3/25 pp i podeszli aż do stanowisk ogniowych artylerii. Posiadająca SO we wsi Szkarówka 7 bateria znalazła się na wprost nacierającego tyralierą nieprzyjaciela. Bateria strzelała szrapnelami nastawionymi na kartacze, ale wkrótce zabrakło jej amunicji. Doszło do walki wręcz. Dopiero kontratakująca 2/27 pp odparła sowiecki atak. Niekorzystna sytuacja na styku 7. i 13 Dywizji Piechoty spowodowała, że 7 Dywizja Piechoty cofnęła się na linie Wasylków – Sitki, a potem nad Teretew, podejmując walkę z piechotą Klimienta Woroszyłowa[7][8].
15 czerwca rozpoczęły się walki pod Torczynem[9]. Tu III dywizjon walnie przyczynił się do załamania natarcia nieprzyjaciela i zmuszenia go do odejścia na południowy wschód. 7. i 8 bateria odprzodkowały z galopu i raziły sowiecką piechotę kartaczami. Od 18 do 22 czerwca oddziały polskie organizowały obronę nad Uszą, bez styczności z przeciwnikiem. Tymczasem Sowieci zajęli Owrucz, co wymusiło odwrót nad Uborć. W czasie marszu odwrotowego kolumna została zaatakowana z boku, ale skuteczny kontratak odrzucił wroga, a artylerzyści zdobyli cztery działa. Przydzielony do XIII Brygady Piechoty III/7 pap ostrzeliwał rubież Uborci[10][11].
28 czerwca Sowieci atakowali pas obrony 7 DP pod Słobodą i Jurowem. 8. i 9 bateria wspierały walkę piechoty w tym rejonie do początku lipca. Podczas ataku na Bolarkę pluton 8 baterii pod dowództwem por. Kraczkiewicza wyjechał na otwarte pole, odprzodkował i ogniem na wprost rozproszył atakujące oddziały. Po tych walkach dywizja odeszła na Horyń i Styr. Tu dywizjon uzupełniono końmi. Poprawił się też stan zabezpieczenia logistycznego. III dywizjon na tym etapie wojny wszedł w skład XIV Brygady Piechoty. Wspierał ją pod Małą i Wielką Worbną. 11 lipca walczył nad Styrem na odcinku Połonne – Koźlinicze – Komorów, prowadząc ogień ze stanowisk w Czartoryskiem[10]. Teren sprzyjał obrońcom, a nieprzyjaciel mógł atakować tylko niewielkimi pododdziałami[12]. Rozpoczęte 18 lipca ataki nieprzyjaciela skutecznie powstrzymywała 9 bateria. 21 lipca wzbraniała forsowania Styru pod Nowosiołkami, a w kolejnych dniach pod Jeziorcami, pod Koźleniczami i pod Połonnem. Stanowisko obserwacyjne zorganizowane było w wieży cerkiewnej, skąd ogniem baterii kierował por. Stefan Rogiński[13]. W walkach nad Styrem wyróżnił się też por. Kazimierz Baran. Kierował on ogniem 9 baterii będąc na pierwszej linii walczącego 11 pułku piechoty[14]. 26 lipca 7 DP wycofała się znad Styru, 28 lipca osiągnęła Stochód i odchodziła dalej za Bug, by rozbudować obronę na odcinku Wola Uhruska − Uhrusk − Dorohursk − Husynne[13].
W grupie manewrowej operacji warszawskiej
[edytuj | edytuj kod]7 Dywizja Piechoty była trzonem utworzonej w ramach operacji warszawskiej grupy manewrowej[a]. Jej zadaniem była osłona prawego skrzydła wychodzącego dokontrofensywy znad Wieprza zgrupowania uderzeniowego. Szeroki front zmusił oddziały dywizji do reorganizacji systemu dowodzenia. Nastąpiła jego decentralizacja. Poszczególne baterie towarzyszyły w walce batalionom, a nawet kompaniom piechoty. Rejonem działania III dywizjonu był trójkąt, którego wierzchołkiem był Chełm. Jedno ramię stanowił Bug od Włodawy po Hrubieszów, a pozostałe boki to drogi łączące Chełm z Hrubieszowem i Chełm z Włodawą. Zadanie sprowadzało się do obrony mostów i brodów[16][17].
Od 5 sierpnia do początku września 7 DP prowadziła obronę aktywną wykonując kontrataki, wypady i lokalne uderzenia na przeciwnika. 9 bateria nie przepuszczała przez długi okres wrogich oddziałów za rzekę. 11 sierpnia, działający w składzie XIV Brygady Piechoty III/7 pap wspierał jej oddziały w wypadzie za Bug. 17 sierpnia 8 bateria wyjechała na otwarte pole i ogniem na wprost odpędziła sowiecką piechotę nacierająca na grupę płk. Józefa Olszyny-Wilczyńskiego. 27 sierpnia 7 bateria wzięła udział w wypadzie III/11 pp na wschodni brzeg rzeki. 29 sierpnia i 1 września 8 bateria powstrzymywała ataki nieprzyjaciela na Kładniów, a następnie zmusiła go do odwrotu. W podobny sposób działała 7 bateria. 11 września III/7 pap wziął udział w artyleryjskim przygotowaniu forsowania Bugu przez 25. i 27 pułk piechoty. Podjął też walkę z wrogimi pociągami pancernymi[18][19].
W pierwszych dniach października 7 DP doszła do Uborci. 7 bateria stanęła w Kisorynie, 8. w Rokitnie, a 9. w Karpijówce i tu III dywizjon 7 pap zakończył działania bojowe[20].
21 października 7 DP odeszła na linię demarkacyjną. III dywizjon został zakwaterowany w Stepaniu, gdzie stał do czasu podpisania traktatu pokojowego w Rydze[18].
Obsada personalna III/7 pap w latach 1919–1920 | ||
---|---|---|
Stanowisko | Stopień, imię i nazwisko | Czasokres |
dowódca dywizjonu | mjr Juliusz Sponar | był IV 1920 |
mjr Witold Właszczuk | był VI 1920 | |
dowódca 7 baterii | por. Wacna | był IV 1920 |
oficer ogniowy | ppor. Czesław Żebrowski | był V 1920 |
dowódca 8 baterii | por. Kraczkiewicz | był IV 1920 |
oficer | por. Stefan Rogiński. | |
dowódca 9 baterii | por. Hubicki | był IV 1920 |
oficer ogniowy | por. Kazimierz Baran | był VII 1920 |
Pułk w garnizonie
[edytuj | edytuj kod]Formowanie i zmiany organizacyjne
[edytuj | edytuj kod]26 pułk artylerii polowej został sformowany w 1921 w Skierniewicach, jako jednostka organicznej artylerii 26 Dywizji Piechoty.
W skład pułku wcielone zostały: III dywizjon 7 pułku artylerii polowej i III dywizjon 10 pułku Kaniowskiego artylerii polowej.
- Organizacja pokojowa 26 pap w 1921
- dowództwo 26 pap (nowo formowane)
- dowództwo I dywizjonu (eks-III/7 pap)
- 2 bateria (eks-7/7 pap)
- 3 bateria (eks-8/7 pap)
- dowództwo II dywizjonu w garnizonie Włocławek (eks-III/10 pap)
- 5 bateria (eks-7/10 pap)
- 6 bateria (eks-8/10 pap)
- dowództwo III dywizjonu (nowo formowane)
- 8 bateria (eks-9/7 pap)
- 9 bateria (eks-9/10 pap)
- kadra baterii zapasowej (eks-kadra baterii zapasowej 10 dac)[21]
18 października 1921 został wydany pierwszy rozkaz dzienny pułku[3].
27 czerwca 1926 w Skierniewicach kapitan Władysław Kindur razem z żoną Marią w czasie przechodzenia przez torowisko zginął pod kołami pociągu kurierskiego[22].
31 XII 1931 na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. Ministra Spraw Wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego 26 pap został przemianowany na 26 pułk artylerii lekkiej[23].
14 grudnia 1937 Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał 26 pułkowi artylerii lekkiej nazwę „26 pułk artylerii lekkiej imienia Króla Władysława IV”[24].
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[25][b] | |
---|---|
dowódca pułku | płk dypl. Jan Kulczycki |
I zastępca dowódcy | ppłk Zygmunt Kapsa |
adiutant | kpt. Józef Czajkowski |
naczelny lekarz | ppor. rez. pdsc. lek. Jan Chomiczewski |
lekarz weterynarii | kpt. Jerzy Józef Łubkowski |
oficer zwiadowczy | kpt. Stefan Wincenty Grudniewicz |
w dyspozycji dowódcy | mjr kontr. Mikołaj Palijenko |
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) | mjr Stanisław Hieronim Milli |
oficer mobilizacyjny | kpt. adm. (art.) Józef Sosenkiewicz |
zastępca oficera mobilizacyjnego | kpt. Lucjan Henryk Burjan |
oficer administracyjno-materiałowy | chor. Władysław Koziczak |
oficer gospodarczy | kpt. int. Jerzy Żędzian |
oficer żywnościowy | chor. Feliks Barański |
dowódca plutonu łączności | por. Tadeusz Plenkiewicz |
dowódca szkoły podoficerskiej | kpt. Władysław Sarbinowski |
zastępca dowódcy | por. Stanisław Dudarewicz[c] * |
dowódca I plutonu | por. Stanisław Dudarewicz (*) |
dowódca II plutonu | ppor. Bogdan Babiejczuk |
dowódca III plutonu | ppor. Witold Stanisław Domański |
dowódca IV plutonu | ppor. Napoleon Komarowski |
dowódca I dywizjonu | mjr dypl. Ksawery Floryanowicz |
dowódca 1 baterii | por. Stanisław Bobrowski |
dowódca plutonu | ppor. Tadeusz Sobolewski |
dowódca 2 baterii | por. Jerzy Malinowski |
dowódca plutonu | ppor. Romuald Rode |
dowódca II dywizjonu | mjr Stanisław Piro |
dowódca 5 baterii | kpt. Marian Zaleski |
dowódca plutonu | ppor. Zygmunt Filar |
dowódca 6 baterii | mjr dypl. Władysław Jan Mierzyński |
dowódca III dywizjonu | mjr Aleksander Krzyżanowski |
dowódca 7 baterii | por. Zbigniew Lubiński |
dowódca plutonu | ppor. Kazimierz Kirszenstein |
dowódca 8 baterii | kpt. Ignacy Czesław Smosarski |
dowódca plutonu | ppor. Arseniusz Kuczyński |
na kursie | por. Tadeusz Łuniewski |
na kursie | por. Kazimierz Trojanowski |
Zakwaterowanie
[edytuj | edytuj kod]26 pułk artylerii polowej (lekkiej) stacjonował w Skierniewicach w porosyjskich koszarach kawaleryjskich. W części przyziemnej koszarowców znajdowały się stajnie, a na wyższych kondygnacjach kwatery dla żołnierzy. Było ciasno i niehigienicznie. Taka sytuacja trwała do lat trzydziestych, kiedy zbudowano stajnie dla sześciu baterii, a dawne stajnie przebudowano na izby żołnierskie. Jesienią 1921 w Skierniewicach zakwaterowany był I i III dywizjon. II dywizjon mjr. Tadeusza Żukotyńskiego stacjonował we Włocławku. W 1928 pułk kwaterował już całością sił w Skierniewicach[28].
Szkolenie w pułku
[edytuj | edytuj kod]Gros czasu w garnizonie pułk przeznaczał na szkolenie. Działoczyny i jazdę konną szkolono na dziedzińcu koszarowym, ćwiczenia terenowe i jazdy zaprzęgami organizowano w pobliskich lasach w Zwierzyńcu, a mały poligon w Raduczu wykorzystywano do przeprowadzenia ostrych strzelań działonów. Na strzelania i kierowania ogniem większymi pododdziałami pułk wyjeżdżał do Biedruska, do Wołynki i Podlesia nad Bugiem, do Tarnogrodu i Rembertowa, a w ostatnich latach przed wojną do Czerwonego Boru[28].
Sprawdzianem wyszkolenia były organizowane wspólne z pułkami piechoty manewry w okolicach Skierniewic i w ościennych powiatach. W latach dwudziestych i na początku trzydziestych organizowano trójboje lub pięcioboje bateryjne. Rywalizowano w konkurencjach lekkoatletycznych, rzucie granatem, w walce na bagnety. Oficerowie brali udział w zawodach hippicznych, a najlepsi rywalizowali na szczeblu IV DOK Łódź[29]. Od 1930 organizowano dla uczniów skierniewickiego gimnazjum im. Bolesława Prusa Przysposobienie Wojskowe Artylerii. W 1931 pluton PWArt. wziął udział w manewrach Przysposobienia Wojskowego zorganizowanych w Spale. Wielu uczniów tej szkoły po maturze wybierało Szkołę Podchorążych Artylerii w Toruniu[30].
Pułk w okresie przewrotu majowego
[edytuj | edytuj kod]Kiedy w 1926 rozpoczął się przewrót majowy, gros sił i środków 26 pap wyładowywało się z eszelonów na stacji kolejowej Brzezie, a pododdziały maszerowały na poligon w Wołynce. Rozpoczynająca szkolenie polowe kadra nie opowiedziała się wyraźnie po żadnej ze stron konfliktu. Ci, którzy pozostali w koszarach, popierali stronę rządową. Pomimo, iż sąsiadujący 18 pułk piechoty poparł Marszałka, nie dochodziło do incydentów w skierniewickim garnizonie. Od początku objęcia władzy przez Józefa Piłsudskiego pułk wysyłał do Belwederu na jego imieniny oficerski patrol konny z życzeniami. Co roku pułk otrzymywał też z Belwederu życzenia z okazji pułkowego święta[31].
Święta w pułku
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
19 maja 1927 minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 21 września (rocznicę sformowania pułku w roku 1921[32]) jako datę święta pułkowego. W 1930 zmieniono datę święta pułkowego z dnia 21 września na dzień 30 maja[33][34][35]. Od tej pory pułk obchodził swoje święto w rocznicę walki stoczonej przez 7 baterię 7 pap pod wsią Szkarówka w roku 1920[36].
Szczególnie uroczyście obchodzono dzień święta pułkowego w 1938. W tym roku, kilka dni przed świętem pułkowym, jednostka otrzymała sztandar. Rano, przed kościołem garnizonowym Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, odbyła się msza polowa, a później zaprzysiężenie rekrutów. W związku z brakiem w Skierniewicach popa, przysięgę od żołnierzy prawosławnych przyjął Ukrainiec – mjr Pallijenko. Na uroczystościach gościł i przyjmował defiladę przedstawiciel Ministerstwa Spraw Wojskowych gen. Wiktor Thommée. Na trybunie miejsca zajęli też biskup polowy Józef Gawlina, dowódca 26 Dywizji Piechoty płk dypl. Adam Brzechwa-Ajdukiewicz oraz przedstawiciele miejscowych władz ze starostą Farenholcem i burmistrzem Franciszkiem Filipskim. Po południu na placu koszarowym odbył się obiad żołnierski, a po nim, w lesie miejskim, gry i zabawy dla żołnierzy. Wieczorem w kasynie 18 pułku piechoty odbył się bal oficerski[37].
Życie kulturalne garnizonu
[edytuj | edytuj kod]W Skierniewicach funkcjonowały dwa kina oraz trzecie garnizonowe urządzone specjalnie dla szeregowych. W sali miejscowego sejmiku występowały zespoły artystyczne, najczęściej modne wtedy grupy rewelersów. W okresie karnawału odbywały się w niej bale. Orkiestra 18 pułku piechoty dawała koncerty symfoniczne, a latem grała w parku melodie wojskowe. W okrągłej sali dawnego dworca kolejowego odbywały się wieczorki taneczne. Niewielka odległość do Warszawy i dobre z nią połączenie kolejowe powodowało, że wielu oficerów wolny czas spędzało w stolicy[36]. W 1930 został wydany „Zarys historji wojennej” pułku autorstwa kapitana Stefana Eustachego Wąsickiego, odznaczonego Krzyżem Walecznych i Medalem Niepodległości, który poległ 7 września 1939 jako dowódca 7 baterii 8 pal.
26 pal w kampanii wrześniowej
[edytuj | edytuj kod]Mobilizacja
[edytuj | edytuj kod]W dniu 23 marca 1939 w godzinach przedpołudniowych rozpoczęto mobilizację alarmową w grupie czarnej 26 pułku artylerii lekkiej w terminach od A+28 do A+54; dodatkowo pododdziałów dywizyjnych w terminach od A+56 do A+72:
- pluton parkowy uzbrojenia nr 403,
- kolumna taborowa nr 420,
- warsztat taborowy nr 417,
- 18 dywizjon artylerii ciężkiej (ze stanu pokojowego 18 dac).
Dodatkowo w ramach II rzutu mobilizacji powszechnej od dnia 31 sierpnia 1939 zmobilizowano lub rozpoczęto mobilizację w terminach X+3 do X+5:
- I dywizjon armat 54 pułku artylerii lekkiej,
- bateria marszowa 26 pal,
- bateria marszowa 14 pal,
- bateria marszowa 17 pal[38].
Po zmobilizowaniu pułku 26 marca 1939 I dywizjon został załadowany do transportów kolejowych i przewieziony do rejonu Wągrowca. Dywizjony II i III pozostały we wsiach wokół Skierniewic. 8 lipca załadowano pozostałą część 26 pal do transportów kolejowych i odjechał do miejsca ześrodkowania całej 26 Dywizji Piechoty, na jej 30 kilometrowym odcinku obrony. 10 lipca dywizjony dotarły do wspieranych pułków piechoty na ich odcinkach. I dywizjon przebywał w rejonie Wągrowca i został przydzielony do wsparcia 37 pułku piechoty. II dywizjon zajął okolice Gołańczy i został przydzielony do wsparcia 18 pułku piechoty. III dywizjon nad Notecią przydzielony do wsparcia 10 pułku piechoty. Rozpoznawano główne i zapasowe stanowiska ogniowe, dokonano wyborów punktów obserwacyjnych, pluton topograficzno-ogniowy dokonał pomiarów i obliczeń dla każdej baterii, np. do ześrodkowań ogniowych i ogni zaporowych dywizjonów. Przed wyjazdem pułku do Wielkopolski dowództwo pułku objął ppłk Zygmunt Kapsa. W rejonie obrony dywizji w dniu 3 lipca dowództwo pułku przejął ppłk Hieronim Suszczyński. Prowadzono szkolenie, dokonano zmiany kontyngentu rezerwistów. Prowadzono prace maskujące i inżynieryjne. Dowództwo pułku rozmieszczono w majątku Młodocin[39]. 26 DP wchodziła w skład Armii „Poznań”.
Działania bojowe
[edytuj | edytuj kod]W kampanii wrześniowej 1939 pułk walczył w składzie macierzystej 26 Dywizji Piechoty[40]. Ugrupowanie poszczególnych części 26 pal wyglądało następująco. Na pozycji osłonowej na trzech odcinkach rozwinięto siły dywizji. Odcinek Dębogóra – batalion III/18 pp z baterią 5/26 pal. Na odcinku Gołańcz – dywizjon III/26 pal z 10 pp i 83 batalionem piechoty. Na odcinku Wągrowiec – dywizjon I/26 pal jako wsparcie 37 pp, bez III batalionu z batalionem ON „Wągrowiec”. Odwód – dywizjon II/26 pal, bez 5/26 pal, wspierający 18 pp bez III batalionu[41].
Walki nadgraniczne w Wielkopolsce
[edytuj | edytuj kod]1 września 1939 26 pal nie posiadał styczności z jednostkami niemieckimi; nieliczne patrole niemieckie przekroczyły granicę, nawiązując styczność z wysuniętymi elementami pułków piechoty 26 DP i straży granicznej. 9 bateria haubic ostrzelała niemieckie pododdziały usiłujące przekroczyć Noteć. Również 2 września baterie II i III dywizjonu oraz 67 dywizjonu artylerii lekkiej sporadycznie otwierały ogień do niemieckich pododdziałów rozpoznawczych przekraczających Noteć i kolumn marszowych przemieszczających się w kierunku Nakła. 3 września dywizjon III/26 pal ostrzelał niemieckie kolumny maszerujące w kierunku Bydgoszczy, zatrzymując ich marsz. Nocą 3/4 września, wobec wycofania się sąsiedniej 15 Dywizji Piechoty z Armii „Pomorze” z przedmościa bydgoskiego, 26 pal wraz z oddziałami 26 DP wycofywał się na pozycję żnińską. 4 września część sił dywizji zajęła pozycję pośrednią. Na odcinku Łabiszyn broniło się zgrupowanie płk. dypl. Tadeusza Parafińskiego: III/37 pp, 6 batalion strzelców, 83 batalion piechoty, I/10 pp i I/18 pp wsparty przez; II/26 pal, 3/26 pal i 67 dal. Na odcinku Żnin pod dowództwem ppłk Stanisława Kurcza 37 pp (bez III/37 pp) z batalionem ON „Żnin“ i batalionem Straży Granicznej, wspartych przez; I/26 pal (bez 3/26 pal) i III/26 pal. Poza starciami z dywersantami nie nawiązano kontaktu z jednostkami niemieckimi. Nocą 4/5 września dokonano przemarszu; całość 26 DP zajęła stanowiska na pozycji żnińskiej.
Odwrót przez Kujawy
[edytuj | edytuj kod]Od 5 września 26 DP weszła w podporządkowanie Armii „Pomorze”[42]. Kolejnej nocy 5/6 września 26 pal wraz z całą 26 DP podjął dalszy marsz odwrotowy w kierunku południowo-wschodnim. III/26 pal, wraz ze zgrupowaniem 18 pp ppłk. dypl. Wiktora Majewskiego, zajął obronę w okolicach Inowrocławia. I/26 pal, wraz ze zgrupowaniem ppłk. Stanisława Kurcza, zajął obronę na przesmyku pomiędzy jeziorami Wolickim a Chomiąskim. W tym rejonie baterie 26 pal przebywały do wieczora 7 września. Nocą 7/8 września, podczas wycofywania się przez Inowrocław, III dywizjon był ostrzeliwany przez dywersantów niemieckich. 8 września rano dywizjony 26 pal osiągnęły rejony Radziejowa Kujawskiego, Lubienia Kujawskiego i Izbicy[43]. 9 września przesunęły się w rejon Wola Sosnowa, Sarnowo, Grójczyk; dalej bez kontaktu z nieprzyjacielem. Nocą 9/10 września kolejnym marszem 26 pułk wraz z dywizją osiągnął rejon Przedacz, Dąbrowice, stacja kolejowa wąskotorowej Celty. Następnej nocy 26 DP przeszła do rejonu Łanięta, Wola Chruścińska, dwór Kamienna; jednocześnie nieetatowe pododdziały odeszły do Poznańskiej Brygady ON wraz 67 dal. Od 11 września, po osiągnięciu wskazanego rejonu, 26 DP powróciła do składu Armii „Poznań”[44].
Udział w bitwie nad Bzurą
[edytuj | edytuj kod]Wieczorem 11 września 26 DP osiągnęła rejon Żychlina i po krótkim wypoczynku pomaszerowała w kierunku Sochaczewa. Z uwagi na potrzebę utrzymania Sochaczewa wyznaczono do tego batalion II/18 pp wraz z bateriami 5/26 pal i 8/26 pal. Baterie i batalion załadowano na samochody i przetransportowano do rejonu Sochaczewa. 12 września z zachodniego brzegu Bzury baterie 5 i 8 wspierały walki o Sochaczew II/18 pp. Dalekim ostrzałem wspomagały walki o Sochaczew w dniu 13 września pozostałe baterie II i III dywizjonów. Batalion II/18 pp, wspierany w obronie od 14 do 15 września przez 5/26 pal, poniósł straty sięgające 80% stanu wyjściowego. Samodzielnie broniony zachodni brzeg Bzury do godz. 16:00 16 września przez 5/26 pal powstrzymał niemiecką piechotę i czołgi na jej wschodnim brzegu. W dniach 14-16 września zgrupowanie płk. Świtalskiego, broniące linii Bzury na północ od Sochaczewa, w rejonie Trojanowa, wspierała bateria 8/26 pal. W tym czasie 14 września od godz. 8:00 na południe od Sochaczewa przez Bzurę w kierunku Skierniewic wyruszyło natarcie 37 pp ze wsparciem dywizjonu I/26 pal, a 10 pp ze wsparciem dywizjonów II/26 pal i III/26 pal, bez 5 i 8 baterii. Oba pułki wspierał też 26 dywizjon artylerii ciężkiej. Pułki 37 i 10 osiągnęły w natarciu miejscowości Jesionna i Bednary. Na tej rubieży kontratakami niemieckimi i silnym ogniem artylerii i broni maszynowej zostały zatrzymane.
Z rozpoznania lotniczego gen. dyw. Władysław Bortnowski dowiedział się, że do rzeki zbliża się duża kolumna czołgów; nakazał dowódcy 26 DP zatrzymać natarcie i zająć obronę na linii Bzury. Płk. dypl. Adam Brzechwa-Ajdukiewicz nie zastosował się do rozkazu i zarządził odwrót, bez obowiązku obrony na linii Bzury. Wycofanie się przerodziło się w ucieczkę, spotęgowaną ostrzałem artylerii i czołgów oraz atakami lotnictwa. Zniszczeniu uległa 4 bateria; poniesiono duże straty w zabitych i rannych, a wielu dostało się do niewoli. W 26 pal ranny został między innymi por. Stanisław Dudarewicz. Niebroniona Bzura na odcinku 26 DP umożliwiła przeprawę przez nią niemieckich 1 i 4 Dywizji Pancernych i rozbicie obu polskich armii prowadzących natarcie na południe. Niemiecka 1 DPanc. doszła do Emilianowa; w pobliskim Gągolinie zajął obronę 18 pp ze wsparciem 26 pal w składzie I dywizjonu, III dywizjonu bez 8 baterii i 6 baterii z II dywizjonu. 15 września 26 pal ogniem na wprost zwalczał niemieckie czołgi i chronił piechotę 18 pp przed czołgami. W trakcie ciężkich walk z niemieckimi czołgami i piechotą oraz od ostrzału artylerii i ataków lotniczych w dniach 15 i 16 września poległ por. Kazimierz Trojanowski i ranny został mjr Stanisław Piro. W walce z czołgami zniszczona została 2 bateria armat; 3 bateria armat po śmierci dowódcy została rozbita przez niemieckie lotnictwo i rozpierzchła się. W trakcie walk oddalił się od pułku i zaginął dowódca pułku wraz z adiutantem pułku[45].
16 września pozostałość 26 pal pomaszerowała w miejsce koncentracji pozostałości 26 DP w rejonie Bud Starych. W marszu walkę z czołgami i w osłonie własnej piechoty prowadziła 6 bateria armat niszcząc kilka z nich. Zbierające się pozostałości dywizji były ostrzeliwane intensywnym ogniem niemieckiej artylerii i bombardowane przez lotnictwo. Na rozkaz płk. dypl. Jana Kulczyckiego w Radziwiłłówce, 17 września, zebrano pozostałość pułku: 6 baterię armat i III dywizjon haubic, z 7 i 9 baterią. Po wystrzeleniu większości amunicji, w dniach 18 i 19 września pozostali przy życiu żołnierze 26 pal dostali się do niemieckiej niewoli. Nieliczni, z mjr. Aleksandrem Krzyżanowskim, kpt. Ignacym Smosarskim i por. Andrzejem Doroszewskim dotarli do broniącej się jeszcze Warszawy[46].
Obsada personalna i struktura organizacyjna we wrześniu 1939[47][48] | |
---|---|
Dowództwo | |
dowódca pułku | ppłk Hieronim Suszczyński |
adiutant | kpt. Józef Czajkowski |
oficer zwiadowczy | ppor. Witold Stanisław Domański |
oficer obserwacyjny | ppor. rez. Zygmunt Rostkowski |
oficer łączności | por. Tadeusz Plenkiewicz |
oficer broni i pgaz | ppor. Bogdan Babiejczuk |
dowódca plutonu topograficznego | ppor. Karol Schmidt |
I dywizjon (12 armat 75 mm) | |
dowódca I dywizjonu | mjr Aleksander Krzyżanowski |
adiutant dywizjonu | ppor. rez. Jan Konarzewski |
oficer łączności | ppor. rez. Szymon Hirsz |
oficer obserwacyjny | ppor. rez. Jan Gajdowski |
oficer łącznikowy | ppor. rez. Bolesław Tartanus |
dowódca 1 baterii | por. Stanisław Dudarewicz (do 14 IX 1939)
por. Tadeusz Sobolewski |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Jan Buchwic |
oficer ogniowy | ppor. Bronisław Marecki |
dowódca 2 baterii | kpt Stefan Wincenty Grudniewicz |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Józef Hoffer |
oficer ogniowy | ppor. Andrzej Rysiński (Rupiński)[49] |
dowódca 3 baterii | por. Kazimierz Trojanowski (†16 IX 1939) |
oficer zwiadowczy | ogn. pchor. rez. Edward Szymczak |
oficer ogniowy | ppor. Feliks Talipski |
II dywizjon (12 armat 75 mm) | |
dowódca II dywizjonu | mjr Stanisław Piro |
adiutant dywizjonu | ppor. rez. Władysław Pałucki |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Franciszek Lipiński |
oficer obserwacyjny | ppor. rez. Roman Raszewski |
dowódca 4 baterii | kpt. Jan Erlich |
oficer zwiadowczy | pchor. rez. Witold Trawiński |
oficer ogniowy | ppor. Leon Smolarek |
dowódca 5 baterii | por. Andrzej Doroszewski |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Mateusz Trzeciak |
oficer ogniowy | ppor. rez. Lechosław Żurański |
dowódca 6 baterii | ppor. Arseniusz Kuczyński |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Mieczkowski |
oficer ogniowy | ppor. Zygmunt Słowikowski(Sławikowski[49]) |
III dywizjon (12 haubic 100 mm) | |
dowódca III dywizjonu | mjr dypl. Mykoła Palijenko |
adiutant dywizjonu | ppor. rez. Jerzy Garbolewski |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Adam Wołyński |
oficer łącznikowy | ppor. rez. Eugeniusz Flamengo |
dowódca 7 baterii | ppor. Romuald Rode |
oficer zwiadowczy | ppor. Wiktor Tarwacki |
oficer ogniowy | ppor. rez. Łyszkowski |
dowódca 8 baterii | kpt. Ignacy Czesław Smosarski |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Tadeusz Eubig |
oficer ogniowy | ppor. rez. Miksa |
dowódca 9 baterii | kpt. Władysław Sarbinowski |
oficer zwiadowczy | ppor. rez. Paweł Wiktorski |
oficer ogniowy | por. Tadeusz Sobolewski |
Symbole pułkowe
[edytuj | edytuj kod]Sztandar
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
27 listopada 1937 Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór sztandaru dla 26 pal[50].
26 maja 1938 na Polu Mokotowskim w Warszawie minister spraw wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki, w imieniu Prezydenta RP, wręczył dowódcy pułku sztandar ufundowany przez społeczeństwo miasta i powiatu skierniewickiego[40]. Następnie sztandar przywieziony został do Skierniewic i już na dworcu „przywitały go” kompania honorowa 18 pp ze sztandarem i kompania honorowa 26 pal w szyku konnym[51].
Sztandar został wykonany zgodnie z wzorem określonym w Dekrecie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 24 listopada 1937 o znakach wojska i marynarki wojennej opublikowanym w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej nr 5 z 28 stycznia 1938.
Na prawej stronie płata znajdował się amarantowy krzyż, w środku którego wyhaftowano orła w wieńcu z wawrzynu. Na białych polach, pomiędzy ramionami krzyża, znajdowały się cyfry 26 w mniejszych wieńcach z wawrzynu[52].
Na lewej stronie płata sztandarowego, pośrodku krzyża kawaleryjskiego znajdował się wieniec taki sam jak po stronie prawej, a w wieńcu trzywierszowy napis „HONOR I OJCZYZNA”.
Odznaka pamiątkowa
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
20 IV 1926 minister spraw wojskowych generał broni Lucjan Żeligowski zatwierdził odznakę pamiątkową 26 pułku artylerii polowej[53]. Odznakę o wymiarach 52x30 mm stanowił srebrzysty orzeł typu piastowskiego ze złotą koroną, szponami i dziobem trzymający w szponach proporczyk pokryty czarno-zieloną emalią na tle skrzyżowanych złoconych luf armatnich. Na proporczyku wpisano numer i inicjały „26 P.A.P.” Odznaka oficerska jednoczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana, bita z kontrą. Wykonawcą odznaki był Józef Michrowski z Warszawy[54]. W 1931 zamieniono inicjały PAP na PAL[55]. Pierwsze odznaki zostały wręczone 21 września 1926[56].
Oznaki na naramiennikach
[edytuj | edytuj kod]21 grudnia 1937 patronem 26 pal został król Władysław IV. Od 1938 oficerowie na naramiennikach nosili wyhaftowane inicjały W IV, a nad nimi koronę, a podoficerowie i kanonierzy odznaki metalowe[57].
Kadra pułku
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
Dowódcy i zastępcy dowódcy pułku
[edytuj | edytuj kod]Stopień, imię i nazwisko | Okres pełnienia służby | Kolejne stanowisko |
---|---|---|
Dowódcy pułku[57] | ||
płk art. Oskar Pustówka | X 1921 – XI 1926 | |
płk SG inż. Tadeusz Kurcyusz | XI 1926 – VIII 1927 | |
płk art. Mieczysław Maciejowski | VIII 1927 – I 1930 | |
mjr art. Aleksander Sumczyński | p.o. I – II 1930 | |
ppłk art. Henryk Hintz | II 1930 – IX 1934 | |
ppłk art. Kazimierz Świderski | p.o. IX – XI 1934) | |
ppłk dypl. art. Jan Kulczycki | 3 XI 1934 – 28 VI 1939 | dowódca AD 26 DP |
ppłk art. Zygmunt Kapsa | p.o. 28 VI – 3 VII 1939 | |
ppłk art. Hieronim Suszczyński | 3 VII – IX 1939) | |
Zastępcy dowódcy pułku | ||
ppłk / płk art. Apolinary Biernacki | 1924 | |
ppłk art. Wacław I Gilewicz | od 15 V 1925 | |
ppłk art. Tadeusz Żukotyński | 1926 – III 1929[58] | rejonowy inspektor koni Białystok |
mjr art. Jerzy Kubecki | IV – VIII 1929 | dyspozycja dowódcy OK IV |
mjr / ppłk art. Aleksander Sumczyński | XII 1929[59] – VI 1933 | rejonowy inspektor koni Kielce[60] |
ppłk art. Kazimierz Świderski | VI 1933[60] – XI 1935 | kdt SPodof. Zaw. Art. |
ppłk art. Zygmunt Kapsa | 12 II 1936 – 25 VIII 1939 | dowódca 54 pal |
mjr art. Stanisław Hieronim Milli | (kwatermistrz) 20 X 1937 – 7 VII 1939 | dowódca OP 26 pal[61] |
Żołnierze 26 pułku artylerii lekkiej - ofiary zbrodni katyńskiej
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[62] oraz Muzeum Katyńskie[63][d][e].
Stopień, nazwisko i imię | Zawód | Miejsce pracy przed mobilizacją | Zamordowany |
---|---|---|---|
ppor. rez. Jakubowski Henryk | inżynier | Wydział Komunikacji Urzędu m. Warszawy | Katyń |
ppor. rez. Kaniewski Edward | prawnik | Urząd Celny Warszawa | Katyń |
kpt. Kosacki Bohdan[66] | żołnierz zawodowy | Katyń | |
por. rez. Lauterbach Artur[67] | prawnik | dyr. fabryki papieru w Czańcu | Katyń |
kpt. rez. Nieniewski Marian | Katyń | ||
ppor. rez. Zabłocki Eugeniusz | inżynier elektryk | Zjednoczenie Elektrowni Okęgu Radomsko-Kiel. | Katyń |
ppor. rez. Beczkowicz Mieczysław | absolwent SGGW | Charków | |
ppor. rez. Buchwic Jan Ludwik | farmaceuta, mgr | apteka w Ozorkowie | Charków |
ppor. Komarowski Napoleon | Charków | ||
por. rez. Kornella Marian | inżynier | pracował w Kutnie | Charków |
por. rez. Melosik Feliks | nauczyciel, mgr | gimnazjum w Niepokalanowie | Charków |
ppor. rez. Smoliński Ryszard | inżynier architekt | pracował w Piotrkowie Tryb. | Charków |
kpt. Sosenkiewicz Józef[68] | żołnierz zawodowy | Charków | |
ppor. rez. Szmidt Leonard | technik | Charków | |
ppor. rez. Szul Jan | Charków |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 4.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 3.
- ↑ a b Wąsicki 1930 ↓, s. 5.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 3–4.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 4.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 8.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 5.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 10.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 12.
- ↑ a b Domański 1997 ↓, s. 5–6.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 13.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 14.
- ↑ a b Domański 1997 ↓, s. 6.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 15.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 16.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 7.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 17.
- ↑ a b Domański 1997 ↓, s. 9.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 18.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 19.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 3, 5.
- ↑ Straszna śmierć kapitanostwa Kindurów, „Polska Zbrojna” Nr 177 z 29 czerwca 1926 roku, s. 5.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 XII 1931, poz. 473.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 14 XII 1937, poz.194.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 742–743.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
- ↑ a b Domański 1997 ↓, s. 10.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 10–11.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 11.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 12.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 13, ale autor jako datę święta pułkowego podał dzień 21 października.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 3 z 20 I 1930, poz. 22.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 V 1927, poz. 174.
- ↑ Galster 1975 ↓, s. 67.
- ↑ a b Domański 1997 ↓, s. 13.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 19.
- ↑ Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 300-301.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 23-26.
- ↑ a b Satora 1990 ↓, s. 301.
- ↑ Rezmer 2014 ↓, s. 75.
- ↑ Rezmer 2014 ↓, s. 89-90, 101-102, 115, 128-129, 132.
- ↑ Włodarczyk 2009 ↓, s. 81-85.
- ↑ Ciechanowski 1983 ↓, s. 288, 296.
- ↑ Włodarczyk 2009 ↓, s. 298-299.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 28-34.
- ↑ Rezmer 1992 ↓, s. 508–509.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 37-39.
- ↑ a b Włodarczyk 2009 ↓, s. 295.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 14 XII 1937, poz. 206.
- ↑ Domański 1997 ↓, s. 17.
- ↑ Satora 1990 ↓, s. 13–14.
- ↑ Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 11 z 20 IV 1926, poz. 104.
- ↑ Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 265-266.
- ↑ Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 266.
- ↑ Wąsicki 1930 ↓, s. 21.
- ↑ a b Domański 1997 ↓, s. 22.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 12 marca 1929, s. 91.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 20 z 23 XII 1929, s. 387.
- ↑ a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 VI 1933, s. 134.
- ↑ Kuprianis 2010 ↓, s. 476.
- ↑ Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
- ↑ Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
- ↑ Rocznik oficerski 1939 ↓.
- ↑ Wyrwa 2015 ↓.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 1697.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 1993.
- ↑ Księgi Cmentarne – wpis 7392.
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ W skład grupy manewrowej (3 Armia gen. Zygmunta Zielińskiego) wchodziła 7 DP, licząca około 1000 żołnierzy ukraińska 6 Siczowa Dywizja Strzelców, 1600 osobowa grupy gen. Bułaka- Bałachowicza, brygady dońskich kozaków Jakowlewa oraz innych mniejszych oddziałów[15].
- ↑ Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[26].
- ↑ Gwiazdką oznaczono oficera, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[27].
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[64] .
- ↑ Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[65] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2018-03-22].
- Witold S. Domański: 26 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Władysława IV. Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. Zeszyt 104. Pruszków: Oficyna Wydawnicza Ajaks, 1997. ISBN 83-87103-42-X.
- Karol Lucjan Galster: Księga Pamiątkowa Artylerii Polskiej 1914 – 1939. Londyn: 1975.
- Artur Kuprianis: Łódzka 4 Grupa Artylerii w latach 1929–1939. Łódź: Wydawnictwo Ibidem, 2010. ISBN 978-83-62331-00-0.
- Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
- Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918–1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918–1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.
- Stefan Wąsicki: Zarys historii wojennej 26-go pułku artylerii polowej. Warszawa: Wojskowe Biuro Historyczne, 1930, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.
- Waldemar Rezmer: Armia „Poznań” 1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1992. ISBN 83-11-07753-3.
- Waldemar Rezmer: Armia „Poznań” 1939. Wydanie II. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2014. ISBN 978-83-11-13441-6.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. T. 29. Kraków: Fundacja Centrum Dokumentacji Czynu Niepodległościowego. Biblioteka Jagiellońska, 2006. ISBN 83-7188-899-6.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Najlepsza broń. Plan mobilizacyjny „W” i jego ewolucja. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Adiutor”, 2010. ISBN 978-83-86100-83-5.
- Edward Włodarczyk: Z dziejów 26 Dywizji Piechoty w Skierniewicach. Skierniewice: autorskie, 2009.
- Konrad Ciechanowski: Armia „Pomorze” 1939. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1983. ISBN 83-11-06793-7.
- Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9.
- Pułki artylerii lekkiej II Rzeczypospolitej
- Polskie pułki artylerii lekkiej z okresu kampanii wrześniowej
- Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Skierniewicach
- Oddziały 26 Dywizji Piechoty (II RP)
- Oddziały polskie walczące w bitwie nad Bzurą
- Polskie jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1921
- Polskie jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1939